સુવર્ણપ્રભાસસૂત્ર · અધ્યાય 17

ઇતિ શ્રીસુવર્ણપ્રભાસોત્તમસૂત્રેન્દ્રરાજે યક્ષાશ્રયો નામરક્ષાપરિવર્તઃ પઞ્ચદશમઃ ॥
॥ દશદેવપુત્રસહસ્રવ્યાકરણપરિવર્તઃ ॥
એવમુક્તે બોધિસત્ત્વસમુચ્ચયા કુલદેવતા ભગવન્તમેતદવોચત્ । કેન ભદન્ત ભગવન્ હેતુના કેન કારણેન કીદૃશેનોત્તપ્તવીર્યેણ કુશલમૂલેન યસ્ય કૃતત્વાદુપચિતત્વાદેવતાનિ જ્વલનાન્તરતેજોરાજપ્રમુખાનિ દશદેવપુત્રસહસ્રાણ્યેતર્હિ ત્રાયસ્ત્રિશદ્દેવભવનાદાગતાનિ ભગવતો ઽન્તિકે ધર્મશ્રવણાયોપસંક્રામન્તિ ।
એતેષાં ત્રયાણાં સત્પુરુષાણાં બોધિસત્ત્વવ્યાકરણં શ્રુત્વા બોધૌ ચિત્તમુત્પાદયન્તિ । યથાયં રુચિરકેતુઃ સત્પુરુષો ઽનાગતે ઽધ્વનિ ગણનાસમતિક્રાન્તેષ્વનેકેષ્વસંખ્યેયકલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રેષ્વતિક્રાન્તેષુ સુવર્ણપ્રભાસિતાયાં લોકધાતાવનુત્તરાં સમ્યક્યંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે । સુવર્ણરત્નાકરચ્છત્રકૂટો નામ તથાગતો ઽર્હન્સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પત્સ્યતે વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવન્ । યાવત્તસ્ય ભગવતઃ સુવર્ણરત્નાકરચ્છત્રકૂટસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સદ્ધર્માન્તર્હિતે સર્વેણ સર્વે સર્વથા સર્વં તસ્ય શાસનસ્યાન્તર્હિતસ્યાયં રૂપ્યકેતુર્નામ દારકઃ । તસ્ય તથાગતસ્યાનુસંઘૌ તત્ર ચૈવ વિરજધ્વજલોકધાતૌ સુવર્ણજમ્બુધ્વજકાઞ્ચનાભો નામ તથાગતો ઽર્હન્સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પત્સ્યતે । યાવત્તસ્ય સુવર્ણધ્વજકાઞ્ચનાવભાસસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સર્વેણ સર્વે સર્વથા સર્વં તસ્ય શાસનસ્યાન્તર્હિતસ્યાયં રૂપ્યપ્રભો દારકઃ । તસ્ય તથાગતસ્યોનુસંઘૌ તત્ર ચૈવ વિરજધ્વજલોકધાતાવનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે । સુવર્ણશતરશ્મિપ્રભાસગર્ભો નામ તથાગતો ઽર્હનસમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પસ્યતે વિદ્યાચરણસમ્પન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ ॥ તે સર્વ એતર્હિ ભગવતાનુત્તરાયાં સમ્યક્ સંબોધૌ વ્યાકૃતાઃ ॥
ન ચૈતેષાં ભદન્ત ભગવજ્જ્વલનાન્તરતેજોરાજપ્રમુખાનાં દશાનાં દેવપુત્રસહસ્રાણાં યાવદ્વિસ્તીર્ણા બોધિસત્વચર્યા અભૂવન્ । ન ષટ્સુ પારમિતાસુ પૂર્વં ચરિતવન્તઃ શ્રુતપૂર્વા અભૂવન્ । નયનચરણોત્તમાઙ્ગપ્રિયપુત્રભાર્યાદુહિતરઃ પરિત્યક્તપૂર્વા ન શ્રૂયન્તે । ધનધાન્યહિરણ્યસુવર્ણમણિમુક્તાવજ્રવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાડજાતરૂપરજતમરકતરત્નાનિ ( બગ્છિ 91 ) પરિત્યક્તપૂર્વાણિ ન શ્રૂયન્તે । નાનાન્નપાનવસ્ત્રયાનશયનાસનભવનવિમાનારામપુષ્કરિણીતડાગાઃ પરિત્યક્તપૂર્વા ન શ્રૂઇયન્તે । નાનાહસ્તિગો ઽશ્વવડવાદાસીદાસાઃ પરિત્યક્તપૂર્વા ન શ્રૂયન્તે । યથા તાન્યનેકાનિ બોધિસત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ પૂર્વેષ્વસંખ્યેયકલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રેષ્વનેકાનામસંખ્યેયતથાગતકોટીનિયુતશતસહસ્રાણામનેકાચિન્ત્યૈઃ નાનાવિચિત્રૈઃ પૂજાશતસહસ્રૈઃ સર્વોપકરણૈઃ પૂજાં કરિષ્યન્તિ । સર્વરત્નપરિત્યાગાનિ પરિત્યજિષ્યન્તિ । કરચરણનયનોત્તમાઙ્ગપ્રિયપુત્રભાર્યાદુહિતાપરિત્યાગાનિ કરિષ્યન્તિ । ધનધાન્યહિરણ્યસુવર્ણમણિમુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાડરજતજાતરૂપાણિ પરિત્યાગાનિ પરિત્યજન્તિ । અન્નપાનવસ્ત્રશયનાસનભવનવિમાનારામોદ્યાનપુષ્કરિણીહસ્તિગવાશ્ચવડવાદાસીદાસપરિત્યાગાનિ પરિત્યક્ષ્યન્તિ । અનુપૂર્વેણ ષટ્પારમિતાઃ પરિપૂરયિષ્યન્તિ । અનુપૂર્વેણ ષટ્પારમિતાઃ પરિપૂરયિત્વાનેકાનિ સુખશતસહસ્રાણ્યનુભવિષ્યન્તિ । યાવદ્બુદ્ધેભ્યો ભગવદ્ભયઃ તથાગતનામધેયે વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યન્તે ॥
તત્કેન ભદન્ત ભગવન્ હેતુના કેન કારણેન કીદૃશેનોપ્તકુશલમૂલેન ચ તાનિ જ્વલનાન્તરતે જોરાજપ્રમુખાનિ દશદેવપુત્રસહસ્રાણીહ ભગવતો ઽન્તિકં ધર્મશ્રવણાયોપસંક્રામન્તિ । તાન્યેતર્હિ ભગવતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકૃતાનિ । યદુતાનાગતે ઽધ્વન્યનેકેષ્વસંખ્યેયકલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રેષ્વતિક્રાન્તેષુ તત્રેવ શાલેન્દ્રધ્વજાગ્રવત્યાં લોકધાતાવેકકુલગોત્રૈકનામધેયેનાનુપૂર્વેણાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । પ્રસન્નવદનોત્પલગન્ધકૂટાનામ્ના દશસુ દિક્ષુ દશબુદ્ધસહસ્રાણિ લોક ઉત્પત્સ્યન્તે વિદ્યાચરણસંપન્નાઃ સુગતા લોકવિદો ઽનુત્તરાઃ પુરુષદમ્યસારથયઃ શાસ્તારો દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધા ભગવન્તઃ ॥
એવમુક્તે ભગવાંસ્તાં બોધિસત્ત્વસમુચ્ચયાં કુલદેવતામેતદવોચત્ । અસ્તિ કુલદેવતે સહેતુરસ્તિ તત્કારણમ્ । અસ્તિ તદુપ્તં કુશલમૂલં યસ્ય કૃતત્વાદુપચિતત્વાદેતાનિ જ્વલનાન્તરતેજોરાજપ્રમુખાનિ ( બગ્છિ 92 ) દશદેવપુત્રસહસ્રાણ્યેતર્હિ ત્રાયસ્ત્રિંશદ્ભવનાદિહ ધર્મશ્રવણાયોપસંક્રામન્તિ । એતેષાં ત્રયાણાં સત્પુરુષાણામિદં બોધિવ્યાકરણં શ્રુત્વા સહશ્રવણેન કુલદેવતે ઽસ્ય સુવર્ણપ્રભાસોત્તમસ્ય સૂત્રેન્દ્રરાજસ્યાન્તિકે ચિત્રીકારપ્રીતિપ્રસાદપ્રતિલબ્ધા ભવન્તિ । તાવદ્વિમલવૈડુર્યસદૃશેન પરિશુદ્ધચિત્તેન સમન્વાગતા ભવન્તિ । વિમલવિપુલવિસ્તીર્ણગગણકલ્પસદૃશેન ગમ્ભીરેણ ચિત્તપ્રસાદેન સમન્વાગતા ભવન્તિ । અપરિમિતં ચ પુણ્યસ્કન્ધં પરિગૃહીતવન્તો ભવન્તિ તાવચ્ચૈત્યદૈવતે જ્વલનાન્તરતેજોરાજપ્રમુખાનિ દશદેવપુત્રસહસ્રાણિ સહશ્રવણેનાસ્ય સૂત્રેન્દ્રરાજસ્યાન્તિકે ચિત્રીકારપ્રસાદપ્રતિલબ્ધા ભવન્તિ । તાવદ્વિમલવૈડૂર્યસદૃશેન પરિશુદ્ધેન ચિત્તેન સમન્વાગતા ભવન્તિ યાવદ્યાકરણભૂમિમનુપ્રાપ્તાઃ । અનેન કુલદેવતે ધર્મશ્રવણકુશલમૂલપ્રચયેનાપિ પૂર્વપ્રણિધાનવશેનૈતાનિ જ્વલનાન્તરતેજોરાજપ્રમુખાનિ દશદેવપુત્રસહસ્રાણ્યેતર્હ્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકૃતાનિ । કતમાનિ ચ કુલદેવતે પૂર્વપ્રણિધાનાનીતિ ।
ઇતિ શ્રીસુવર્ણપ્રભાસોત્તમસૂત્રેન્દ્રરાજે દશદેવપુત્રસહસ્રવ્યાકરણપરિવર્તઃ ષોડશઃ ॥
॥ વ્યાધિપ્રશમનપરિવર્તઃ ॥
ભૂતપૂર્વં કુલદેવતે ઽતીતે ઽધ્વન્યસંખ્યેયતરૈર્વિપુલૈરચિન્ત્યૈરપ્રમેયૈર્યદાસીત્તેન કાલેન તેન સમયેન રત્નશિખી નામ તથાગતો ઽર્હન્સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉત્પન્નો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । તેન ખલુ પુનઃ કુલદેવતે કાલેન તેન સમયેન તસ્ય ભગવતો રત્નશિખિનસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સદ્ધર્મસ્યાન્તર્હિતસ્ય સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકે પરિવર્તમાને સુરેશ્વરપ્રભો નામ રાજા બભૂવ । ધાર્મિકો ધર્મરાજો ધર્મેણ રાજ્યં પાલયમાનો નાધર્મેણ માતાપિતૃકલ્પઃ સર્વવિષયવાસિનાં સત્ત્વાનામ્ ॥
તેન ખલુ પુનઃ કુલદેવતે કાલેન તેન સમયેન તસ્ય રાજ્ઞઃ સુરેશ્વરપ્રભસ્ય વિષયે જટિંધરો નામ શ્રેષ્ઠી બભૂવ ॥
વૈદ્યઃ ચિકિત્સકઃ પરમધાતુકુશલો ઽષ્ટાઙ્ગેનાયુર્વૈદ્યશાસ્રેણ સમન્વાગતો બભૂવ ।

તેન ખલુ કુલદેવતે કાલેન તેન સમયેન તસ્ય જટિંધરસ્ય શ્રેષ્ઠિનો જલવાહનો નામ્ના શ્રેષ્ઠિપુત્ર ઉત્પન્નો બભૂવ । અભિરૂપઃ પ્રાસાદિકો દર્શનીયઃ પરમયા શુભવર્ણપુષ્કરતયા સમન્વાગતો નાનાશાસ્ત્રકુશલઃ સર્વશાસ્ત્રગતિંગતો લિપિસંખ્યાગણનાકુશલઃ સર્વશિલ્પી બભૂવ । તેન ખલુ પુનઃ કુલદેવતે કાલેન તેન સમયેન તસ્ય રાજ્ઞઃ સુરેશ્વરપ્રભસ્ય વિષયે ઽનેકાનિ સત્ત્વશતસહસ્રાણિ નાનારોગસ્પૃષ્ટાન્યભૂવન્ । નાનાવ્યાધિપરિપીડિતાનિ દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામમનાપાં વેદનાં વેદયન્તિ ॥
તેન ખલુ પુનઃ કુલદેવતે કાલેન તેન સમયેન તસ્ય જલવાહનસ્ય શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્ય તેષામનેકેષાં સત્ત્વશતસહસ્રાણાં નાનારોગસ્પૃષ્ટાનાં નાનાવ્યાધિપરિપિડિતાનામર્થાય પરમકારુણ્યં ચિત્તમુત્પન્નો બભૂવ । એતાન્યનેકાનિ સત્ત્વશતસહસ્રાણિ નાનારોગસ્પૃષ્ટાનિ નાનાવ્યાધિપરિપીડિતાન્યેતર્હિ દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામમનાપાં વેદનાં વેદયન્તિ । અયં ચ મમ પિતા જટિંધરઃ શ્રેષ્ઠી વૈદ્યવિચિકિત્સકઃ પરમધાતુકુશલો ઽષ્ટાઙ્ગાયુર્વૈદ્યશાસ્ત્રેણ સમન્વાગતો વૃદ્ધો જીર્ણો ( બગ્છિ 94 ) મહલ્લકો ઽધ્વગતો વયો ઽનુપ્રાપ્તો જીર્ણમવસ્થાપ્ય પ્રવેપમાણઃ કાયો યષ્ટિમાલમ્બ્ય યત્ર યત્ર સર્વત્ર ગ્રામનગરનિગમરાષ્ટ્રરાજધાનીષૂપસંક્રામતિ । એતાન્યનેકાનિ સત્ત્વશતસહસ્રાણિ નાનારોગસ્પૃષ્ટાનિ નાનાવ્યાધિપરિપીડિતાનિ નાનાવ્યાધોભ્યઃ પરિમોચયિતું યં નૂનમહમિમમેવ પિતરં જટિંધરમુપસંક્રમિત્વાધિકૌશલ્યં પરિપૃચ્છેયમ્ । યેન ધાતુકૌશલ્યેન પરિપૃષ્ટેનાહં સર્વત્ર ગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીષૂપસંક્રમિષ્યામિ । ઉપસંક્રમ્ય તાન્યનેકાનિ સત્ત્વશતસહસ્રાણિ નાનારોગસ્પૃષ્ટાનિ નાનાવ્યાધિપરિપીડિતાનિ નાનાવ્યાધિભ્યઃ પરિમોચયિષ્યામિ ।
તેન ખલુ પુનઃ કુલદેવતે કાલેન તેન સમયેન જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રો યેન સ્વપિતા જટિંધરઃ શ્રેષ્ઠી તેનોપજગામ । ઉપેત્ય સ્વપિતુર્જટિંધરસ્ય પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વૈકાન્તે ઽસ્થાત્ । એકાન્તે સ્થિતો જલવાહનઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રઃ સ્વપિતરં જટિંધરં શ્રેષ્ઠિનમિમાભિર્ગાથાભિર્ધાતુકૌશલ્યં પૃચ્છતિ સ્મ ॥
તાનીન્દ્રિયાણિ લક્ષન્તે પરિવર્તન્તિ ધાતવઃ ।
કેન કાલેન જાયન્તે વ્યાધયશ્ચ શરીરિણામ્

ભોજનં ચ કથં ભુક્ત્વા કાલે કાલે સુખાવહમ્ ।
યેનાન્તરશરીરસ્ય કાયો ઽગ્નિનોપહન્યતે

કથં ચિકિત્સા કર્તવ્યા વાતે પિત્તે શ્લેષ્મિકે તથા ।
સંનિપાતે સમુત્પન્ને કથં વ્યાધિશાન્તયે

કિં કાલે કુપ્યતે વાતઃ પિત્તં કુપ્યતે કદા ।
કિં કાલે કુપ્યતે શ્લેષ્મા યેન પીડ્યન્તિ માનવાઃ

અથ ખલુ જટિંધરઃ શ્રેષ્ઠી જલવાહનસ્ય શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્યાભિર્ગાથાભિર્ધાતુકૌશલ્યં વિદિત્વા દેશયતે સ્મ ॥
વર્ષા ચાત્ર ત્રયો માસાસ્ત્રયશ્ચ શારદં સ્મૃતમ્ ।
ત્રયસ્તથૈવ હેમાન્તસ્ત્રયશ્ચ ગ્રીષ્મિકસ્તથા

ઇત્યેવ માસક્રમઃ ષડૃતૂનિ સંવત્સરદ્વાદશમાસિકં સ્મૃતમ્ ।
અન્નં ચ પાનં ચ તથા ચ જીર્યતે વૈદ્યાશ્ચ કૌશલ્યસ્મૃતિપ્રદર્શિતાઃ

તે ચાપિ સંવત્સરપર્વમન્તરે પરિવર્તન્તીન્દ્રિયધાતવો ઽપિ ।
પરિવર્તમાનાનિ ચ ઇન્દ્રિયાણિ વિચિત્રવ્યાધિર્ભવતે શરીરિણામ્

તત્રૈવ વૈદ્યસ્ય ચતુઃ પ્રકારં ત્રિમાસપર્વાન્તરે ષડૃતૂનિ ।
ષડ્ધાતુકૌશલ્યપ્રજાનિતવ્યં યથાક્રમં ભોજનમૌષધં ચ

વાતાધિકારાઃ પ્રભવન્તિ વર્ષે પત્તિપ્રકોપઃ શરદિ પ્રસન્ને ।
હેમન્તકાલે તથ સંનિપાતં કફાધિકારાશ્ચ ભવન્તિ ગ્રીષ્મે

સ્નિગ્ધોષ્ણલવણામ્લરસાશ્ચ વર્ષે શરત્સુ સ્નિગ્ધં મધુરં ચ શીતમ્ ।
મધુરામ્લસ્નિગ્ધં ચ હેમન્તકાલે રૂક્ષોષ્ણકટુકાનિ ચ ગ્રીષ્મકાલે

કફાધિકઃ કુપ્યતિ ભુક્તમાત્રે પિત્તાધિકં કુપ્યતિ જીર્યમાણે ।
વાતાધિકઃ કુપ્યતિ જીર્ણમાત્રે ઇત્યેવ ધાતુત્રિતયપ્રકોપઃ

સંબૃહણં કુર્વતુ નિરાત્મકસ્ય વિરેચનં પિત્તવિવર્ધનં ચ ।
ત્રિગુણોપપન્નં તથ સંનિપાતે પ્રશમં ચ કુર્યાત્કફપર્વમન્તરે

વાતાધિકં પૈત્તિકસન્નિપાતે કફાધિકં પર્વસુ જાનિતવ્યમ્ ।
યત્કાલ યદ્ધાતુ યદાશ્રયં ચ તદન્નપાનૌષધિ દર્શિતવ્યમિતિ