સુવર્ણપ્રભાસસૂત્ર · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રીસુવર્ણપ્રભાસોત્તમસૂત્રેન્દ્રરાજે નિદાનપરિવર્ત્તો નામ પ્રથમઃ ॥
॥ તથાગતાયુઃપ્રમાણનિર્દેશપરિવર્તઃ ॥
તેન ખલુ પુનઃ કાલેન તેન સમયેન રાજગૃહે મહાનગરે રુચિરકેતુર્નામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિવસતિ પૂર્વજિનકૃતાધિકારો ઽવરોપિતકુશલમૂલો બહુબુદ્ધકોટિનિયુતશતસહસ્રપર્યુપાસિતઃ । તસ્યૈતદભવત્, કો હેતુ કઃ પ્રત્યયો યદ્ભગવતઃ શાક્યમુનેરેવં પરીત્તમાયુઃ પ્રમાણં યદુતાશીતિવર્ષાણીતિ ।
પુનસ્તસ્યૈતદભવત્, ઉક્તં ચૈવ ભગવતા દ્વૌ હેતૂ દ્વૌ ચ પ્રત્યયૌ દીર્ઘાયુષ્કતાયામ્ । કતમૌ દ્વૌ પ્રાણાતિપાતવિરમણં ભોજનપ્રદાનં ચ । અથ બહુન્યસંખ્યેયકલ્પકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ ભગવાઞ્છાક્યમુનિઃ પ્રાણાતિપાતવિરતો બભૂવ । યાવદ્દશકુશલકર્મપથં સમાદાપયેત્, તાવદ્ભગવતા ભોજનમાધ્યાત્મિકં બાહ્યાનિ ચ વસ્તૂનિ સત્ત્વાનાં પરિત્યક્તાનિ । અન્તશઃ સ્વશરીરમાંસરુધિરાસ્થિમજ્જયા બુભુક્ષિતાઃ સત્ત્વાઃ સંતર્પિતાઃ પ્રાગેવાન્યેન ભોજનેન ।
અથ તસ્ય પુરુષસ્ય બુદ્ધાનુસ્મૃતિમનસિકારસ્યેમામેવંરૂપાં ચિન્તાં ચિન્તયમાનસ્ય ગૃહં વિપુલં વિસ્તીર્ણં સંપ્રવૃત્તમભવત્ । વૈડૂર્યમયમનેકદિવ્યરત્નપ્રત્યુપ્તં તથાગતવિગ્રહં દિવ્યાતિક્રાન્તેન ગન્ધેન સ્ફુટમ્ । તસ્મિંશ્ચ ગૃહે ચતુર્દિશિ ચત્વારિ દિવ્યરત્નમયાન્યાસનાનિ પ્રાદુર્ભુતાન્યભૂવન્ । તેષુ ચાસનેષુ દિવ્યાનિ પર્યઙ્કાનિ દિવ્યરત્નપુષ્પપત્રૈઃ પ્રજ્ઞપ્તાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ બભૂવઃ । તેષુ પર્યઙ્કેષુ દિવ્યાન્યનેકરત્નપ્રત્યુપ્તાનિ તથાગતવિગ્રહાણિ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । તેષુ ચ પદ્મેષુ ચત્વારો બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ બભુવુઃ । પુરાન્તિકેન ત્વક્ષોભ્યસ્તથાગતઃ પ્રાદુર્ભૂતો દક્ષિણેન રત્નકેતુસ્તથાગતઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ પશ્ચિમેનામિતાયુસ્તથાગતઃ પ્રાદુર્ભૂત ઉત્તરેણ દુન્દુભિસ્વરસ્તથાગતઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । સમનન્તરપ્રાદુર્ભૂતાશ્ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તસ્તેષુ સિંહાસનેષુ ।
અથ તાવદેવ રાજગૃહં મહાનગરં મહતાવભાસેનાવભાસિતં સ્ફુટં બભૂવુ । યાવત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુર્યાવત્સમન્તાદ્દશસુ દિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમા લોકધાતવસ્તેનાવભાસેન સ્ફુટા બભૂવઃ । દિવ્યાનિ ચ પુષ્પાણિ પ્રાવર્ષુર્દિવ્યાનિ ચ તૂર્યાણિ પ્રવાદયામાસુઃ । સર્વે ચાસ્મિંસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૌ સત્ત્વા બુદ્ધાનુભાવેન દિવ્યસુખેન સમન્વાગતા બભૂવુઃ । જાત્યન્ધાશ્ચ સત્ત્વા રૂપાણિ પશ્યન્તિ સ્મ । વધિરાશ્ચ સત્ત્વાઃ સત્ત્વેભ્યઃ શબ્દાનિ શૃણ્વન્તિ । ઉન્મત્તાશ્ચ સત્ત્વાઃ સ્મૃતિં પ્રતિલભન્તે ઽવિક્ષિપ્તચિત્તાશ્ચ સ્મૃતિમન્તો બભૂવુઃ । નગ્નાશ્ચ સત્ત્વાશ્ચીવરપ્રાવૃતા ( બગ્છિ 5 ) બભૂવુઃ । જિઘત્સિતાશ્ચ સત્ત્વાઃ પરિપૂર્ણગાત્રા બભૂવુઃ । તૃષિતાશ્ચ સત્ત્વા વિગતતૃષ્ણા બભૂવઃ । રોગસ્પૃષ્ટાશ્ચ સત્ત્વા વિગતરોગા બભૂવુઃ । હીનકાયાશ્ચ સત્ત્વાઃ પરિપૂર્ણેન્દ્રિયા બભૂવુઃ । વિસ્તરેણ બહૂનામાશ્ચર્યાદ્ભુતધર્માણાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ઽભૂત્ ।
અથ ખલુ રુચિરકેતુર્બોધિઓસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાન્બુદ્ધાન્ભગવતો દૃષ્ટ્વાશ્ચર્યપ્રાપ્તો બભૂવ । કથમેતદિતિ સન્તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો યેન તે બુદ્ધા ભગવન્તસ્તેનાઞ્જાલિં પ્રણામ્યકારતસ્તાન્બુદ્ધાન્ભગવતો ઽનુસ્મરમાણો ભગવતઃ શાક્યમુનેર્ગુણાનનુસ્મરમાણો ભગવતઃ શાક્યમુનેરાયુઃપ્રમાણસંશયપ્રાપ્તસ્તાં ચિન્તાં ચિન્તયમાનઃ સ્થિતો બભુવ । કથમેતત્,કિમેતદ્ યદ્ભગવતઃ શાક્યમુનેરેવં પરીત્તમાયુઃપ્રમાણં યદુતાશીતિ વર્ષાણિ ।
અથ ખલુ તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સ્મૃતાઃ સંપ્રજાનાસ્તં રુચિરકેતું બોધિસત્ત્વમેતદવોચન્ । મા ત્વં કુલપુત્રૈવં ચિન્તય એવં પરીત્તં ભગવતઃ શાક્યમુનેરાયુઃપ્રમાણમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ન ચ વૈ કુલપુત્ર તં સમનુપશ્યામઃ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સશ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાં પ્રજાયાં સદેવમાનુષાસુરાયાં યઃ સમર્થઃ સ્યાદ્ભગવતઃ શાક્યમુનેસ્તથાગતસ્યાયુઃપ્રમાણપર્યન્તમધિગન્તું યાવદપરાન્તકોટિભિઃ સ્થાપયિત્વા તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધૈઃ । સમનન્તરોદાહૃતે તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિસ્તથાગતાયુઃપ્રમાણનિર્દેશે ।
અથ તાવદ્બુદ્ધાનુભાવેન કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ચ દેવપુત્રાઃ સંનિપતિતા યાવન્નાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગા અનેકાનિ ચ બોધિસત્ત્વકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ તસ્મિન્ રુચિરકેતુબોધિસત્ત્વસ્ય ગૃહે સમાગતા આસન્ । અથ તે તથાગતાઃ સર્વપર્ષદો ભગવતઃ શાક્યમુનેરાયુઃપ્રમાણનિર્દેશં ગાથાભિરભ્યભાષન્ ।
જલાર્ણવેષુ સર્વેષુ શક્યન્તે બિન્દુભિર્ગણયિતુમ્ ।
ન તુ શાક્યમુનેરાયુઃ શક્યં ગણયિતું ક્વચિત્

સુમેરું પરમાણવઃ કૃત્વા શક્યં ચ સંખ્યયા ।
ન તુ શાક્યમુનેરાયુઃ શક્યં ગણયિતું ક્વચિત્

યાઃ કાશ્ચિત્ પૃથિવીઃ સન્તિ યાવન્તઃ પરમાણવઃ ।
શક્યં ગણયિતું સર્વા ન તુ ચાયુર્જિનસ્ય વૈ

આકાશં યદિ વા કશ્ચિદિચ્છેત્પ્રમિતું કેનચિત્ ।
ન તુ શાક્યમુનેરાયુઃ શક્યં ગણયિતું ક્વચિત્

ઇત્યુક્તાનિ ચ કલ્પાનિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ ।
એષ તિષ્ઠેચ્ચ સંબુદ્ધઃ સંખ્યાતો ન હિ લભ્યતે

યસ્માદ્ દ્વે કારણે તસ્ય તથૈવ દ્વૌ ચ પ્રત્યયૌ ।
વિરતઃ પરહિંસાયા બહુ દત્તં ચ ભોજનમ્

યસ્માત્તસ્ય મહાત્મસ્ય હ્યાયુઃસંખ્યા ન લભ્યતે ।
ઇત્યુક્તાનિ ચ કલ્પાનિ સંખ્યાયાં ન તથૈવ ચ

તસ્માન્ન સંશયો ભો હિ મા કિઞ્ચિત્ કુરુ સંશયમ્ ।
ન જિનસ્યાયુઃપર્યન્તં કાચિત્સંખ્યોપલભ્યતે

અથ ખલુ તસ્મિન્સમયે તત્ર પર્ષદ્યાચાર્યવ્યાકરણપ્રાપ્તઃ કૌણ્ડિન્યો નામ બ્રાહ્મણો ઽનેકૈર્બ્રાહ્મણસહસ્રૈઃ સાર્ધં ભગવતઃ પૂજાકર્મ કૃત્વા તથાગતસ્ય મહાપરિનિર્વાણશબ્દં શ્રુત્વા સહસોત્થાય ભગવતશ્ચરણયોર્નિપત્ય ભગવન્તમેવમાહ । સચેત્કિલ ભગવન્સર્વસત્ત્વાનુકમ્પકો મહાકારુણિકો હિતૈષી સર્વસત્ત્વાનાં માતાપિતૃભૂતો ઽસમસમભૂતશ્ચન્દ્રભૂત આલોકકરો મહાપ્રજ્ઞાજ્ઞાનસૂર્યસમુદ્ગતઃ । યદિ ત્વં સર્વસત્ત્વાન્ રાહુલં સ્વં સંપશ્યસિ મહ્યમેકં વરં દેહિ । ભગવાંસ્તૂષ્ણીમ્ભૂતો ઽભૂત્ ।
અથ બુદ્ધાનુભાવેન તસ્યાં પર્ષદિ સર્વસત્ત્વપ્રિયદર્શનો નામ લિત્સવિકુમારઃ । તસ્ય પ્રતિભાનમુત્પન્નમ્ । સ આચાર્યવ્યાકરણપ્રાપ્તં કૌણ્ડિન્યં બ્રાહ્મણમેવમાહ । કિં નુ ત્વં મહાબ્રાહ્મણ ભગવન્તમેકં વરં યાચસે । અહં તે વરં દદામિ । બ્રાહ્મણ આહ । અહમસ્મિંલ્લિત્સવિકુમાર ( બગ્છિ 7 ) ભગવતઃ પૂજોપસ્થાનાય ભગવતઃ સર્ષપફલમાત્રં ધાતુમિચ્છામિ નિક્ષેપિતું ચૂર્ણં ધાતુમભિપ્રયોજનાયૈનં સર્ષપફલમાત્રં ધાતુમભિપૂજયિત્વા ત્રિદશાધિપત્યં લભ્યત ઇત્યેવં શ્રૂઊયતે । શૃણુ ત્વં લિત્સવિકુમાર સુવર્ણપ્રભાસોત્તમસૂત્રં દુર્વિજ્ઞેયં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં તાદૃશૈર્લક્ષણગુણૈઃ સમન્વાગતં કિલ સુવર્ણપ્રભાસોત્તમસૂત્રં ભાવયિષ્યતિ । એવં ભો લિત્સવિકુમાર દુર્વિજ્ઞેયં દુરનુબોધં સુવર્ણપ્રભાસોત્તમસૂત્રમ્ । અસ્માકમેવ પ્રત્યન્તદ્વીપિકાનાં બ્રાહ્મણાનાં સર્ષપફલમાત્રં ધાતું કરણ્ડકે નિક્ષિપ્ય ધારણમુચિતમ્ । અહં તે વરં યાચે યેન સત્ત્વાઃ ક્ષિપ્રમેવ ત્રિદશાધિપત્યં પ્રતિલમ્ભિનો ભવિષ્યન્તિ । ત્વં કિલ ભો લિત્સવિકુમાર સર્ષપફલમાત્રં ધાતું તથાગતસ્ય યાચિતુમ્ । ધાતું રત્નકરણ્ડકે નિક્ષિપ્ય ધારણાત્ સર્વસત્ત્વાનાં ત્રિદશાધિપત્યેશ્વરલાભ ઇતીચ્છસે । એવં મયા ચ લિત્સવિકુમાર ઇષ્ટં વરમ્ ।
અથ સર્વસત્ત્વપ્રિયદર્શનો નામ લિત્સવિકુમાર આચાર્યવ્યાકરણપ્રાપ્તં કૌણ્ડિન્યબ્રાહ્મણં ગાથાભિરભ્યભાષત ।
યદા સ્ત્રોતઃસુ ગઙ્ગાયા રોહેયુઃ કુમુદાનિ ચ ।
રક્તાઃ કાકા ભવિષ્યન્તિ શઙ્ખવર્ણાશ્ચ કોકિલાઃ

જમ્બુસ્તાલફલં દદ્યાત્ ખર્જૂરશ્ચામ્રમઞ્જરીમ્ ।
તદા સર્ષપમાત્રં ચ વ્યક્તં ધાતુર્ભવિષ્યતિ

યદા કચ્છપલોમાનાં પ્રાવારૈઃ સુવૃતો ભવેત્ ।
હેમન્તે શીતહરણો તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

યદા મશકપાદાનામટ્ટકાલમ્બનં ભવેત્ ।
દૃઢં ચાપ્યપ્રકમ્પિ ચ તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

યદા તીક્ષ્ણા મહાન્તશ્ચ દન્તા જાયન્તિ પાણ્ડુરાઃ ।
જલૌકાનાં હિ સર્વેષાં તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

યદા શશવિષાણેન નિઃશ્રેણી સુદૃઢા ભવેત્ ।
સ્વર્ગસ્યારોહણાર્થાય તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

તાં નિશ્રેણીં યદારુહ્ય ચન્દ્રં ભક્ષતિ મૂષિકઃ ।
રાહું ચ પરિધાવેત તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

યદા મદ્યઘટં પીત્વા મક્ષિકા ગ્રામચારિણ્યઃ ।
અગારે વાસં કલ્પેયુસ્તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

યદા બિમ્બોષ્ઠસમ્પન્નો ગર્દભઃ સુખિતો ભવેત્ ।
કુશલં નૃત્યગીતેષુ તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

યદા હ્યુલૂકકાકાશ્ચ રમયેયુઃ સહાગતાઃ ।
અન્યોન્યમનુકૂલેન તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

યદા પલાશપત્રાણાં છત્રં હિ વિપુલં ભવેત્ ।
વર્ષસ્ય પ્રતિપાતાય તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

યદા સામુદ્રિકા નાવઃ સયન્ત્રાઃ સપતાકિકાઃ ।
સ્થલમારુહ્ય ગચ્છેયુસ્તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

યદા હ્યુલૂકશકુનાઃ પર્વતં ગન્ધમાદનમ્ ।
તુણ્ડેનાદાય ગચ્છેયુસ્તદા ધાતુર્ભવિષ્યતિ

એતાશ્ચ ગાથાઃ શ્રુત્વાચાર્યવ્યાકરણપ્રાપ્તઃ કૌણ્ડિન્યો બ્રાહ્મણઃ સર્વલોકપ્રિયદર્શનં લિત્સવિકુમારં ગાથાભિઃ પ્રત્યભાષત ।
સાધુ સાધુ કુમારાગ્ર જિનપુત્ર મહાગિર ।
ઉપાયકુશલો વીરઃ પ્રાપ્તવ્યાકરણોત્તમઃ

મમ કુમાર શૃણોહિ લોકનાથસ્ય તાયિનઃ ।
તથાગતસ્ય માહાત્મ્યં યથાક્રમમચિન્તિતમ્

અચિન્ત્યં બુદ્ધવિષયમસમાશ્ચ તથાગતાઃ ।
સર્વબુદ્ધાઃ શિવા નિત્યં સર્વબુદ્ધાઃ સમાચરાઃ

સર્વબુદ્ધાઃ સમવણા એષા બુદ્ધેષુ ધર્મતા ।
ન કૃત્રિમો ઽસૌ ભગવાન્નોત્પન્નશ્ચ તથાગતઃ

વજ્રસંહનનકાયો નિર્મિતકાયદર્શકઃ ।
નાપિ સર્ષપમાત્રં ચ ધાતુર્નામ મહર્ષિણામ્

અનસ્થિરુધિરે કાયે કુતો ધાતુર્ભવિષ્યતિ ।
ઉપાયધાતુનિક્ષેપઃસત્ત્વાનાં હિતકારણમ્

ધર્મકાયો હિ સમ્બુદ્ધો ધર્મધાતુસ્તથાગતઃ ।
ઇદૃશો ભગવત્કાય ઈદૃશી ધર્મદેશના

એતચ્છ્રુતં મયા જ્ઞાત્વાભિયાચિતં વરં મયા ।
તત્ત્વવ્યાકરણાર્થાય વરોત્પાદં મુનેઃ કૃતમ્

અથ ખલુ દ્વાત્રિંશદ્દેવપુત્રસહસ્રાણિ તથાગતસ્ય યં ગમ્ભીરમાયુઃપ્રમાણનિર્દેશં શ્રુત્વા સર્વૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદિતાનિ તે પ્રહૃષ્ટમનઃસંકલ્પા એકસ્વરનિર્ઘોષેણ ગાથામભાષન્ ।
ન બુદ્ધઃ પરિનિર્વાતિ ન ધર્મ પરિહીયતે ।
સત્ત્વાનાં પરિપાકાય પરિનિર્વાણં નિદર્શયેત્

અચિન્ત્યો ભગવાન્બુદ્ધો નિત્યકાયસ્તથાગતઃ ।
દેશેતિ વિવિધાન્વ્યૂહાન્સત્ત્વાનાં હિતકારણાત્