સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.58

અથાતો મૂત્રાઘાતપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વાતકુણ્ડલિકાષ્ઠીલા વાતબસ્તિસ્તથૈવ ચ।
મૂત્રાતીતઃ સજઠરો મૂત્રોત્સઙ્ગઃ ક્ષયસ્તથા॥

મૂત્રગ્રન્થિર્મૂત્રશુક્રમુષ્ણવાતસ્તથૈવ ચ।
મૂત્રૌકસાદૌ દ્વૌ ચાપિ રોગા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ॥

રૌક્ષ્યાદ્વેગવિઘાતાદ્વા વાયુરન્તરમાશિર્તઃ।
મૂત્રં ચરતિ સંગૃહ્ય વિગુણઃ કુણ્ડલીકૃતઃ॥

સૃજેદલ્પાલ્પમથવા સરુજસ્કં શનૈઃ શનૈઃ।
વાતકુણ્ડલિકાં તં તુ વ્યાધિં વિદ્યાત્ સુદારુણમ્॥

શકૃન્માર્ગસ્ય બસ્તેશ્ચ ચાયુરન્તરમાશ્રિતઃ।
અષ્ઠીલાવદ્ઘનં ગ્રન્થિં કરોત્યચલમુન્નતમ્॥

વિણ્મૂત્રનિલસઙ્ગશ્ચ તત્રાધ્માનં ચ જાયતે।
વેદના ચ પરા બસ્તૌ વાતાષ્ઠીલેતિ તાં વિદુઃ॥

વેગં વિધારયેદ્યસ્તુ મૂત્રસ્યાકુશલો નરઃ।
નિરુણદ્ધિ મુખં તસ્ય બસ્તેર્બસ્તિગતોઽનિલઃ॥

મૂત્રસઙ્ગો ભવેત્તેન બસ્તિકુક્ષિનિપીડિતઃ।
વાતબસ્તિઃ સ વિજ્ઞેયો વ્યાધિઃ કૃચ્છ્રપ્રસાધનઃ॥

વેગં સન્ધાર્ય મૂત્રસ્ય યો ભૂયઃ સ્રષ્ટુમિચ્છતિ।
તસ્ય નાભ્યેતિ યદિ વા કથઞ્ચિત્સંપ્રવર્તતે॥

પ્રવાહતો મન્દરુજમલ્પમલ્પં પુનઃ પુનઃ।
મૂત્રાતીતં તુ તં વિદ્યાન્મૂત્રવેગવિઘાતજમ્॥

મૂત્રસ્ય વિહતે વેગે તદુદાવર્તહેતુના।
અપાનઃ કુપિતો વાયુરુદરં પૂરયેદ્ભૃશમ્॥

નાભેરધસ્તાદાધ્માનં જનયેત્તીવ્રવેદનમ્।
તં મૂત્રજઠરં વિદ્યાદધઃસ્રોતોનિરોધનમ્॥

બસ્તૌ વાપ્યથવા નાલે મણૌ વા યસ્ય દેહિનઃ।
મૂત્રં પ્રવૃત્તં સજ્જેત સરક્તં વા પ્રવાહતઃ॥

સ્રવેચ્છનૈરલ્પમલ્પં સરુજં વાથ નીરુજમ્।
વિગુણાનિલજો વ્યાધિઃ સ મૂત્રોત્સઙ્ગસંજ્ઞિતઃ॥

રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ।
સદાહવેદનં કૃચ્છ્રં કુર્યાતાં મૂત્રસંક્ષયમ્॥

અભ્યન્તરે બસ્તિમુખે વૃત્તોઽલ્પઃ સ્થિર એવ ચ।
વેદનાવાનતિ સદા મૂત્રમાર્ગનિરોધનઃ॥

જાયતે સહસા યસ્ય ગ્રન્થિરશ્મરિલક્ષણઃ।
સ મૂત્રગ્રન્થિરિત્યેવમુચ્યતે વેદનાદિભિઃ॥

પ્રત્યુપસ્થિતમૂત્રસ્તુ મૈથુનં યોઽભિનન્દતિ।
તસ્ય મૂત્રયુતં રેતઃ સહસા સંપ્રવર્તતે॥

પુરસ્તાદ્વાપિ મૂત્રસ્ય પશ્ચાદ્વાપિ કદાચન।
ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રશુક્રં તદુચ્યતે॥

વ્યાયામાધ્વાતપૈઃ પિત્તં બસ્તિં પ્રાપ્યાનિલાવૃતમ્।
બસ્તિં મેઢ્રં ગુદં ચૈવ પ્રદહન્ સ્રાવયેદધઃ॥

મૂત્રં હારિદ્રમથવા સરક્તં રક્તમેવ વા।
કૃચ્છ્રાત્ પ્રવર્તતે જન્તોરુષ્ણવાતં વદન્તિ તમ્॥

વિશદં પીતકં મૂત્રં સદાહં બહલં તથા।
શુષ્કં ભવતિ યચ્ચાપિ રોચનાચૂર્ણસન્નિભમ્॥

મૂત્રૌકસાદં તં વિદ્યાદ્રોગં પિત્તકૃતં બુધઃ।
પિચ્છિલં સંહતં શ્વેતં તથા કૃચ્છ્રપ્રવર્તનમ્॥

શુષ્કં ભવતિ યચ્ચાપિ શઙ્ખચૂર્ણપ્રપાણ્ડુરમ્।
મૂત્રૌકસાહં તં વિદ્યાદામયં દ્વાદશં કફાત્॥

કષાયકલ્કસર્પિંષિ ભક્ષ્યાન્ લેહાન્ પયાંસિ ચ।
ક્ષારમદ્યાસવસ્વેદાન્(ક્ષારમધ્વાસવસ્વેદાન્) બસ્તીંશ્ચોત્તરસંજ્ઞિતાન્॥

વિદધ્યાન્મતિમાંસ્તત્ર વિધિં ચાશ્મરિનાશનમ્।
મૂત્રોદાવર્તયોગાંશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેનાત્ર પ્રયોજયેત્॥

કલ્કમેર્વારુબીજાનામક્ષમાત્રં સસૈન્ધવમ્।
ધાન્યામ્લયુક્તં પીત્વૈવ મૂત્રકૃચ્છ્રાત્ પ્રમુચ્યતે॥

સુરાં સૌવર્ચલવતીં મૂત્રકૃચ્છ્રી પિબેન્નરઃ।
મધુ માંસોપદંશં વા પિબેદ્વાપ્યથ ગૌડિકમ્॥

પિબેત્ કુઙ્કુમકર્ષં વા મધૂદકસમાયુતમ્।
રાત્રિપર્યુષિતં પ્રાતસ્તથા સુખમવાપ્નુયાત્॥

દાડિમામ્લાં યુતાં મુખ્યામેલાજીરકનાગરૈઃ।
પીત્વા સુરાં સલવણાં મૂત્રકૃચ્છ્રાત્ પ્રમુચ્યતે॥

પૃથક્પર્ણ્યાદિવર્ગસ્ય મૂલં ગોક્ષુરકસ્ય ચ।
અર્ધપ્રસ્થેન તોયસ્ય પચેત્ ક્ષીરચતુર્ગુણમ્॥

ક્ષીરાવશિષ્ટં તચ્છીતં સિતાક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્।
નરો મારુતપિત્તોત્થમૂત્રઘાતનિવારણમ્॥

નિષ્પીડ્ય વાસસા સમ્યગ્વર્ચો રાસભવાજિનોઃ।
રસસ્ય કુડવં તસ્ય પિબેન્મૂત્રરુજાપહમ્॥

મુસ્તાભયાદેવદારુમૂર્વાણાં મધુકસ્ય ચ।
પિબેદક્ષસમં કલ્કં મૂત્રદોષનિવારણમ્॥

અભયામલકાક્ષાણાં કલ્કં બદરસંમિતમ્।
અમ્ભસાલવણોપેતં પિબેન્મૂત્રરુજાપહમ્॥

ઉદુમ્બરસમં કલ્કં દ્રાક્ષાયા જલસંયુતમ્।
પિબેત્ પર્યુષિતં રાત્રૌ શીતં મૂત્રરુજાપહમ્॥

નિદિગ્ધિકાયાઃ સ્વરસં પિબેત્ કુડવસંમિતમ્।
મૂત્રદોષહરં કલ્યમથવા ક્ષૌદ્રસંયુતમ્॥

પ્રપીડ્યામલકાનાં તુ રસં કુડવસંમિતમ્।
પીત્વાગદી ભવેજ્જન્તુર્મૂત્રદોષરુજાતુરઃ॥

ધાત્રીફલરસેનૈવં સૂક્ષ્મૈલાં વા પિબેન્નરઃ।
પિષ્ટ્વાથવા સુશીતેન શાલિતણ્ડુલવારિણા॥

તાલસ્ય તરુણં મૂલં ત્રપુસસ્ય રસં તથા।
શ્વેતં કર્કટકં ચૈવ પ્રાતસ્તુ પયસા પિબેત્॥

શૃતં વા મધુરૈઃ ક્ષીરં સર્પિર્મિશ્રં પિબેન્નરઃ।
મૂત્રદોષવિશુદ્ધ્યર્થં તથૈવાશ્મરિનાશનમ્॥

બલાશ્વદંષ્ટ્રાક્રૌઞ્ચાસ્થિકોકિલાક્ષકતણ્ડુલાન્।
શતપર્વકમૂલં ચ દેવદારુ સચિત્રકમ્॥

અક્ષબીજં ચ સુરયા કલ્કીકૃત્ય પિબેન્નરઃ।
મૂત્રદોષવિશુદ્ધ્યર્થં તથૈવાશ્મરિનાશનમ્॥

પાટલાક્ષારમાહૃત્ય સપ્તકૃત્વઃ પરિસ્રુતમ્।
પિબેન્મૂત્રવિકારઘ્નં સંસૃષ્ટં તૈલમાત્રયા॥

નલાશ્મભેદદર્ભેક્ષુત્રપુસૈર્વારુબીજકાન્।
ક્ષીરે પરિશૃતાન્ તત્ર પિબેત્ સર્પિઃ સમાયુતાન્॥

પાટલ્યા યાવશૂકાચ્ચ પારિભદ્રાત્તિલાદપિ।
ક્ષારોદકેન મતિમાન્ ત્વગેલોષણચૂર્ણકમ્॥

પિબેદ્ગુડેન મિશ્રં વા લિહ્યાલ્લેહાન્ પૃથક્ પૃથક્।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મૂત્રદોષે ક્રમં હિતમ્॥

સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં હિતં તેષુ વિરેચનમ્।
તતઃ સંશુદ્ધદેહાનાં હિતાશ્ચોત્તરબસ્તયઃ॥

સ્ત્રીણામતિપ્રસઙ્ગેન શોણિતં યસ્ય દૃશ્યતે।
મૈથુનોપરમસ્તસ્ય બૃંહણશ્ચ વિધિઃ સ્મૃતઃ॥

તામ્રચૂડવસા તૈલં હિતં ચોત્તરબસ્તિષુ।
વિધાનં તસ્ય પૂર્વં હિ વ્યાસતઃ પરિકીર્તિતમ્॥

ક્ષૌદ્રાર્ધપાત્રં દત્ત્વા ચ પાત્રં તુ ક્ષીરસર્પિષઃ।
શર્કરાયાશ્ચ ચૂર્ણં ચ દ્રાક્ષાચૂર્ણં ચ તત્સમમ્॥

સ્વયઙ્ગુપ્તાફલં ચૈવ તથિવેક્ષુરકસ્ય ચ।
પિપ્પલીચૂર્ણસંયુક્તમર્ધભાગં પ્રકલ્પયેત્॥

તદૈકધ્યં સમાનીય ખજેનાભિપ્રમન્થયેત્।
તતઃ પાણિતલં ચૂર્ણં લીઢ્વા ક્ષીરં તતઃ પિબેત્॥

એતત્ સર્પિઃ પ્રયુઞ્જાનઃ શુદ્ધદેહો નરઃ સદા।
મૂત્રદોષાઞ્જયેત્ સર્વાનન્યયોગૈઃ સુદુર્જયાન્॥

જયેચ્છોણિતદોષાંશ્ચ વન્ધ્યા ગર્ભં લભેત ચ।
નારી ચૈતત્ પ્રયુઞ્જાના યોનિદોસાત્ પ્રમુચ્યતે॥

બલા કોલાસ્થિ મધુકં શ્વદંષ્ટ્રાથ શતાવરી।
મૃણાલં ચ કશેરુશ્ચ બીજાનીક્ષુરકસ્ય ચ॥

સહસ્રવીર્યાંશુમતી પયસ્યા સહ કાલયા।
શૃગાલવિન્નાતિબલા બૃંહણીયો ગણસ્તથા॥

એતાનિ સમભાગાનિ મતિમાન્ સહ સાધયેત્।
ચતુર્ગુણેન પયસા ગુડસ્ય તુલયા સહ॥

દ્રોણાવશિષ્ટં તત્ પૂતં પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્।
તત્ સિદ્ધં કલશે સ્થાપ્યં ક્ષૌદ્રપ્રસ્થેન સંયુતમ્॥

સર્પિરેતત્ પ્રયુઞ્જાનો મૂત્રદોષાત્ પ્રમુચ્યતે।
તુગાક્ષીર્યાશ્ચ ચૂર્ણાનિ શર્કરાયાસ્તથૈવ ચ॥

ક્ષૌદ્રેણ તુલ્યાન્યાલોડ્ય પ્રશસ્તેઽહનિ લેહયેત્।
તસ્ય ખાદેદ્યથાશક્તિ માત્રાં ક્ષીરં તતઃ પિબેત્॥

શુક્રદોષાઞ્જયેન્મર્ત્યઃ પ્રાશ્ય સમ્યક્ સુયન્ત્રિતઃ।
વ્યવાયક્ષીણરેતાસ્તુ સદ્યઃ સંલભતે સુખમ્॥

ઓજસ્વી બલવાન્મર્ત્યઃ પિબેન્નેવ ચ હૃષ્યતિ।
ચિત્રકઃ સારિવા ચૈવ બલા કાલાનુસારિવા॥

દ્રાક્ષા વિશાલા પિપ્પલ્યસ્તથા ચિત્રફલા ભેવેત્।
તથૈવ મધુકં પથ્યાં દદ્યાદામલકાનિ ચ॥

ઘૃતાઢકં પચેદેભિઃ કલ્કૈઃ કર્ષસમન્વિતૈઃ।
ક્ષીરદ્રોણે જલદ્રોણે તત્સિદ્ધમવતારયેત્॥

શીતં પરિસ્રુતં ચૈવ શર્કરાપ્રસ્થસંયુતમ્।
તુગાક્ષીર્યાશ્ચ તત્ સર્વં મતિમાન્ પરિમિશ્રયેત્॥

તતો મિતં પિબેત્કાલે યથાદોષં યથાબલમ્।
વાતરેતાઃ શ્લેષ્મરેતાઃ પિત્તરેતાસ્તુ યો ભવેત્॥

રક્તરેતા ગ્રન્થિરેતાઃ પિબેદિચ્છન્નરોગતામ્।
જીવનીયં ચ વૃષ્યં ચ સર્પિરેતદ્બલાવહમ્॥

પ્રક્ષાહિતં ચ ધન્યં ચ સર્વરોગાપહં શિવમ્।
સર્પિરેતત્ પ્રયુઞ્જાના સ્ત્રી ગર્ભં લભતેઽચિરાત્॥

અસૃગ્દોષાઞ્જયેચ્ચાપિ યોનિદોષાંશ્ચ સંહતાન્।
મૂત્રદોષેષુ સર્વેષુ કુર્યાદેતચ્ચિકિત્સિતમ્॥