સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.65

અથાતસ્તન્ત્રયુક્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

દ્વાત્રિંશત્તતન્ત્રયુક્તયો ભવન્તિ શાસ્ત્રે।
તદ્યથા અધિકરણં, યોગઃ, પદાર્થઃ, હેત્વર્થઃ, ઉદ્દેશઃ, નિર્દેશઃ, ઉપદેશઃ, અપદેશઃ, પ્રદેશઃ, અતિદેશઃ, અપવર્જઃ, વાક્યશેષઃ, અર્થાપત્તિઃ, વિપર્યયઃ, પ્રસઙ્ગઃ, એકાન્તઃ, અનેકાન્તઃ, પૂર્વપક્ષઃ, નિર્ણયઃ, અનુમતં, વિધાનમ્, અનાગતાવેક્ષણમ્, અતિક્રાન્તાવેક્ષણં, સંશયઃ, વ્યાખ્યાનં, સ્વસંજ્ઞા, નિર્વચનં, નિદર્શનં, નિયોગઃ, વિકલ્પઃ, સમુચ્ચયઃ, ઊહ્યમ્, ઇતિ॥

અત્રાસાં તન્ત્રયુક્તીનાં કિં પ્રયોજનમ્ ઉચ્યતે વાક્યયોજનમર્થયોજનં ચ॥

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ અસદ્વાદિપ્રયુક્તાનાં વાક્યાનાં પ્રતિષેધનમ્।
સ્વવાક્યસિદ્ધિરપિ ચ ક્રિયતે તન્ત્રયુક્તિતઃ॥

વ્યાક્તા નોક્તાસ્તુ યે હ્યર્થા લીના યે ચાપ્યનિર્મલાઃ।
લેશોક્તા યે ચ કેચિત્સ્યુસ્તેષાં ચાપિ પ્રસાધનમ્॥

યથામ્બુજવનસ્યાર્કઃ પ્રદીપો વેશ્મનો યથા।
પ્રબોધસ્ય પ્રકાશાર્થં તથા તન્ત્રસ્ય યુક્તયઃ॥

તત્ર યમર્થમધિકૃત્યોચ્યતે તદધિકરણં; યથા રસં દોષં વા॥

યેન વાક્યં યુજ્યતે સ યોગઃ।
યથા તૈલં પિબેચ્ચામૃતવલ્લિનિમ્બહિંસ્રાભયાવૃક્ષકપિપ્પલીભિઃ।
સિદ્ધં બલાભ્યાં ચ સદેવદારુ હિતાય નિત્યં ગલગણ્ડરોગે।
ઇત્યત્ર તૈલં સિદ્ધં પિબેદિતિ પ્રથમં વક્તવ્યે તૃતીયપાદે સિદ્ધમિતિ પ્રયુક્તં, એવં દૂરસ્થાનામપિ પદાનામેકીકરણં યોગઃ॥

યોઽર્થોઽભિહિતઃ સૂત્રે પદે વા સ પદાર્થઃ; પદસ્ય પદયોઃ પદાનાં વાર્થઃ પદાર્થઃ; અપરિમિતાશ્ચ પદાર્થાઃ।
યથા સ્નેહસ્વેદાઞ્જનેષુ નિર્દિષ્ટેષુ દ્વયોસ્ત્રયાણાં વાર્થાનામુપપત્તિર્દૃશ્યતે, તત્ર યોઽર્થઃ પૂર્વાપરયોગસિદ્ધો ભવતિ સ ગ્રહીતવ્યઃ; યથા દેવોત્પત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇત્યુક્તે સન્દિહ્યતે બુદ્ધિઃ કતમસ્ય વેદસ્યોત્પત્તિં વક્ષ્યતીતિ, યતઃ ઋગ્વેદાદયસ્તુ વેદાઃ; વિદ વિચારણે, વિદૢ લાભે, ઇત્યેતયોશ્ચ ધાત્વોરનેકાર્થયોઃ પ્રયોગાત્,તત્ર પૂર્વાપરયોગમુપલભ્ય પ્રતિપત્તિર્ભવતિ આયુર્વેદોત્પત્તિમયં વિવક્ષુરિતિ; એષ પદાર્થઃ॥

યદન્યદુક્તમન્યાર્થસાધકં ભવતિ સ હેત્વર્થઃ।
યથા મૃત્પિણ્ડોઽદ્ભિઃ પ્રક્લિદ્યતે તથા માષદુગ્ધપ્રભૃતિભિર્વ્રણઃ પ્રક્લિદ્યત ઇતિ॥

સમાસવચનમુદ્દેશઃ।
યથા શલ્યમિતિ॥

વિસ્તરવચનં નિર્દેશઃ।
યથા શારીરમાગન્તુકં ચેતિ॥

એવમિત્યુપદેશઃ।
યથા તથા ન જાગૃયાદ્રાત્રૌ દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્ ઇતિ॥

અનેન કારણેનેત્યપદેશઃ, યથાપદિશ્યતે મધુરઃ શ્લેષ્માણમભિવર્ધયતીતિ॥

પ્રકૃતસ્યાતિક્રાન્તેન સાધનં પ્રદેશઃ।
યથા દેવદત્તસ્યાનેન શલ્યમુદ્ધૃતં તથા યજ્ઞદત્તસ્યાપ્યયમુદ્ધરિષ્યતીતિ॥

પ્રકૃતસ્યાનાગતસ્ય સાઘનમતિદેશઃ।
યથા યતોઽસ્ય વાયુરૂર્ધ્વમુત્તિષ્ઠતે તેનોદાવર્તી સ્યાદિતિ॥

અભિવ્યાપ્યાપકર્ષણમપવર્ગઃ।
યથા અસ્વેદ્યા વિષોપસૃષ્ટાઃ, અન્યત્ર કીટવિષાદિતિ॥

યેન પદેનાનુક્તેન વાક્યં સમાપ્યેત સ વાક્યશેષઃ।
યથા શિરઃપાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠોદરોરસામિત્યુક્તે પુરુષગ્રહણં વિનાપિ ગમ્યતે પુરુષસ્યેતિ॥

યદકીર્તિતમર્થાદાપદ્યતે સાર્થાપત્તિઃ।
યથા ઓદનં ભોક્ષ્યે ઇત્યુક્તેઽર્થાદાપન્નં ભવતિ નાયં પિપાસુર્યવાગૂમિતિ॥

યદ્યત્રાભિહિતં તસ્ય પ્રાતિલોમ્યં વિપર્યયઃ।
યથા કૃશાલ્પપ્રાણભીરવો દુશ્ચિકિત્સ્યા ઇત્યુક્તે વિપરીતં ગૃહ્યતે દૃઢાદયઃ સુચિકિત્સ્યા ઇતિ॥

પ્રકરણાન્તરેણ સમાપનં પ્રસઙ્ગઃ, યદ્વા પ્રકરણાન્તરિતો યોઽર્થોઽસકૃદુક્તઃ સમાપ્યતે સ પ્રસઙ્ગઃ।
યથા પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષસ્તસ્મિન્ ક્રિયા સોઽધિષ્ઠાનમિતિ વેદોત્પત્તાવભિધાય, ભૂતચિન્તાયાં પુનરુક્તં યતોઽભિહિતં પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષ ઇતિ, સ ખલ્વેષ કર્મપુરુષશ્ચિકિત્સાધિકૃત ઇતિ॥

(સર્વત્ર) યદવધારણેનોચ્યતે સ એકાન્તઃ।
યથા ત્રિવૃદ્વિરેચયતિ, મદનફલં વામયતિ (એવ)॥

ક્વચિત્તથા ક્વચિદન્યથેતિ યઃ સોઽનેકાન્તઃ।
યથા કેચિદાચાર્યા બ્રુવતે દ્રવ્યં પ્રધાનં, કેચિદ્રસં, કેચિદ્વીર્યં કેચિદ્વિપાકમિતિ॥

આક્ષેપપૂર્વકઃ પ્રશ્નઃ પૂર્વપક્ષઃ।
યથા કથં વાતનિમિત્તાશ્ચત્વારઃ પ્રમેહા અસાધ્યા ભવન્તીતિ॥

તસ્યોત્તરં નિર્ણયઃ।
યથા શરીરં પ્રપીડ્ય પશ્ચાદધો ગત્વા વસામેદોમજ્જાનુવિદ્ધં મૂત્રં વિસૃજતિ વાતઃ, એવમસાધ્યા વાતજા ઇતિ॥

તથા ચોક્તમ્ કૃત્સ્નં શરીરં નિષ્પીડ્ય મેદોમજ્જાવસાયુતઃ।
અધઃ પ્રકુપ્યતે વાયુસ્તેનાસાધ્યાસ્તુ વાતજાઃ॥

પરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમ્।
યથા અન્યો બ્રૂયાત્ સપ્ત રસા ઇતિ, તચ્ચાપ્રતિષેધાદનુમન્યતે કથંચિદિતિ॥

પ્રકરણાનુપૂર્વ્યાભિહિતં વિધાનમ્।
યથા સક્થિમર્માણ્યેકાદશ પ્રકરણાનુપૂર્વ્યાભિહિતાનિ॥

એવં વક્ષ્યતીત્યનાગતાવેક્ષણમ્।
યથા શ્લોકસ્થાને બ્રૂયાત્ ચિકિત્સિતેષુ વક્ષ્યામીતિ॥

યત્પૂર્વમુક્તં તદતિક્રાન્તાવેક્ષણમ્।
યથા ચિકિત્સિતેષુ બ્રૂયાત્ શ્લોકસ્થાને યદીરિતમિતિ॥

ઉભયહેતુદર્શનં સંશયઃ।
યથા તલહૃદયાભિઘાતઃ પ્રાણહરઃ, પાણિપાદચ્છેદનમપ્રાણહરમિતિ॥

તન્ત્રેઽતિશયોપવર્ણનં વ્યાખ્યાનમ્।
યથા ઇહ પઞ્ચવિંશતિકઃ પુરુષો વ્યાખ્યાયતે, અન્યેષ્વાયુર્વેદતન્ત્રેષુ ભૂતાદિપ્રભૃત્યારભ્ય ચિન્તા॥

અન્યશાસ્ત્રાસામાન્યા સ્વસંજ્ઞા।
યથા મિથુનમિતિ મધુસર્પિષોર્ગ્રહણં; લોકપ્રસિદ્ધમુદાહરણં વા॥

નિશ્ચિતં વચનં નિર્વચનમ્।
યથા આયુર્વિદ્યતેઽસ્મિન્નનેન વા આયુર્વિન્દતીત્યાયુર્વેદઃ॥

દૃષ્ટાન્તવ્યક્તિર્નિદર્શનમ્।
યથા અગ્નિર્વાયુના સહિતઃ કક્ષે વૃદ્ધિં ગચ્છતિ તથા વાતપિત્તકફદુષ્ટો વ્રણ ઇતિ॥

ઇદમેવ કર્તવ્યમિતિ નિયોગઃ।
યથા પથ્યમેવ ભોક્તવ્યમિતિ॥

ઇદં ચેદં ચેતિ સમુચ્ચયઃ।
યથા માંસવર્ગે એણહરિણાદયો લાવતિત્તિરિશારઙ્ગાશ્ચ પ્રધાનાનીતિ॥

ઇદં વેદં ચેતિ વિકલ્પઃ।
યથા રસૌદનઃ સઘૃતા યવાગૂર્વા (ભવત્વિતિ)॥

યદનિર્દિષ્ટં બુદ્ધ્યાવગમ્યતે તદૂહ્યમ્।
યથા અભિહિતમન્નપાનવિધૌ ચતુર્વિધં ચાન્નમુપદિશ્યતે ભક્ષ્યં ભોજ્યં લેહ્યં પેયમિતિ, એવં ચતુર્વિધે વક્તવ્યે દ્વિવિધમભિહિતમ્; ઇદમત્રોહ્યમ્ અન્નપાને વિશિષ્ટયોર્દ્વયોર્ગ્રહણે કૃતે ચતુર્ણામપિ ગ્રહણં ભવતીતિ; ચતુર્વિધશ્ચાહારઃ પ્રવિરલઃ, પ્રાયેણ દ્વિવિધ એવ; અતો દ્વિત્વં પ્રસિદ્ધમિતિ।
કિઞ્ચાન્યત્ અન્નેન ભક્ષ્યમવરુદ્ધં, ઘનસાધર્મ્યાત્; પેયેન લેહ્યં, દ્રવસાધમ્યાત્॥

ભવન્તિ ચાત્ર સામાન્યદર્શનેનાસાં વ્યવસ્થા સંપ્રદર્શિતા।
વિશેષસ્તુ યથાયોગમુપધાર્યો વિપશ્ચિતા॥

દ્વાત્રિંશદ્યુક્તયો હ્યેતાસ્તન્ત્રસારગવેષણે।
મયા સમ્યગ્વિનિહિતાઃ શબ્દાર્થન્યાયસંયુતાઃ॥

યો હ્યેતા વિધિવદ્વેત્તિ દીપીભૂતાસ્તુ બુદ્ધિમાન્।
સ પૂજાર્હો ભિષક્શ્રેષ્ઠ ઇતિ ધન્વન્તરેર્મતમ્॥