સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.60

અથાતોઽમાનુષોપસર્ગપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

નિશાચરેભ્યો રક્ષ્યસ્તુ નિત્યમેવ ક્ષતાતુરઃ।
ઇતિ યત્ પ્રાગભિહિતં વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે॥

ગુહ્યાનાગતવિજ્ઞાનમનવસ્થાસહિષ્ણુતા।
ક્રિયા વામાનુષી યસ્મિન્ સગ્રહઃ પરિકીર્ત્યતે॥

અશુચિં ભિન્નમર્યાદં ક્ષતં વા યદિ વાક્ષતમ્।
હિંસ્યુર્હિંસાવિહારાર્થં સત્કારાર્થમથાપિ વા॥

અસઙ્ખ્યેયા ગ્રહગણા ગ્રહાધિપતયસ્તુ યે।
વ્યજ્યન્તે વિવિધાકારા ભિદ્યન્તે તે તથાષ્ટધા॥

દેવાસ્તથા શત્રુગણાશ્ચ તેષાં ગન્ધર્વયક્ષાઃ પિતરો ભુજઙ્ગાઃ।
રક્ષાંસિ યા ચાપિ પિશાચજાતિરેષોઽષ્ટકો દેવગણો ગ્રહાખ્યઃ॥

સંતુષ્ટઃ શુચિરપિ ચેષ્ટગન્ધમાલ્યો નિસ્તન્દ્રી હ્યવિતથસંસ્કૃતપ્રભાષી।
તેજસ્વી સ્થિરનયનો વરપ્રદાતા બ્રહ્મણ્યો ભવતિ નરઃ સ દેવજુષ્ટઃ॥

સંસ્વેદી દ્વિજગુરુદેવદોષવક્તા જિહ્માક્ષો વિગતભયો વિમાર્ગદૃષ્ટિઃ।
સન્તુષ્ટો ભવતિ ન ચાન્નપાનજાતૈર્દુષ્ટાત્મા ભવતિ ચ દેવશત્રુજુષ્ટઃ॥

હૃષ્ટાત્મા પુલિનવનાન્તરોપસેવી સ્વાચારઃ પ્રિયપરિગીતગન્ધમાલ્યઃ।
નૃત્યન્ વૈ પ્રહસતિ ચારુ ચાલ્પશબ્દં ગન્ધર્વગ્રહપરિપીડિતો મનુષ્યઃ॥

તામ્રાક્ષઃ પ્રિયતનુરક્તવસ્ત્રધારી ગમ્ભીરો દ્રુતમતિરલ્પવાક્ સહિષ્શુઃ।
તેજસ્વી વદતિ ચ કિં દદામિ કસ્મૈ યો યક્ષગ્રહપરિપીડિતો મનુષ્યઃ॥

પ્રેતેભ્યો વિસૃજતિ સંસ્તરેષુ પિણ્ડાન્ શાન્તાત્મા જલમપિ ચાપસવ્યવસ્ત્રઃ।
માંસેપ્સુસ્તિલગુડપાયસાભિકામસ્તદ્ભુક્તો ભવતિ પિતૃગ્રહાભિભૂતઃ॥

ભૂમૌ યઃ પ્રસરતિ સર્પવત્ કદાચિત્ સૃક્કિણ્યૌ વિલિખતિ જિહ્વયા તથૈવ।
નિદ્રાલુર્ગુડમધુદુગ્ધપાયસેપ્સુર્વિજ્ઞેયો ભવતિ ભુજઙ્ગમેન જુષ્ટઃ॥

માંસાસૃગ્વિવિધસુરાવિકારલિપ્સુર્નિર્લજ્જો ભૃશમતિનિષ્ઠુરોઽતિશૂરઃ।
ક્રોધાલુર્વિપુલબલો નિશાવિહારી શૌચદ્વિડ્ ભવતિ ચ રક્ષસા ગૃહીતઃ॥

ઉદ્ધસ્તઃ કૃશપરુષશ્ચિરપ્રલાપી દુર્ગન્ધો ભૃશમશુચિસ્તથાતિલોલઃ।
બહ્વાશી વિજનહિમામ્બુરાત્રિસેવી વ્યાવિગ્નો ભ્રમતિ રુદન્ પિશાચજુષ્ટઃ॥

સ્થૂલાક્ષસ્ત્વરિતગતિઃ સ્વફેનલેહી નિદ્રાલુઃ પતતિ ચ કમ્પતે ચ યોઽતિ।
યશ્ચાદ્રિદ્વિરદનગાદિવિચ્યુતઃ સન્ સંસૃષ્ટો ન ભવતિ વાર્ધકેન જુષ્ટઃ॥

દેવગ્રહાઃ પૌર્ણમાસ્યામસુરાઃ સન્ધ્યયોરપિ।
ગન્ધર્વાઃ પ્રાયશોઽષ્ટમ્યાં યક્ષાશ્ચ પ્રતિપદ્યથ॥

કૃષ્ણક્ષયે ચ પિતરઃ પશ્ચમ્યામપિ ચોરગાઃ।
રક્ષાંસિ નિશિ પૈશાચાશ્ચતુર્દશ્યાં વિશન્તિ ચ॥

દર્પણાદીન્ યથા છાયા શીતોષ્ણં પ્રાણિનો યથા।
સ્વમણિં ભાસ્કરસ્યોસ્રા યથા દેહં ચ દેહધૃક્।
વિશન્તિ ચ ન દૃશ્યન્તે ગ્રહાસ્તદ્વચ્છરીરિણમ્॥

તપાંસિ તીવ્રાણિ તથૈવ દાનં વ્રતાનિ ધર્મો નિયમાશ્ચ સત્યમ્।
ગુણાસ્તથાષ્ટાવપિ તેષુ નિત્યા વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ યથાપ્રભાવમ્॥

ન તે મનુષ્યૈઃ સહ સંવિશન્તિ ન વા મનુષ્યાન્ ક્વચિદાવિશન્તિ।
યે ત્વાવિશન્તીતિ વદન્તિ મોહાત્તે ભૂતવિદ્યાવિષયાદપોહ્યાઃ॥

તેષાં ગ્રહાણાં પરિચારકા યે કોટીસહસ્રાયુતપદ્મસંખ્યાઃ।
અસૃગ્વસામાંસભુજઃ સુભીમા નિશાવિહારાશ્ચ તમાવિશન્તિ॥

નિશાચરાણાં તેષાં હિ યે દેવગણમાશ્રિતાઃ।
તે તુ તત્સત્ત્વસંસર્ગાદ્વિજ્ઞેયાસ્તુ તદઞ્જનાઃ॥

દેવગ્રહા ઇતિ પુનઃ પ્રોચ્યન્તેઽશુચયશ્ચ યે।
દેવવચ્ચ નમસ્યન્તે પ્રત્યર્થ્યન્તે ચ દેવવત્॥

સ્વામિશીલક્રિયાચારાઃ ક્રમ એષ સુરાદિષુ।
નિરૃતેર્યા દુહિતરસ્તાસાં સ પ્રસવઃ સ્મૃતઃ॥

સત્યત્વાદપવૃત્તેષુ વૃત્તિસ્તેષાં ગણૈઃ કૃતા।
હિંસાવિહારા યે કેચિદ્દેવભાવભુપાશ્રિતાઃ॥

ભૂતાનીતિ કૃતા સંજ્ઞા તેષાં સંજ્ઞાપ્રવક્તૃભિઃ।
ગ્રહસંજ્ઞાનિ ભૂતાનિ યસ્માદ્વેત્ત્યનયા ભિષક્॥

વિદ્યયા ભૂતવિદ્યાત્વમત એવ નિરુચ્યતે।
તેષાં શાન્ત્યર્થમન્વિચ્છન્ વૈદ્યસ્તુ સુસમાહિતઃ॥

જપૈઃ સનિયમૈર્હોમૈરારભેત ચિકિત્સિતુમ્।
રક્તાનિ ગન્ધમાલ્યાનિ બીજાનિ મધુસર્પિષી॥

ભક્ષ્યાશ્ચ સર્વે સર્વેષાં સામાન્યો વિધિરુચ્યતે।
વસ્ત્રાણિ ગન્ધમાલ્યાનિ માંસાનિ રુધિરાણિ ચ॥

યાનિ યેષાં યથેષ્ટાનિ તાનિ તેભ્યઃ પ્રદાપયેત્।
હિંસન્તિ મનુજાન્ યેષુ પ્રાયશો દિવસેષુ તુ॥

દિનેષુ તેષુ દેયાનિ તદ્ભૂતવિનિવૃત્તયે।
દેવગ્રહે દેવગૃહે હુત્વાગ્નિં પ્રાપયેદ્(દાપયેદ્)બલિમ્॥

કુશસ્વસ્તિકપૂપાજ્યચ્છત્રપાયસસંભૃતમ્।
અસુરાય યથાકાલં વિદધ્યાચ્ચત્વરાદિષુ॥

ગન્ધર્વસ્ય ગવાં મધ્યે મદ્યમાંસામ્બુજાઙ્ગલમ્।
હૃદ્યે વેશ્મનિ યક્ષસ્ય કુલ્માષાસૃક્સુરાદિભિઃ॥

અતિમુક્તકકુન્દાબ્જૈઃ પુષ્પૈશ્ચ વિતરેદ્બલિમ્।
નદ્યાં પિતૃગ્રહાયેષ્ટં કુશાસ્તરણભૂષિતમ્॥

તત્રૈવોપહરેચ્ચાપિ નાગાય વિવિધં બલિમ્।
ચતુષ્પથે રાક્ષસસ્ય ભીમેષુ ગહનેષુ વા॥

શૂન્યાગારે પિશાચસ્ય તીવ્રં બલિમુપાહરેત્।
પૂર્વમાચરિતૈર્મન્ત્રૈર્ભૂતવિદ્યાનિદર્શિતૈઃ॥

ન શક્યા બલિભિર્જેતું યોગૈસ્તાન્ સમુપાચરેત્।
અજર્ક્ષચર્મરોમાણિ શલ્યકોલૂકયોસ્તથા॥

હિઙ્ગું મૂત્રં ચ બસ્તસ્ય ધૂમમસ્ય પ્રયોજયેત્।
એતેન શામ્યતિ ક્ષિપ્રં બલવાનપિ યો ગ્રહઃ॥

ગજાહ્વપિપ્પલીમૂલવ્યોષામલકસર્ષપાન્।
ગોધાનકુલમાર્જારઋષ્યપિત્તપ્રપેષિતાન્॥

નસ્યાભ્યઞ્જનસેકેષુ વિદધ્યાદ્યોગતત્ત્વવિત્।
સ્વરાશ્વાશ્વતરોલૂકકરભશ્વશૃગાલજમ્॥

પુરીષં ગૃધ્રકાકાનાં વરાહસ્ય ચ પેષયેત્।
બસ્તમૂત્રેણ તત્સિદ્ધં તૈલં સ્યાત્ પૂર્વવદ્ધિતમ્॥

શિરીષબીજં લશુનં શુણ્ઠીં સિદ્ધાર્થકં વચામ્।
મઞ્જિષ્ઠાં રજનીં કૃષ્ણાં બસ્તમૂત્રેણ પેષયેત્॥

વર્ત્યશ્છાયાવિશુષ્કાસ્તાઃ સપિત્તા નયનાઞ્જનમ્।
નક્તમાલફલં વ્યોષં મૂલં શ્યોનાકબિલ્વયોઃ॥

હરિદ્રે ચ કૃતા વર્ત્યઃ પૂર્વવન્નયનાઞ્જનમ્।
સૈન્ધવં કટુકાં હિઙ્ગું વયઃસ્થાં ચ વચામપિ।
બસ્તમૂત્રેણ સંપિષ્ટં મત્સ્યપિત્તેન પૂર્વવત્॥

યે યે ગ્રહા ન સિધ્યન્તિ સર્વેષાં નયનાઞ્જનમ્।
પૂરાણસર્પિર્લશુનં હિઙ્ગુ સિદ્ધાર્થકં વચા॥

ગોલોમી ચાજલોમી ચ ભૂતકેશી જટા તથા।
કુક્કુટા સર્પગન્ધા ચ તથા કાણવિકાણિકે॥

વજ્રપ્રોક્તા વયઃસ્થા ચ શૃઙ્ગી મોહનવલ્લિકા।
અર્કમૂલં ત્રિકટુકં લતા સ્રોતોજમઞ્જનમ્॥

નૈપાલી હરિતાલં ચ રક્ષોઘ્ના યે ચ કીર્તિતાઃ।
સિંહવ્યાઘ્રર્ક્ષમાર્જારદ્વીપિવાજિગવાં તથા॥

શ્વાવિચ્છલ્યકગોધાનામુષ્ટ્રસ્ય નકુલસ્ય ચ।
વિટ્ત્વગ્રોમવસામૂત્રરક્તપિત્તનખાદયઃ॥

અસ્મિન્ વર્ગે ભિષક્ કુર્યાત્તૈલાનિ ચ ઘૃતાનિ ચ।
પાનાભ્યઞ્જનનસ્યેષુ તાનિ યોજ્યાનિ જાનતા॥

અવપીડેઽઞ્જને ચૈવ વિદધ્યાદ્ગુટિકીકૃતમ્।
વિદધીત પરીષેકે ક્વથિતં ચૂર્ણિતં તથા॥

ઉદ્ધૂલને શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં પ્રદેહે ચાવચારયેત્।
એષ સર્વવિકારાંસ્તુ માનસાનપરાજિતઃ॥

હન્યાદલ્પેન કાલેન સ્નેહાદિરપિ ચ ક્રમઃ।
ન ચાચૌક્ષં પ્રયુઞ્જીત પ્રયોગં દેવતાગ્રહે॥

ઋતે પિશાચાદન્યત્ર પ્રતિકૂલં ન ચાચરેત્।
વૈદ્યાતુરૌ નિહન્યુસ્તે ધ્રુવં ક્રુદ્ધા મજૌજસઃ॥

હિતાહિતીયે યચ્ચોક્તં નિત્યમેવ સમાચરેત્।
તતઃ પ્રાપ્સ્યતિ સિદ્ધિં ચ યશશ્ચ વિપુલં ભિષક્॥