સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.63

અથાતો રસભેદવિકલ્પમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

દોષાણાં પઞ્ચદશધા પ્રસરોઽભિહિતસ્તુ યઃ।
ત્રિષષ્ટ્યા રસભેદાનાં તત્પ્રયોજનમુચ્યતે॥

અવિદગ્ધા વિદગ્ધાશ્ચ ભિદ્યન્તે તે ત્રિષષ્ટિધા।
રસભેદત્રિષષ્ટિં તુ વીક્ષ્ય વીક્ષ્યાવચારયેત્॥

એકૈકેનાનુગમનં ભાગશો યદુદીરિતમ્।
દોષાણાં તત્ર મતિમાન્ ત્રિષષ્ટિં તુ પ્રયોજયેત્॥

યથાક્રમપ્રવૃત્તાનાં દ્વિકેષુ મધુરો રસઃ।
પઞ્ચાનુક્રમતે યોગાનમ્લશ્ચતુર એવ તુ॥

ત્રીંશ્ચાનુગચ્છતિ રસો લવણઃ કટુકો દ્વયમ્।
તિક્તઃ કષાયમન્વેતિ તે દ્વિકા દશ પઞ્ચ ચ॥

તદ્યથા મધુરામ્લઃ, મધુરલવણઃ, મધુરકટુકઃ, મધુરતિક્તઃ, મધુરકષાયઃ, એતે પઞ્ચાનુક્રાન્તા મધુરેણ; અમ્લલવણઃ, અમ્લકટુકઃ, અમ્લતિક્તઃ, અમ્લકષાયઃ, એતે ચત્વારોઽનુક્રાન્તા અમ્લેન; લવણકટુકઃ, લવણતિક્તઃ, લવણકષાયઃ, એતે ત્રયોઽનુકાન્તા લવણેન; કટુતિક્તઃ, કટુકષાયઃ, દ્વાવેતાવનુક્રાન્તૌ કટુકેન; તિક્તકષાયઃ એક એવાનુક્રાન્તસ્તિક્તેન; એવમેતે પઞ્ચદશ દ્વિકસંયોગા વ્યાખ્યાતાઃ॥

ત્રિકાન્ વક્ષ્યામઃ આદૌ પ્રયુજ્યમાનસ્તુ મધુરો દશ ગચ્છતિ।
ષટમ્લો લવણસ્તસ્માદર્ધમેકં તથા કટુઃ॥

તદ્યથા મધુરામ્લલવણઃ, મધુરામ્લકટુકઃ, મધુરામ્લતિક્તઃ, મધુરામલકષાયઃ, મધુરલવણકટુકઃ, મધુરલવણાતિક્તઃ, મધુરલવણકષાયઃ, મધુરકટુકતિક્તઃ, મધુરકટુકષાયઃ, મધુરતિક્તકષાયઃ, એવમેષાં દશાનાં ત્રિકસંયોગાનામાદૌ મધુરઃ પ્રયુજ્યતે; અમ્લલવણકટુકઃ, અમ્લલવણતિક્તઃ, અમ્લલવણકષાયઃ, અમ્લકટુતિક્તઃ, અમ્લકટુકષાયઃ, અમ્લતિક્તકષાયઃ, એવમેષાં ષણ્ણામાદાવમ્લઃ પ્રયુજ્યતે; લવણકટુતિક્તઃ, લવણકટુકષાયઃ, લવણતિક્તકષાયઃ, એવમેષાં ત્રયાણામાદૌ લવણઃ પ્રયુજ્યતે; કટુતિક્તકષાયઃ, એવમેકસ્યાદૌ કટુકઃ પ્રયુજ્યતે; એવમેતે ત્રિકસંયોગા વિંશતિર્વ્યાખ્યાતાઃ॥

ચતુષ્કાન્ વક્ષ્યામઃ।
ચતુષ્કરસસંયોગાન્મધુરો દશ ગચ્છતિ।
ચતુરોઽમ્લોઽનુગચ્છેચ્ચ લવણસ્ત્વેકમેવ તુ॥

મધુરામ્લલવણકટુકઃ, મધુરામ્લલવણતિક્તઃ, મધુરામ્લલવણકષાયઃ, મધુરામ્લકટુકતિક્તઃ, મધુરામ્લકટુકષાયઃ, મધુરામ્લતિક્તકષાયઃ, મધુરલવણકટુકતિક્તઃ, મધુરલવણકટુકષાયઃ, મધુરલવણતિક્તકષાયઃ, મધુરકટુતિક્તકષાયઃ, એવમેષાં દશાનામાદૌ મધુરઃ પ્રયુજ્યતે; અમ્લલવણકટુતિક્તઃ, અમ્લલવણકટુકષાયઃ, અમ્લલવણતિક્તકષાયઃ, અમ્લકટુતિક્તકષાયઃ, એવમેષાં ચતુર્ણામાદાવમ્લઃ; લવણકટુતિક્તકષાયઃ, એવમેકસ્યાદૌ લવણઃ; એવમેતે ચતુષ્કરસસંયોગાઃ પઞ્ચદશ કીર્તિતાઃ॥

પઞ્ચકાન્ વક્ષ્યામઃ।
પઞ્ચકાન્ પઞ્ચ મધુર એકમમ્લસ્તુ ગચ્છતિ॥

મધુરામ્લલવણકટુતિક્તઃ, મધુરામ્લલવણકટુકષાયઃ, મધુરામ્લલવણતિક્તકષાયઃ, મધુરામ્લકટુતિક્તકષાયઃ, મધુરલવણકટુતિક્તકષાયઃ, એવમેષાં પઞ્ચાનામાદૌ મધુરઃ પ્રયુજ્યતે; અમ્લલવણકટુતિક્તકષાયઃ, એવમેકસ્યાદાવમ્લઃ; એવમેતે ષટ્ પઞ્ચકસંયોગા વ્યાખ્યાતાઃ॥

ષટ્કમેકં વક્ષ્યામઃ; એકસ્તુ ષટ્કસંયોગઃ મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયઃ; એષ એક એવ ષટ્સંયોગઃ॥

એકૈકશ્ચ ષટ્સા ભવન્તિ મધુરઃ, અમ્લઃ, લવણઃ, કટુકઃ, તિક્તઃ, કષાયઃ, ઇતિ॥

ભવતિ ચાત્ર એષા ત્રિષષ્ટિર્વ્યાખ્યાતા રસાનાં રસચિન્તકૈઃ।
દોષભેદત્રિષષ્ટ્યાં તુ પ્રયોક્તવ્યા વિચક્ષણૈઃ॥