સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.59

અથાતો મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વાતેન પિત્તેન કફેન સર્વૈસ્તથાભિઘાતૈઃ શકૃદશ્મરીભ્યામ્।
તથાપરઃ શર્કરયા સુકષ્ટો મૂત્રોપઘાતઃ કથિતોઽષ્ટમસ્તુ॥

અલ્પમલ્પં સમુત્પીડ્ય મુષ્કમેહનબસ્તિભિઃ।
ફલદ્ભિરિવ કૃચ્છ્રેણ વાતાઘાતેન મેહતિ॥

હારિદ્રમુષ્ણં રક્તં વા મુષ્કમેહનબસ્તિભિઃ।
અગ્નિના દહ્યમાનાભૈઃ પિત્તાઘાતેન મેહતિ॥

સ્નિગ્ધં શુક્લમનુષ્ણં ચ મુષ્કમેહનબસ્તિભિઃ।
સંહૃષ્ટરોમા ગુરુભિઃ શ્લેષ્માઘાતેન મેહતિ॥

દાહશીતરુજાવિષ્ટો નાનાવર્ણં મુહુર્મુહુઃ।
તામ્યમાનસ્તુ કૃચ્છ્રેણ સન્નિપાતેન મેહતિ॥

મૂત્રવાહિષુ શલ્યેન ક્ષતેષ્વભિહતેષુ ચ।
સ્રોતઃસુ મૂત્રાઘાતસ્તુ જાયતે ભૃશવેદનઃ॥

વાતબસ્તેસ્તુ તુલ્યાનિ તસ્ય લિઙ્ગાનિ લક્ષયેત્।
શકૃતસ્તુ પ્રતીઘાતાદ્વાયુર્વિગુણતાં ગતઃ॥

આધ્માનં ચ સશૂલં ચ મૂત્રસઙ્ગં કરોતિ હિ।
અશ્મરીહેતુકઃ પૂર્વં મૂત્રઘાત ઉદાહૃતઃ॥

અશ્મરી શર્કરા ચૈવ તુલ્યે સંભવલક્ષણૈઃ।
શર્કરાયા વિશેષં તુ શૃણુ કીર્તયતો મમ॥

પચ્યમાનસ્ય પિત્તેન ભિદ્યમાનસ્ય વાયુના।
શ્લેષ્મણોઽવયવા ભિન્નાઃ શર્કરા ઇતિ સંજ્ઞિતાઃ॥

હૃત્પીડા વેપથુઃ શૂલં કુક્ષૌ વહ્નિઃ સુદુર્બલઃ।
તાભિર્ભવતિ મૂર્ચ્છા ચ મૂત્રાઘાતશ્ચ દારુણઃ॥

મૂત્રવેગનિરસ્તાસુ તાસુ શામ્યતિ વેદના।
યાવદન્યા પુનર્નૈતિ ગુડિકા સ્રોતસો મુખમ્॥

શર્કરાસંભવસ્યૈતન્મૂત્રાઘાતસ્ય લક્ષણમ્।
ચિકિત્સિતમથૈતેષામષ્ટાનામપિ વક્ષ્યતે॥

અશ્મરીં ચ સમાશ્રિત્ય યદુક્તં પ્રસમીક્ષ્ય તત્।
યથાદોષં પ્રયુઞ્જીત સ્નેહાદિમપિ ચ ક્રમમ્॥

શ્વદંષ્ટ્રાશ્મભિદૌ કુમ્ભીં હપુષાં કણ્ટકારિકામ્।
બલાં શતાવરીં રાસ્નાં વરુણં ગિરિકર્ણિકામ્॥

તથા વિદારિગન્ધાદિં સંહૃત્ય ત્રૈવૃતં પચેત્।
તૈલં ઘૃતં વા તત્ પેયં તેન વાપ્યનુવાસનમ્॥

દદ્યાદુત્તરબસ્તિં ચ વાતકૃચ્છ્રોપશાન્તયે।
શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસે તૈલં સગુડક્ષીરનાગરમ્॥

પક્ત્વા તત્ પૂર્વવદ્યોજ્યં તત્રાનિલરુજાપહમ્।
તૃણોત્પલાદિકાકોલીન્યગ્રોધાદિગણૈઃ કૃતમ્(શૃતમ્)॥

પીતં ઘૃતં પિત્તકૃચ્છ્રં નાશયેત્ ક્ષીરમેવ વા।
દદ્યાદુત્તરબસ્તિં ચ પિત્તકૃચ્છ્રોપશાન્તયે॥

એભિરેવ કૃતઃ સ્નેહસ્ત્રિવિધેષ્વપિ બસ્તિષુ।
હિતં વિરેચનં ચેક્ષુક્ષીરદ્રાક્ષારસૈર્યુતમ્॥

સુરસોષકમુસ્તાદૌ વરુણાદૌ ચ યત્ કૃતમ્।
તૈલં તથા યવાગ્વાદિ કફાઘાતે પ્રશસ્યતે॥

યથાદોષોચ્છ્રયં કુર્યાદેતાનેવ ચ સર્વજે।
ફલ્ગુવૃશ્ચીરદર્ભાશ્મસારચૂર્ણં ચ વારિણા॥

સુરેક્ષુરસદર્ભામ્બુપીતં કૃચ્છ્રરુજાપહમ્।
તથાભિઘાતજે કુર્યાત્ સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતમ્॥

મૂત્રકૃચ્છ્રે શકૃજ્જાતે કાર્યા વાતહરી ક્રિયા।
સ્વેદાવગાહાવભ્યઙ્ગબસ્તિચૂર્ણક્રિયાસ્તથા॥

યે ત્વન્યે તુ તથા કૃચ્છ્રે તયોઃ પ્રોક્તઃ ક્રિયાવિધિઃ॥