સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.64

અથાતઃ સ્વસ્થવૃત્તમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સૂત્રસ્થાને સમુદ્દિષ્ટઃ સ્વસ્થો ભવતિ યાદૃશઃ।
તસ્ય યદ્રક્ષણં તદ્ધિ ચિકિત્સાયાઃ પ્રયોજનમ્॥

તસ્ય યદ્વૃત્તમુક્તં હિ રક્ષણં ચ મયાઆદિતઃ।
તસ્મિન્નર્થઃ સમાસોક્તા વિસ્તરેણેહ વક્ષ્યતે॥

યસ્મિન્ યસ્મિન્નૃતૌ યે યે દોષાઃ કુપ્યન્તિ દેહિનામ્।
તેષુ તેષુ પ્રદાતવ્યાઃ રસાસ્તે તે વિજાનતા॥

પ્રક્લિન્નત્વાચ્છરીરાણાં વર્ષાસુ ભિષજા ખલુ।
મન્દેઽગ્નૌ કોપમાયાન્તિ સર્વેષાં મારુતાદયઃ॥

તસ્માત્ ક્લેદવિશુદ્ધ્યર્થં દોષસંહરણાય ચ।
કષાયતિક્તકટુકૈ રસૈર્યુક્તમપદ્રવમ્॥

નાતિસ્નિગ્ધં નાતિરૂક્ષમુષ્ણં દીપનમેવ ચ।
દેયમન્નં નૃપતયે યજ્જલં ચોક્તમાદિતઃ॥

તપ્તાવરતમમ્ભો વા પિબેન્મધુસમાયુતમ્।
અહ્નિ મેઘાનિલાવિષ્ટેઽત્યર્થશીતામ્બુસઙ્કુલે॥

તરુણત્વાદ્વિદાહં ચ ગચ્છન્ત્યોષધયસ્તદા।
મતિમાંસ્તન્નિમિત્તં ચ નાતિવ્યાયામમાચરેત્॥

અત્યમ્બુપાનાવશ્યાયગ્રામ્યધર્માતપાંસ્ત્યજેત્।
ભૂબાષ્પપરિહારાર્થં શયીત ચ વિહાયસિ॥

શીતે સાગ્નૌ નિવાતે ચ ગુરુપ્રાવરણે ગૃહે।
યાયાન્નાગવધૂભિશ્ચ પ્રશસ્તાગુરુભૂષિતઃ॥

દિવાસ્વપ્નમજીર્ણં ચ વર્જયેત્તત્ર યત્નતઃ।
સેવ્યાઃ શરદિ યત્નેન કષાયસ્વાદુતિક્તકાઃ॥

ક્ષીરેક્ષુવિકૃતિક્ષૌદ્રશાલિમુદ્ગાદિજાઙ્ગલાઃ।
શ્વેતસ્રજશ્ચન્દ્રપાદાઃ પ્રદોષે લઘુ ચામ્બરમ્॥

સલિલં ચ પ્રસન્નત્વાત્ સર્વમેવ તદા હિતમ્।
સરઃસ્વાપ્લવનં ચૈવ કમલોત્પલશાલિષુ॥

પ્રદોષે શશિનઃ પાદાશ્ચન્દનં ચાનુલેપનમ્।
તિક્તસ્ય સર્પિષઃ પાનૈરસૃક્સ્રાવૈશ્ચ યુક્તિતઃ॥

વર્ષાસૂપચિતં પિત્તં હરેચ્ચાપિ વિરેચનૈઃ।
નોપેયાત્તીક્ષ્ણમમ્લોષ્ણં ક્ષારં સ્વપ્નં દિવાઆતપમ્॥

રાત્રૌ જાગગ્ણં ચૈવ મૈથુનં ચાપિ વર્જયેત્।
(સ્વાદુશીતજલં મેધ્યં શુચિસ્ફટિકનિર્મલમ્॥

શરચ્ચન્દ્રાંશુનિર્ધૌતમગસ્ત્યોદયનિર્વિષમ્।
પ્રસન્નત્વાચ્ચ સલિલં સર્વમેવ તદા હિતમ્॥

સચન્દનં સકર્પૂરં વાસશ્ચામલિનં લઘુ।
ભજેચ્ચ શારદં માલ્યં સીધોઃ પાનં ચ યુક્તિતઃ॥

પિત્તપ્રશમનં યચ્ચ તચ્ચ સર્વં સમાચરેત્।
) (હેમન્તઃ શીતલો રૂક્ષો મન્દસૂર્યોઽનિલાકુલઃ॥

તતસ્તુ શીતમાસાદ્ય વાયુસ્તત્ર પ્રકુપ્યતિ।
કોષ્ઠસ્થઃ શીતસંસ્પર્શાદન્તઃપિણ્ડીકૃતોઽનલઃ॥

રસમુચ્છોષયત્યાશુ તસ્માત્ સ્નિગ્ધં તદા હિતમ્।
) હેમન્તે લવણક્ષારતિક્તામ્લકટુકોત્કટમ્॥

સસર્પિસ્તૈલમહિમશનં હિતમુચ્યતે।
તીક્ષ્ણાન્યપિ ચ પાનાનિ પિબેદગુરુભૂષિતઃ॥

તૈલાક્તસ્ય સુખોષ્ણે ચ વારિકોષ્ઠેઽવગાહનમ્।
સાઙ્ગારયાને મહતિ કૌશેયાસ્તરણાસ્તૃતે॥

શયીત શયને તૈસ્તૈર્વૃતો ગર્ભગૃહોદરે।
સ્ત્રીઃ શ્લિષ્ટ્વાગુરુધૂપાઢ્યાઃ પીનોરુજઘનસ્તનીઃ॥

પ્રકામં ચ નિષેવેત મૈથુનં તર્પિતો નૃપઃ।
(મધુરં તિક્તકટુકમમ્લં લવણમેવ ચ॥

અન્નપાનં તિલાન્ માષાઞ્છાકાનિ ચ દધીનિ ચ।
તથેક્ષુવિકૃતીઃ શાલીન્ સુગન્ધાંશ્ચ નવાનપિ॥

પ્રસહાનૂપમાંસાનિ ક્રવ્યાદબિલશાયિનામ્।
ઔદકાનાં પ્લવાનાં ચ પાદિનાં ચોપસેવયેત્॥

મદ્યાનિ ચ પ્રસન્નાનિ યચ્ચ કિઞ્ચિત્ બલપ્રદમ્।
કામતસ્તન્નિષેવેત પુષ્ટિમિચ્છન્ હિમાગમે॥

દિવાસ્વપ્નમજીર્ણં ચ વર્જયેત્તત્ર યત્નતઃ।
) એષ એવ વિધિઃ કાર્યઃ શિશિરે સમુદાહૃતઃ॥

(હેમન્તે નિચિતઃ શ્લેષ્મા શૈત્યાચ્છીતશરીરિણામ્।
ઔષ્ણ્યાદ્વસન્તે કુપિતઃ કુરુતે ચ ગદાન્ બહૂન્॥

તતોઽમ્લમધુરસ્નિગ્ધલવણાનિ ગુરૂણિ ચ।
વર્જયેદ્વમનાદીનિ કર્માણ્યપિ ચ કારયેત્॥

ષષ્ટિકાન્નં યવાઞ્છીતાન્ મુદ્ગાન્ નીવારકોદ્રવાન્।
લાવાદિવિષ્કિરરસૈર્દદ્યાદ્યૂસૈશ્ચ યુક્તિતઃ॥

પટોલનિમ્બવાર્તાકતિક્તકૈશ્ચ હિમાત્યયે।
સેવેન્મધ્વાસવારિષ્ટાન્ સીધુમાધ્વીકમાધવાન્॥

વ્યાયામમઞ્જનં ધૂમં તીક્ષ્ણં ચ કવલગ્રહમ્।
સુખામ્બુના ચ સર્વાર્થાન્ સેવેત કુસુમાગમે॥)

તીક્ષ્ણરૂક્ષકટુક્ષારકષાયં કોષ્ણમદ્રવમ્।
યવમુદ્ગમધુપ્રાયં વસન્તે ભોજનં હિતમ્॥

વ્યાયામોઽત્ર નિયુદ્ધાધ્વશિલાનિર્ઘાતજો।
ઉત્સાદનં તથા સ્નાનં વનિતાઃ કાનનાનિ ચ॥

સેવેત નિર્હરેચ્ચાપિ હેમન્તોપચિતં કફમ્।
શિરોવિરેકવમનનિરૂહકવલાદિભિઃ॥

વર્જયેન્મધુરસ્નિગ્ધદિવાસ્વપ્નગુરુદ્રવાન્।
વ્યાયામમુષ્ણમાયાસં મૈથુનં પરિશોષિ ચ॥

રસાંશ્ચાગ્નિગુણોદ્રિકતાન્ નિદાઘે પરિવર્જયેત્।
સરાંસિ સરિતો વાપીર્વનાનિ રુચિરાણિ ચ॥

ચન્દનાનિ પરાર્ધ્યાનિ સ્રજઃ સકમલોત્પલાઃ।
તાલવૃન્તાનિલાહારાંસ્તથા શીતગૃહાણિ ચ॥

ઘર્મકાલે નિષેવેત વાસાંસિ સુલઘૂનિ ચ।
શર્કરાખણ્ડદિગ્ધાનિ સુગન્ધીનિ હિમાનિ ચ॥

પાનકાનિ ચ સેવેત મન્થાંશ્ચાપિ સશર્કરાન્।
ભોજનં ચ હિતં શીતં સઘૃતં મધુરદ્રવમ્॥

શૃતેન પયસા રાત્રૌ શર્કરામધુરેણ ચ।
પ્રત્યગ્રકુસુમાકીર્ણે શયને હર્મ્યસંસ્થિતે॥

શયીત ચન્દનાર્દ્રાઙ્ગઃ સ્પૃશ્યમાનોઽનિલૈઃ સુખૈઃ।
તાપાત્યયે હિતા નિત્યં રસા યે ગુરવસ્ત્રયઃ॥

પયો માંસરસાઃ કોષ્ણાસ્તૈલાનિ ચ ઘૃતાનિ ચ।
બૃંહણં ચાપિ યત્કિઞ્ચિદભિષ્યન્દિ તથૈવ ચ॥

નિદાઘોપચિતં ચૈવ પ્રકુપ્યન્તં સમીરણમ્।
નિહન્યાદનિલઘ્નેન વિધિના વિધિકોવિદઃ॥

(નદીજલં રૂક્ષમુષ્ણમુદમન્થં તથાઆતપમ્।
વ્યાયામં ચ દિવાસ્વપ્નં વ્યવાયં ચાત્ર વર્જયેત્॥

નવાન્નરૂક્ષશીતામ્બુસક્તૂંશ્ચાપિ વિવર્જયેત્।
યવષષ્ટિકગોધૂમાન્ શાલીંશ્ચાપ્યનવાંસ્તથા॥

હર્મ્યમધ્યે નિવાતે ચ ભજેચ્છય્યાં મૃદૂત્તરામ્।
સવિષપ્રાણિવિણ્મૂત્રલાલાદિષ્ઠીવનાદિભિઃ॥

સમાપ્લુતં તદા તોયમાન્તરીક્ષં વિષોપમમ્।
વાયુના વિષદુષ્ટેન પ્રાવૃષેણ્યેન દૂષિતમ્॥

તદ્ધિ સ્ર્વોપયોગેષુ તસ્મિન્ કાલે વિવર્જયેત્।
અરિષ્ટાસવમૈરેયાન્ સોપદંશાંસ્તુ યુક્તિતઃ॥

પિબેત્ પ્રાવૃષિ જીર્ણાંસ્તુ રાત્રૌ તાનપિ વર્જયેત્।
નિરૂહૈર્બસ્તિભિશ્ચાન્યૈસ્તથાન્યૈર્મારુતાપહૈઃ॥

કુપિતં શમયેદ્વાયું વાર્ષિકં ચાચરેદ્વિધિમ્।
ઋતાવૃતૌ ય એતેન વિધિના વર્તતે નરઃ॥

ઘોરાનૃતુકૃતાન્ રોગાન્નાપ્નોતિ સ કદાચન।
અત ઊર્ધ્વં દ્વાદશાશનપ્રવિચારાન્ વક્ષ્યામઃ।
તત્ર શીરોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષદ્રવશુષ્કૈકકાલિકદ્વિકાલિકૌષધયુક્તમાત્રાહીનદોષપ્રશમનવૃત્ત્યર્થાઃ॥

તૃષ્ણોષ્ણમદદાહાર્તાન્ રક્તપિત્તવિષાતુરાન્।
મૂર્ચ્છાર્તાન્ સ્ત્રીષુ ચ ક્ષીણાન્ શીતૈરન્નૈરુપાચરેત્॥

કફવાતમામયાવિષ્ટાન્ વિરિક્તાન્ સ્નેહપાયિનઃ।
અક્લિન્નકાયાંશ્ચ નરાનુષ્ણૈરન્નૈરુપાચરેત્॥

વાતિકાન્ રૂક્ષદેહાંશ્ચ વ્યવાયોપહતાંસ્તથા।
વ્યાયામિનશ્ચાપિ નરાન્ સ્નિગ્ધૈરન્નૈરુપાચરેત્॥

મેદસાભિપરીતાંસ્તુ સ્નિગ્ધાન્મેહાતુરાનપિ।
કફાભિપન્નદેહાંશ્ચ રૂક્ષૈરન્નૈરુપાચરેત્॥

શુષ્કદેહાન્ પિપાસાર્તાન્ દુર્બલાનપિ ચ દ્રવૈઃ।
પ્રક્લિન્નકાયાન્ વ્રણિનઃ શુષ્કૈર્મેહિન એવ ચ॥

એકકાલં ભવેદ્દેયો દુર્બલાગ્નિવિવૃદ્ધયે।
સમાગ્નયે તથાઆહારો દ્વિકાલમપિ પૂજિતઃ॥

ઔષધદ્વેષિણે દેયસ્તથૌષધસમાયુતઃ।
મન્દાગ્નયે રોગિણે ચ માત્રાહીનઃ પ્રશસ્યતે॥

યથર્તુદત્તસ્ત્વાહારો દોષપ્રશમનઃ સ્મૃતઃ।
અતઃ પરં તુ સ્વસ્થાનાં વૃત્ત્યર્થં સર્વ એવ ચ।
પ્રવિચારાનિમાનેવં દ્વાદશાત્ર પ્રયોજયેત્॥

અત ઊર્ધ્વં દશૌષધકાલાન્ વક્ષ્યામઃ।
તત્રાભક્તં પ્રાગ્ભક્તમધોભક્તં મધ્યેભક્તમન્તરાભક્તં સભક્તં સામુદ્ગં મુહુર્મુહુર્ગ્રાસં ગ્રાસાન્તરં ચેતિ દશૌષધકાલાઃ॥

તત્રાભક્તં તુ યત્ કેવલમેવૌષધમુપયુજ્યતે॥

વીર્યાધિકં ભવતિ ભેષજમન્નહીનં હન્યાત્તથાઆમયમસંશયમાશુ ચૈવ।
તદ્બાલવૃદ્ધવનિતામૃદવસ્તુ પીત્વા ગ્લાનિં પરાં સમુપયાન્તિ બલક્ષયં ચ॥

પ્રાગ્ભક્તં નામ યત્ પ્રાગ્ભક્તસ્યોપયુજ્યતે॥

શીઘ્રં વિપાકમુપયાતિ બલં ન હિંસ્યાદન્નાવૃતં ન ચ મુહુર્વર્દનાન્નિરેતિ।
પ્રાગ્ભક્તસેવિતમથૌષધમેતદેવ દદ્યાચ્ચ વૃદ્ધશિશુભીરુકૃશાઙ્ગનાભ્યઃ॥

અધોભક્તં નામ યદધો ભક્તસ્યેતિ॥

મધ્યેભક્તં નામ યન્મધ્યે ભક્તસ્ય પીયતે॥

પીતં યદન્નમુપયુજ્ય તદૂર્ધ્વકાયે હન્યાદ્ગદાન્ બહુવિધાંશ્ચ બલં દદાતિ।
મધ્યે તુ પીતમપહન્ત્યવિસારિભાવાદ્યે મધ્યદેહમભિભૂય ભવન્તિ રોગાઃ॥

અન્તરાભક્તં નામ યદન્તરા પીયતે પૂર્વાપરયોર્ભક્તયોઃ॥

સભક્તં નામ યત્ સહ ભક્તેન॥

પથ્યં સભક્તમબલાબલયોર્હિ નિત્યં તદ્દ્વેષિણામપિ તથા શિશુવૃદ્ધયોશ્ચ।
હૃદ્યં મનોબલકરં ત્વથ દીપનં ચ પથ્યં સદા ભવતિ ચાન્તરભક્તકં યત્॥

સામુદ્ગં નામ યદ્ભક્તસ્યાદાવન્તે ચ પીયતે॥

દોષે દ્વિધા પ્રવિસૃતે તુ સમુદ્ગસંજ્ઞમાદ્યન્તયોર્યદશનસ્ય નિષેવ્યતે તુ॥

મુહુર્મુહુર્નામ સભક્તમભક્તં વા યદૌષધં મુહુર્મુહુરુપયુજ્યતે॥

શ્વાસે મુહુર્મુહુરતિપ્રસૃતે ચ કાસે હિક્કાવમીષુ સ વદન્ત્યુપયોજ્યમેતત્॥

ગ્રાસં તુ યત્પિણ્ડવ્યામિશ્રમ્॥

ગ્રાસાન્તરં તુ યદ્ગ્રાસાન્તરેષુ॥

ગ્રાસેષુ ચૂર્ણમબલાગ્નિષુ દીપનીયં વાજીકરાણ્યપિ તુ યોજયિતું યતેત।
ગ્રાસાન્તરેષુ વિતરેદ્વમનીયધૂમાન્ શ્વાસાદિષુ પ્રથિતદૃષ્ટગુણાંશ્ચ લેહાન્॥

એવમેતે દશૌષધકાલાઃ॥

વિસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે વિશદકરણે દેહે ચ સુલઘૌ।
વિશુદ્ધે ચોદ્ગારે હૃદિ સુવિમલે વાતે ચ સરતિ।
તથાન્નશ્રદ્ધાયાં ક્લમપરિગમે કુક્ષૌ ચ શિથિલે।
પ્રદેયસ્ત્વાહારો ભવતિ ભિષજાં કાલઃ સ તુ મતઃ॥