સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.56

અથાતો વિસૂચિકાપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અજીર્ણમામં વિષ્ટબ્ધં વિદગ્ધં ચ યદીરિતમ્।
વિસૂચ્યલસકૌ તસ્માદ્ભવેચ્ચાપિ વિલમ્બિકા॥

સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ તુદન્ સંતિષ્ઠતેઽનિલઃ।
યસ્યાજીર્ણેન સા વૈદ્યૈરુચ્યતે તિ વિસૂચિકા॥

ન તાં પરિમિતાહારા લભન્તે વિદિતાગમાઃ।
મૂઢાસ્તામજિતાત્માનો લભન્તે કલુષાશયાઃ॥

મૂર્ચ્છાતિસારૌ વમથુઃ પિપાસા શૂલં ભ્રમોદ્વેષ્ટનજૃમ્ભદાહાઃ।
વૈવર્ણ્યકમ્પૌ હૃદયે રુજશ્ચ ભવન્તિ તસ્યાં શિરસશ્ચ ભેદઃ॥

કુક્ષિરાનહ્યતેઽત્યર્થં પ્રતામ્યતિ વિકૂજતિ।
નિરુદ્ધો મારુતશ્ચાપિ કુક્ષૌ વિપરિધાવતિ॥

વાતવર્ચોનિરોધશ્ચ કુક્ષૌ યસ્ય ભૃશં ભવેત્।
તસ્યાલસકમાચષ્ટે તૃષ્ણોદ્ગારાવરોધકૌ॥

દુષ્ટં તુ ભુક્તં કફમારુતાભ્યાં પ્રવર્તતે નોર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય।
વિલમ્બિકાં તાં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યામાચક્ષતે શાસ્ત્રવિદઃ પુરાણાઃ॥

યત્રસ્થમામં વિરુજેત્તમેવ દેશં વિશેષેણ વિકારજાતૈઃ।
દોષેણ યેનાવતતં સ્વલિઙ્ગૈસ્તં લક્ષયેદામસમુદ્ભવૈશ્ચ॥

યઃ શ્યાવદન્તૌષ્ઠનખોઽલ્પસંજ્ઞશ્છર્દ્યર્દિતોઽભ્યન્તરયાતનેત્રઃ।
ક્ષામસ્વરઃ સર્વવિમુક્તસન્ધિર્યાયાન્નરઃ સોઽપુનરાગમાય॥

સાધ્યાસુ પાર્ષ્ણ્યોર્દહનં પ્રશસ્તમગ્નિપ્રતાપો વમનં ચ તીક્ષ્ણમ્।
પક્વે તતોઽન્ને તુ વિલઙ્ઘનં સ્યાત્ સંપાચનં ચાપિ વિરેચનં ચ॥

વિશુદ્ધદેહસ્ય હિ સદ્ય એવ મૂર્ચ્છાતિસારાદિરુપૈતિ શાન્તિમ્।
આસ્થાપનં ચાપિ વદન્તિ પથ્યં સર્વાસુ યોગાનપરાન્નિબોધ॥

પથ્યાવચાહિઙ્ગુકલિઙ્ગગૃઞ્જસૌવર્ચલૈઃ સાતિવિષૈશ્ચ ચૂર્ણમ્।
સુખામ્બુપીતં વિનિહન્ત્યજીર્ણં શૂલં વિસૂચીમરુચિં ચ સદ્યઃ॥

ક્ષારાગદં વા લવણં વિષં વા ગુડપ્રગાઢાનથ સર્ષપાન્ વા।
અમ્લેન વા સૈન્ધવહિઙ્ગુયુક્તૌ સબીજપૂર્ણૌ સઘૃતૌ ત્રિવર્ગૌ॥

કટુત્રિકં વા લવણૈરુપેતં પિબેત્ સ્નુહીક્ષીરવિમિશ્રિતં તુ।
કલ્યાણકં વા લવણં પિબેત્તુ યદુક્તમાદાવનિલામયેષુ॥

કૃષ્ણાજમોદક્ષવકાણિ વાપિ તુલ્યૌ પિબેદ્વા મગધાનિકુમ્ભૌ।
દન્તીયુત વા મગધોદ્ભવાનાં કલ્કં પિબેત્ કોષવતીરસેન॥

ઉષ્ણાભિરદ્ભિર્મગધોદ્ભવાનાં કલ્કં પિબેન્નાગરકલ્કયુક્તમ્।
વ્યોષં કરઞ્જસ્ય ફલં હરિદ્રે મૂલં સમં ચાપ્યથ માતુલુઙ્ગ્યાઃ॥

છાયાવિશુષ્કા ગુટિકાઃ કૃતાસ્તા હન્યુર્વિસૂચીં નયનાઞ્જનેન।
સુવામિતં સાધુવિરેચિતં વા સુલઙ્ઘતં વા મનુજં વિદિત્વા॥

પેયાદિભિર્દીપનપાચનીયૈઃ સમ્યક્ક્ષુધાર્તં સમુપક્રમેત।
આમં શકૃદ્વા નિચિતં ક્રમેણ ભૂયો વિબદ્ધં વિગુણાનિલેન॥

પ્રવર્તમાનં ન યથાસ્વમેનં વિકારમાનાહમુદાહરન્તિ।
તસ્મિન્ ભવન્ત્યામસમુદ્ભવે તુ તૃષ્ણાપ્રતિશ્યાયશિરોવિદાહાઃ॥

આમાશયે શૂલમથો ગુરુત્વં હૃલ્લાસ ઉદ્ગારવિઘાતનં ચ।
સ્તમ્ભઃ કટીપૃષ્ઠપુરીષમૂત્રે શૂલોઽથ મૂર્ચ્છા સ શકૃદ્વમેચ્ચ॥

શ્વાસશ્ચ પક્વાશયજે ભવન્તિ લિઙ્ગાનિ ચાત્રાલસકોદ્ભવાનિ।
આમોદ્ભવે વાન્તમુપક્રમેત સંસર્ગભક્તક્રમદીપનીયૈઃ॥

અથેતરં યો ન શકૃદ્વમેત્તમામં જયેત્ સ્વેદનપાચનૈશ્ચ।
વિસૂચિકાયાં પરિકીર્તિતાનિ દ્રવ્યાણિ વૈરેચનિકાનિ યાનિ॥

તાન્યેવ વર્તીર્વિરચેદ્વિચૂર્ણ્ય મહિષ્યજાવીભગવાં તુ મૂત્રૈઃ।
સ્વિન્નસ્ય પાયૌ વિનિવેશ્ય તાશ્ચ ચૂર્ણાનિ ચૈષાં પ્રધમેત્તુ નાડ્યા॥

મૂત્રેષુ સંસાધ્ય યથાવિધાનં દ્રવ્યાણિ યાન્યૂર્ધ્વમધશ્ચ યાન્તિ।
ક્વાથેન તેનાશુ નિરૂહયેચ્ચ મૂત્રાર્ધયુક્તેન સમાક્ષિકેણ॥

ત્રિભણ્ડિયુક્તં લવણપ્રકુઞ્ચં દત્ત્વા વિરિક્તક્રમમાચરેચ્ચ।
એષ્વેવ તૈલેન ચ સાધિતેન પ્રાપ્તં યદિ સ્યાદનુવાસયેચ્ચ॥