સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.61

અથાતોઽપસ્મારપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સ્મૃતિર્ભૂતાર્થવિજ્ઞાનમપશ્ચ પરિવર્જને।
અપસ્માર ઇતિ પ્રોક્તસ્તતોઽયં વ્યાધિરન્તકૃત્॥

મિથ્યાતિયોગેન્દ્રિયાર્થકર્મણામભિસેવનાત્।
વિરુદ્ધમલિનાહારવિહારકુપિતૈર્મલૈઃ॥

વેગનિગ્રહશીલાનામહિતાશુચિભોજિનામ્।
રજસ્તમોભિભૂતાનાં ગચ્છતાં ચ રજસ્વલામ્॥

તથા કામભયોદ્વેગક્રોધશોકાદિભિર્ભૃશમ્।
ચેતસ્યભિહતે પુંસામપસ્મારોઽભિજાયતે॥

હૃત્કમ્પઃ શૂન્યતા સ્વેદો ધ્યાનં મૂર્ચ્છા પ્રમૂઢતા।
નિદ્રાનાશશ્ચ તસ્મિંસ્તુ ભવિષ્યતિ ભવન્ત્યથ॥

સંજ્ઞાવહેષુ સ્રોતઃસુ દોષવ્યાપ્તેષુ માનવઃ।
રજસ્તમઃપરીતેષુ મૂઢો ભ્રાન્તેન ચેતસા॥

વિક્ષિપન્ હસ્તપાદં ચ વિજિહ્મભ્રૂર્વિલોચનઃ।
દન્તાન્ ખાદન્ વમન્ ફેનં વિવૃતાક્ષઃ પતેત્ ક્ષિતૌ॥

અલ્પકાલાનતરં ચાપિ પુનઃ સંજ્ઞાં લભેત સઃ।
સોઽપસ્માર ઇતિ પ્રોક્તઃ સ ચ દૃષ્ટશ્ચતુર્વિધઃ॥

વાતપિત્તકફૈર્નૄણાં ચતુર્થઃ સન્નિપાતતઃ।
વેપમાનો દશન્ દન્તાન્ શ્વસન્ ફેનં વમન્નપિ॥

યો બ્રૂયાદ્વિકૃતં સત્ત્વં કૃષ્ણં મામનુધાવતિ।
તતો મે ચિત્તનાશઃ સ્યાત્ સોઽપસ્મારોઽનિલાત્મકઃ॥

તૃટ્તાપસ્વેદમૂર્ચ્છાર્તો ધુન્વન્નઙ્ગાનિ વિહ્વલઃ।
યો બ્રૂયાદ્વિકૃતં સત્ત્વં પીતં મામનુધાવતિ॥

તતો મે ચિત્તનાશઃ સ્યાત્ સ પિત્તભવ ઉચ્યતે।
શીતહૃલ્લાસનિદ્રાર્તઃ પતન્ ભૂમૌ વમન્ કફમ્॥

યો બ્રૂયાદ્વિકૃતં સત્ત્વં શુક્લં મામનુધાવતિ।
તતો મે ચિત્તનાશઃ સ્યાત્ સોઽપસ્મારઃ કફાત્મકઃ॥

હૃદિ તોદસ્તૃડુત્ક્લેદસ્ત્રિષ્વપ્યેતેષુ સંખ્યયા।
પ્રલાપઃ કૂજનં ક્લેશઃ પ્રત્યેકં તુ ભવેદિહ॥

સર્વલિઙ્ગસમવાયઃ સર્વદોષપ્રકોપજે।
અનિમિત્તાગમાદ્વ્યાધેર્ગમનાદકૃતેઽપિ ચ॥

આગમાચ્ચાપ્યપસ્મારં વદન્ત્યન્યે ન દોષજમ્।
ક્રમોપયોગાદ્દોષાણાં ક્ષણિકત્વાત્તથૈવ ચ॥

આગમાદ્વૈશ્વરૂપ્યાચ્ચ સ તુ નિર્વર્ણ્યતે બુધૈઃ।
દેવે વર્ષત્યપિ યથા ભૂમૌ બીજાનિ કાનિચિત્॥

શરદિ પ્રતિરોહન્તિ તથા વ્યાધિસમુદ્ભવઃ।
સ્થાયિનઃ કેચિદલ્પેન કાલેનાભિપ્રવર્ધિતાઃ॥

દર્શયન્તિ વિકારાંસ્તુ વિશ્વરૂપાન્નિસર્ગતઃ।
અપસ્મારો મહાવ્યાધિસ્તસ્માદ્દોષજ એવ તુ॥

તસ્ય કાર્યો વિધિઃ સર્વો ય ઉન્માદેષુ વક્ષ્યતે।
પુરાણસર્પિષઃ પાનમભ્યઙ્ગશ્ચૈવ પૂજિતઃ॥

ઉપયોગો ગ્રહોક્તાનાં યોગાનાં તુ વિશેષતઃ।
તતઃ સિધ્યન્તિ તે સર્વે યોગૈરન્યૈશ્ચ સાધયેત્।
શિગ્રુકટ્વઙ્ગકિણ્વાહિનિમ્બત્વગ્રસસાધિતમ્॥

ચતુર્ગુણે ગવાં મૂત્રે તૈલાભ્યઞ્જને હિતમ્।
ગોધાનકુલનાગાનાં પૃષતર્ક્ષગવામપિ॥

પિત્તેષુ સિદ્ધં તૈલં ચ પાનાભ્યઙ્ગેષુ પૂજિતમ્।
તીક્ષ્ણૈરુભયતોભાગૈઃ શિરશ્ચાપિ વિશોધયેત્॥

પૂજાં રુદ્રસ્ય કુર્વીત તદ્ગણાનાં ચ નિત્યશઃ।
વાતિકં બસ્તિભિશ્ચાપિ પૈત્તિકં તુ વિરેચનૈઃ॥

કફજં વમનૈર્ધીમાનપસ્મારમુપાચરેત્।
કુલત્થયવકોલાનિ શણબીજં પલઙ્કષામ્॥

જટિલાં પઞ્ચમૂલ્યૌ દ્વે પથ્યાં ચોત્ક્વાથ્ય યત્નતઃ।
બસ્તમૂત્રયુતં સર્પિઃ પચેત્તદ્વાતિકે હિતમ્॥

કાકોલ્યાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં ચ પ્રથમે ગણે।
પયોમધુસિતાયુક્તં ઘૃતં તત્ પૈત્તિકે હિતમ્॥

કાકોલ્યાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં ચ પ્રથમે ગણે।
પયોમધુસિતાયુક્તં ઘૃતં તત્ પૈત્તિકે હિતમ્॥

સુરદ્રુમવચાકુષ્ઠસિદ્ધાર્થવ્યોષહિઙ્ગુભિઃ।
મઞ્જિષ્ઠારજનીયુગ્મસમઙ્ગાત્રિફલામ્બુદૈઃ॥

કરઞ્જબીજશૈરીષગિરિકર્ણીહુતાશનૈઃ।
સિદ્ધં સિદ્ધાર્થકં નામ સર્પિર્મૂત્રચતુર્ગુણમ્॥

કૃમિકુષ્ઠગરશ્વાસબલાસવિષમજ્વરાન્।
સર્વભૂતગ્રહોન્માદાનપસ્મારાંશ્ચ નાશયેત્॥

દશમૂલેન્દ્રવૃક્ષત્વઙ્મૂર્વાભાર્ગીફલત્રિકૈઃ।
શમ્પાકશ્રેયસીસપ્તપર્ણાપામાર્ગફલ્ગુભિઃ॥

શૃતૈઃ કલ્કૈશ્ચ ભૂનિમ્બપૂતીકવ્યોષચિત્રકૈઃ।
ત્રિવૃત્પાઠાનિશાયુગ્મસારિવાદ્વયપૌષ્કરૈઃ॥

કટુકાયાસદન્ત્યુગ્રાનીલિનીક્રિમિશત્રુભિઃ।
સર્પિરેભિશ્ચ ગોક્ષીરદધિમૂત્રશકૃદ્રસૈઃ॥

સાધિતં પઞ્ચગવ્યાખ્યં સર્વાપસ્મારભૂતનુત્।
ચાતુર્થકક્ષયશ્વાસાનુન્માદાંશ્ચ નિયચ્છતિ॥

ભાર્ગીશૃતે પચેત્ ક્ષીરે શાલિતણ્ડુલપાયસમ્।
ત્ર્યહં શુદ્ધાય તં ભોક્તું વરાહાયોપકલ્પયેત્॥

જ્ઞાત્વા ચ મધુરીભૂતં તં વિશસ્યાન્નમુદ્ધરેત્।
ત્રીન્ ભાગાંસ્તસ્ય ચૂર્ણસ્ય કિણ્વભાગેન સંસૃજેત્॥

મણ્ડોદકાર્થે દેયશ્ચ ભાર્ગીક્વાથઃ સુશીતલઃ।
શુદ્ધે કુમ્ભે નિદધ્યાચ્ચ સંભારં તં સુરાં તતઃ॥

જાતગન્ધાં જાતરસાં પાયયેદાતુરં ભિષક્।
સિરાં વિધ્યેદથ પ્રાપ્તાં મઙ્ગલ્યાનિ ચ ધારયેત્॥