Sushruta Samhita · Chapter 6.64

athātaḥ svasthavṛttamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati yādṛśaḥ/
tasya yadrakṣaṇaṃ taddhi cikitsāyāḥ prayojanam//

tasya yadvṛttamuktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayāāditaḥ/
tasminnarthaḥ samāsoktā vistareṇeha vakṣyate//

yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām/
teṣu teṣu pradātavyāḥ rasāste te vijānatā//

praklinnatvāccharīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu/
mande'gnau kopamāyānti sarveṣāṃ mārutādayaḥ//

tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃharaṇāya ca/
kaṣāyatiktakaṭukai rasairyuktamapadravam//

nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanameva ca/
deyamannaṃ nṛpataye yajjalaṃ coktamāditaḥ//

taptāvaratamambho vā pibenmadhusamāyutam/
ahni meghānilāviṣṭe'tyarthaśītāmbusaṅkule//

taruṇatvādvidāhaṃ ca gacchantyoṣadhayastadā/
matimāṃstannimittaṃ ca nātivyāyāmamācaret//

atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃstyajet/
bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca vihāyasi//

śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇe gṛhe/
yāyānnāgavadhūbhiśca praśastāgurubhūṣitaḥ//

divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ/
sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ//

kṣīrekṣuvikṛtikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ/
śvetasrajaścandrapādāḥ pradoṣe laghu cāmbaram//

salilaṃ ca prasannatvāt sarvameva tadā hitam/
saraḥsvāplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu//

pradoṣe śaśinaḥ pādāścandanaṃ cānulepanam/
tiktasya sarpiṣaḥ pānairasṛksrāvaiśca yuktitaḥ//

varṣāsūpacitaṃ pittaṃ hareccāpi virecanaiḥ/
nopeyāttīkṣṇamamloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ divāātapam//

rātrau jāgagṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi varjayet/
(svāduśītajalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam//

śaraccandrāṃśunirdhautamagastyodayanirviṣam/
prasannatvācca salilaṃ sarvameva tadā hitam//

sacandanaṃ sakarpūraṃ vāsaścāmalinaṃ laghu/
bhajecca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānaṃ ca yuktitaḥ//

pittapraśamanaṃ yacca tacca sarvaṃ samācaret/
) (hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo'nilākulaḥ//

tatastu śītamāsādya vāyustatra prakupyati/
koṣṭhasthaḥ śītasaṃsparśādantaḥpiṇḍīkṛto'nalaḥ//

rasamucchoṣayatyāśu tasmāt snigdhaṃ tadā hitam/
) hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam//

sasarpistailamahimaśanaṃ hitamucyate/
tīkṣṇānyapi ca pānāni pibedagurubhūṣitaḥ//

tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe'vagāhanam/
sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte//

śayīta śayane taistairvṛto garbhagṛhodare/
strīḥ śliṣṭvāgurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ//

prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ tarpito nṛpaḥ/
(madhuraṃ tiktakaṭukamamlaṃ lavaṇameva ca//

annapānaṃ tilān māṣāñchākāni ca dadhīni ca/
tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃśca navānapi//

prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām/
audakānāṃ plavānāṃ ca pādināṃ copasevayet//

madyāni ca prasannāni yacca kiñcit balapradam/
kāmatastanniṣeveta puṣṭimicchan himāgame//

divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ/
) eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ//

(hemante nicitaḥ śleṣmā śaityācchītaśarīriṇām/
auṣṇyādvasante kupitaḥ kurute ca gadān bahūn//

tato'mlamadhurasnigdhalavaṇāni gurūṇi ca/
varjayedvamanādīni karmāṇyapi ca kārayet//

ṣaṣṭikānnaṃ yavāñchītān mudgān nīvārakodravān/
lāvādiviṣkirarasairdadyādyūsaiśca yuktitaḥ//

paṭolanimbavārtākatiktakaiśca himātyaye/
sevenmadhvāsavāriṣṭān sīdhumādhvīkamādhavān//

vyāyāmamañjanaṃ dhūmaṃ tīkṣṇaṃ ca kavalagraham/
sukhāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame//)

tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṃ koṣṇamadravam/
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam//

vyāyāmo'tra niyuddhādhvaśilānirghātajo/
utsādanaṃ tathā snānaṃ vanitāḥ kānanāni ca//

seveta nirhareccāpi hemantopacitaṃ kapham/
śirovirekavamananirūhakavalādibhiḥ//

varjayenmadhurasnigdhadivāsvapnagurudravān/
vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ pariśoṣi ca//

rasāṃścāgniguṇodrikatān nidāghe parivarjayet/
sarāṃsi sarito vāpīrvanāni rucirāṇi ca//

candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ/
tālavṛntānilāhārāṃstathā śītagṛhāṇi ca//

gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca/
śarkarākhaṇḍadigdhāni sugandhīni himāni ca//

pānakāni ca seveta manthāṃścāpi saśarkarān/
bhojanaṃ ca hitaṃ śītaṃ saghṛtaṃ madhuradravam//

śṛtena payasā rātrau śarkarāmadhureṇa ca/
pratyagrakusumākīrṇe śayane harmyasaṃsthite//

śayīta candanārdrāṅgaḥ spṛśyamāno'nilaiḥ sukhaiḥ/
tāpātyaye hitā nityaṃ rasā ye guravastrayaḥ//

payo māṃsarasāḥ koṣṇāstailāni ca ghṛtāni ca/
bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca//

nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam/
nihanyādanilaghnena vidhinā vidhikovidaḥ//

(nadījalaṃ rūkṣamuṣṇamudamanthaṃ tathāātapam/
vyāyāmaṃ ca divāsvapnaṃ vyavāyaṃ cātra varjayet//

navānnarūkṣaśītāmbusaktūṃścāpi vivarjayet/
yavaṣaṣṭikagodhūmān śālīṃścāpyanavāṃstathā//

harmyamadhye nivāte ca bhajecchayyāṃ mṛdūttarām/
saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ//

samāplutaṃ tadā toyamāntarīkṣaṃ viṣopamam/
vāyunā viṣaduṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam//

taddhi srvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet/
ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃstu yuktitaḥ//

pibet prāvṛṣi jīrṇāṃstu rātrau tānapi varjayet/
nirūhairbastibhiścānyaistathānyairmārutāpahaiḥ//

kupitaṃ śamayedvāyuṃ vārṣikaṃ cācaredvidhim/
ṛtāvṛtau ya etena vidhinā vartate naraḥ//

ghorānṛtukṛtān rogānnāpnoti sa kadācana/
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ/
tatra śīroṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadoṣapraśamanavṛttyarthāḥ//

tṛṣṇoṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān/
mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān śītairannairupācaret//

kaphavātamāmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ/
aklinnakāyāṃśca narānuṣṇairannairupācaret//

vātikān rūkṣadehāṃśca vyavāyopahatāṃstathā/
vyāyāminaścāpi narān snigdhairannairupācaret//

medasābhiparītāṃstu snigdhānmehāturānapi/
kaphābhipannadehāṃśca rūkṣairannairupācaret//

śuṣkadehān pipāsārtān durbalānapi ca dravaiḥ/
praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkairmehina eva ca//

ekakālaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye/
samāgnaye tathāāhāro dvikālamapi pūjitaḥ//

auṣadhadveṣiṇe deyastathauṣadhasamāyutaḥ/
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate//

yathartudattastvāhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ/
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ vṛttyarthaṃ sarva eva ca/
pravicārānimānevaṃ dvādaśātra prayojayet//

ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ/
tatrābhaktaṃ prāgbhaktamadhobhaktaṃ madhyebhaktamantarābhaktaṃ sabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhurgrāsaṃ grāsāntaraṃ ceti daśauṣadhakālāḥ//

tatrābhaktaṃ tu yat kevalamevauṣadhamupayujyate//

vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttathāāmayamasaṃśayamāśu caiva/
tadbālavṛddhavanitāmṛdavastu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayaṃ ca//

prāgbhaktaṃ nāma yat prāgbhaktasyopayujyate//

śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāvṛtaṃ na ca muhurvardanānnireti/
prāgbhaktasevitamathauṣadhametadeva dadyācca vṛddhaśiśubhīrukṛśāṅganābhyaḥ//

adhobhaktaṃ nāma yadadho bhaktasyeti//

madhyebhaktaṃ nāma yanmadhye bhaktasya pīyate//

pītaṃ yadannamupayujya tadūrdhvakāye hanyādgadān bahuvidhāṃśca balaṃ dadāti/
madhye tu pītamapahantyavisāribhāvādye madhyadehamabhibhūya bhavanti rogāḥ//

antarābhaktaṃ nāma yadantarā pīyate pūrvāparayorbhaktayoḥ//

sabhaktaṃ nāma yat saha bhaktena//

pathyaṃ sabhaktamabalābalayorhi nityaṃ taddveṣiṇāmapi tathā śiśuvṛddhayośca/
hṛdyaṃ manobalakaraṃ tvatha dīpanaṃ ca pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakaṃ yat//

sāmudgaṃ nāma yadbhaktasyādāvante ca pīyate//

doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasaṃjñamādyantayoryadaśanasya niṣevyate tu//

muhurmuhurnāma sabhaktamabhaktaṃ vā yadauṣadhaṃ muhurmuhurupayujyate//

śvāse muhurmuhuratiprasṛte ca kāse hikkāvamīṣu sa vadantyupayojyametat//

grāsaṃ tu yatpiṇḍavyāmiśram//

grāsāntaraṃ tu yadgrāsāntareṣu//

grāseṣu cūrṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ vājīkarāṇyapi tu yojayituṃ yateta/
grāsāntareṣu vitaredvamanīyadhūmān śvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃśca lehān//

evamete daśauṣadhakālāḥ//

visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇe dehe ca sulaghau/
viśuddhe codgāre hṛdi suvimale vāte ca sarati/
tathānnaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile/
pradeyastvāhāro bhavati bhiṣajāṃ kālaḥ sa tu mataḥ//