સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.62

અથાત ઉન્માદપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

મદયન્ત્યુદ્ધતા(મદયન્ત્યુદ્ગતા) દોષા યસ્માદુન્માર્ગમાશ્રિતાઃ।
માનસોઽયમતો વ્યાધિરુન્માદ ઇતિ કીર્તિતઃ॥

એકૈકશઃ સમસ્તૈશ્ચ દોષૈરત્યર્થમૂર્ચ્છિતૈઃ।
માનસેન ચ દુઃખેન સ પઞ્ચવિધ ઉચ્યતે॥

વિષાદ્ભવતિ ષષ્ઠશ્ચ યથાસ્વં તત્ર ભેષજમ્।
સ ચાપ્રવૃદ્ધસ્તરુણો મદસંજ્ઞાં બિભર્તિ ચ॥

મોહોદ્વેગૌ સ્વનઃ શ્રોત્રે ગાત્રાણામપકર્ષણમ્।
અત્યુત્સાહોઽરુચિશ્ચાન્ને સ્વપ્ને કલુષભોજનમ્॥

વાયુનોન્મથનં ચાપિ ભ્રમશ્ચક્રગતસ્ય વા।
યસ્ય સ્યાદચિરેણૈવ ઉન્માદં સોઽધિગચ્છતિ॥

રૂક્ષચ્છવિઃ પરુષવાગ્ધમનીતતો વા શીતાતુરઃ કૃશતનુઃ સ્ફુરિતાઙ્ગસન્ધિઃ।
આસ્ફોટયસ્યટતિ ગાયતિ નૃત્યશીલો વિક્રોશતિ ભ્રમતિ ચાપ્યનિલપ્રકોપાત્॥

તૃટ્સ્વેદદાહબહુલો બહુભિગ્વિનિદ્રાશ્છાયાહિમાનિલજલાન્તવિહારસેવી।
તીક્ષ્ણો હિમામ્બુનિ ચયેઽપિ સ વહ્નિશઙ્કી પિત્તાદ્દિવા નભસિ પશ્યતિ તારકાશ્ચ॥

છર્દ્યગ્નિસાદસદનારુચિકાસયુક્તો યોષિદ્વિવિક્તરતિરલ્પમતિપ્રચારઃ।
નિદ્રાપરોઽલ્પકથનોઽલ્પભુગુષ્ણસેવી રાત્રૌ ભૃશં ભવતિ ચાપિ કફપ્રકોપાત્॥

સર્વાત્મકે પવનપિત્તકફા યથાસ્વં સંહર્ષિતા ઇવ ચ લિઙ્ગમુદીરયન્તિ॥

ચૌરૈર્નરેન્દ્રપુરુષૈરરિભિસ્તથાન્યૈર્વિત્રાસિતસ્ય ધનબાન્ધવસંક્ષયાદ્વા।
ગાઢં ક્ષતે મનસિ ચ પ્રિયયા રિરંસોર્જાયેત ચોત્કટતરો મનસો વિકારઃ॥

ચિત્રં સ જલ્પતિ મનોનુગતં વિસંજ્ઞો ગાયત્યથો હસતિ રોદિતિ મૂઢસંજ્ઞઃ।
રક્તેક્ષણો હતબલેન્દ્રિયભાઃ સુદીનઃ શ્યાવાનનો વિષકૃતોઽથ ભવેત્ પરાસુઃ॥

સ્નિગ્ધં સ્વિન્નં તુ મનુજમુન્માદાર્તં વિશોધયેત્।
તીક્ષ્ણૈરુભયતોભાગૈઃ શિરસશ્ચ વિરેચનૈઃ॥

વિવિધૈરવપીડૈશ્ચ સર્ષપસ્નેહસંયુતૈઃ।
યોજયિત્વા તુ તચ્ચૂર્ણં ઘ્રાણે તસ્ય પ્રયોજયેત્॥

સતતં ધૂપયેચ્ચૈનં શ્વગોમાંસૈઃ સુપૂતિભિઃ।
સર્ષપાનાં ચ તૈલેન નસ્યાભ્યઙ્ગૌ હિતૌ સદા॥

દર્શયેદદ્ભુતાન્યસ્ય વદેન્નાશં પ્રિયસ્ય વા।
ભીમાકારૈર્નરૈર્નાગૈર્દાન્તૈર્વ્યાલૈશ્ચ નિર્વિષૈઃ॥

ભીષયેત્ સંયતં પાશૈઃ કશાભિર્વાથ તાડયેત્।
યન્ત્રયિત્વા સુગુપ્તં વા ત્રાસયેત્તં તૃણાગ્નિના॥

જલેન તર્જયેદ્વાપિ રજ્જુઘાતૈર્વિભાવયેત્।
બલવાંશ્ચાપિ સંરક્ષેત્ જલેઽન્તઃ પરિવાસયેત્।
પ્રતુદેદારયા ચૈનં મર્માઘાતં વિવર્જયેત્।
વેશ્મનોઽન્તઃ પ્રવિશ્યૈનં રક્ષંસ્તદ્વેશ્મ દીપયેત્॥

સાપિધાને જરત્કૂપે સતતં વા નિવાસયેત્।
ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાદ્યવાગૂશ્ચ તર્પણાન્ વા પ્રદાપયેત્॥

કેવલાનમ્બુયુક્તાન્ વા કુલ્માષાન્ વા બહુશ્રુતઃ।
હૃદ્યં યદ્દીપનીયં ચ તત્પથ્યં તસ્ય ભોજયેત્(યોજયેત્)॥

(વિડઙ્ગત્રિફલામુસ્તમઞ્જિષ્ઠાદાડિમોત્પલૈઃ।
શ્યામૈલવાલુકૈલાભિશ્ચન્દનામરદારુભિઃ॥

બર્હિષ્ઠરજનીકુષ્ઠપર્ણિનીસારિવાદ્વયૈઃ।
હરેણુકાત્રિવૃદ્દન્તીવચાતાલીસકેશરૈઃ॥

દ્વિક્ષીરં સાધિતં સર્પિર્માલતીકુસુમૈઃ સહ।
ગુલ્મકાસજ્વરશ્વાસક્ષયોન્માદનિવારણમ્॥

એતદેવ હિ સંપક્વં જીવનીયોપસંભૃતમ્।
ચતુર્ગુણેન દુગ્ધેન મહાકલ્યાણમુચ્યતે॥

અપસ્મારં ગ્રહં શોષં ક્લૈબ્યં કાર્શ્યમબીજતામ્।
ઘૃતમેતન્નિહન્ત્યાશુ યે ચાદૌ ગદિતા ગદાઃ॥

બર્હિષ્ઠકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠાકટુકૈલાનિશાહ્વયૈઃ।
તગરત્રિફલાહિઙ્ગુવાજિગન્ધામરદ્રુમૈઃ॥

વચાજમોદાકાકોલીમેદામધુકપદ્મકૈઃ।
સશર્કરં હિતં સર્પિઃ પક્વં ક્ષીરચતુર્ગુણમ્॥

બાલાનાં ગ્રહજુષ્ટાનાં પુંસાં દુષ્ટાલ્પરેતસામ્।
ખ્યાતં ફલઘૃતં સ્ત્રીણાં વન્ધ્યાનાં ચાશુ ગર્ભદમ્॥)

બ્રહ્મીમૈન્દ્રીં વિડઙ્ગાનિ વ્યોષં હિઙ્ગુ સુરાં જઠામ્।
વિષઘ્નીં લશુનં રાસ્નાં વિશલ્યાં સુરસાં વચામ્॥

જ્યોતિષ્મતીં નાગરં ચ અનન્તામભયાં તથા।
સૌરાષ્ટ્રીં ચ સમાંશાનિ ગજમૂત્રેણ પેષયેત્॥

છાયાવિશુષ્કાસ્તદ્વર્તીર્યોજયેદ્વિધિકોવિદઃ।
અવપીડેઽઞ્જનેઽભ્યઙ્ગે નસ્યે ધૂમે પ્રલેપને॥

ઉરોપાઙ્ગલલાટેષુ સિરાશ્ચાસ્ય વિમોક્ષયેત્।
અપસ્મારક્રિયાં ચાપિ ગ્રહોદ્દિષ્ટાં ચ કારયેત્॥

શાન્તદોષં વિશુદ્ધં ચ સ્નેહબસ્તિભિરાચરેત્।
ઉન્માદેષુ ચ સર્વેષુ કુર્યાચ્ચત્તપ્રસાદનમ્।
મૃદુપૂર્વાં મદેઽપ્યેવં ક્રિયાં મૃદ્વીં પ્રયોજયેત્॥

શોકશલ્યં વ્યપનયેદુન્માદે પઞ્ચમે ભિષક્।
વિષજે મૃદુપૂર્વાં ચ વિષઘ્નીં કારયેત્ ક્રિયામ્॥