સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.57

અથાતોઽરોચકપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

દોષૈઃ પૃથક્ સહ ચ ચિત્તવિપર્યયાચ્ચ ભક્તાયનેષુ હૃદિ ચાવતતે પ્રગાઢમ્।
નાન્ને રુચિર્ભવતિ તં ભિષજો વિકારં ભક્તોપઘાતમિહ પઞ્ચવિધં વદન્તિ॥।

હૃચ્છૂલપીડનયુતં વિરસાનનત્વં વાતાત્મકે ભવતિ લિઙ્ગમરોચકે તુ।
હૃદ્દાહચોષબહુતા મુખતિક્તતા ચ મૂર્ચ્છા સતૃડ્ ભવતિ પિત્તકૃતે તથૈવ॥

કણ્ડૂગુત્વકફસંસ્રવસાદતન્દ્રાઃ શ્લેષ્માત્મકે મધુરમાસ્યમરોચકે તુ।
સર્વાત્મકે પવનપિત્તકફા બહૂનિ રૂપાણ્યથાસ્ય હૃદયે સમુદીરયન્તિ॥

સંરાગશોકભયવિપ્લુતચેતસસ્તુ ચિન્તાકૃતો ભવતિ સોઽશુચિદર્શનાચ્ચ।
વાતે વચામ્બુવમનં કૃતવાન્ પિબેચ્ચ સ્નેહૈઃ સુરાભિરથવોષ્ણજલેન ચૂર્ણમ્॥

કૃષ્ણાવિડઙ્ગયવભસ્મહરેણુભાર્ગીરાસ્નૈલહિઙ્ગુલવણોત્તમનાગરાણામ્।
પિત્તે ગુડામ્બુમધુરૈર્વમનં પ્રશસ્તં સ્નેહઃ સસૈન્ધવસિતામધુસર્પિરિષ્ટઃ॥

નિમ્બામ્બુવામિતવતઃ કફજેઽનુપાનં રાજદ્રુમામ્બુ મધુના તુ સદીપ્યકં સ્યાત્।
ચૂર્ણં યદુક્તમથવાનિલજે તદેવ સર્વૈશ્ચ સર્વકૃતમેવમુપક્રમેત॥

દ્રાક્ષાપટોલવિડવેત્રકરીરનિમ્બમૂર્વાભયાક્ષબદરામલકેન્દ્રવૃક્ષૈઃ।
બીજૈઃ કરઞ્જનૃપવૃક્ષભવૈશ્ચ પિષ્ટૈર્લેહં પચેત્ સુરભિમૂત્રયુતં યથાવત્॥

મુસ્તાં વચાં ત્રિકટુકં રજનીદ્વયં ચ ભાર્ગીં ચ કુષ્ઠમથ નિર્દહનીં ચ પિષ્ટ્વા।
મૂત્રેઽવિજે દ્વિરદમૂત્રયુતે પચેદ્વા પાઠાં તુગામતિવિષાં રજનીં ચ મુખ્યામ્॥

મણ્ડૂકિમર્કમમૃતાં ચ સલાઙ્ગલાખ્યાં મૂત્રે પચેત્તુ મહિષસ્ય વિધાનવિદ્વા।
એતાન્ન સન્તિ ચતુરો લિહતસ્તુ લેહાન્ ગુલ્મારુચિશ્વસનકણ્ઠહૃદામયાશ્ચ॥

સાત્મ્યાન્ સ્વદેશરચિતાન્ વિવિધાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ પાનાનિ મૂલફલષાડવરાગયોગાન્।
અદ્યાદ્રસાંશ્ચ વિવિધાન્ વિવિધૈઃ પ્રકારૈર્ભુઞ્જીત ચાપિ લઘુરૂક્ષમનઃસુખાનિ॥

આસ્થાપનં વિધિવદત્ર વિરેચનં ચ કુર્યાન્મૃદૂનિ શિરસશ્ચ વિરેચનાનિ।
ત્રીણ્યૂષણાનિ રજનીત્રિફલાયુતાનિ ચૂર્ણીકૃતાનિ યવશૂકવિમિશ્રિતાનિ॥

ક્ષૌદ્રાયુતાનિ વિતરેન્મુખબોધનાર્થમન્યાનિ તિક્તકટુકાનિ ચ ભેષજાનિ।
મુસ્તાદિરાજતરુવર્ગદશાઙ્ગસિદ્ધૈઃ ક્વાથૈર્જયેન્મધુયુતૈર્વિવિધૈશ્ચ લેહૈઃ॥

મૂત્રાસવૈર્ગુડકૃતૈશ્ચ તથા ત્વરિષ્ટૈઃ ક્ષારાસવૈશ્ચ મધુમાધવતુલ્યગન્ધૈઃ।
સ્યાદેષ એવ કફવાતહતે વિધિશ્ચ શાન્તિં ગતે હુતભુજિ પ્રશમાય તસ્ય॥

ઇચ્છાભિઘાતભયશોકહતેઽન્તરગ્નૌ ભાવાન્ ભવાય વિતરેત્ ખલુ શક્યરૂપાન્।
અર્થેષુ ચાપ્યપચિતેષુ પુનર્ભવાય પૌરાણિકૈઃ શ્રુતિશતૈરનુમાનયેત્તમ્॥

દૈન્યં ગતે મનસિ બોધનમત્ર શસ્તં યદ્યત્ પ્રિયં તદુપસેવ્યમરોચકે તુ॥