સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.53

અથાતઃ સ્વરભેદપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અત્યુચ્ચભાષણવિષાધ્યયનાતિગીતશીતાદિભિઃ પ્રકુપિતાઃ પવનાદયસ્તુ।
સ્રોતઃસુ તે સ્વરવહેષુ ગતાઃ પ્રતિષ્ઠાં હન્યુઃ સ્વરં ભવતિ ચાપિ હિ ષડ્વિધઃ સઃ॥

વાતેન કૃષ્ણનયનાનનમૂત્રવર્ચા ભિન્નં શનૈર્વદતિ ગદ્ગદવત્ સ્વરં ચ।
પિત્તેન પીતવદનાક્ષિપુરીષમૂત્રો બ્રૂયાદ્ગલેન પરિદાહસમન્વિતેન॥

કૃચ્છ્રાત્ કફેન સતતં કફરુદ્ધકણ્ઠો મન્દં શનૈર્વદતિ ચાપિ દિવા વિશેષઃ।
સર્વાત્મકે ભવતિ સર્વવિકારસંપદવ્યક્તતા ચ વચસસ્તમસાધ્યમાહુઃ॥

ધૂપ્યેત વાક્ ક્ષયકૃતે ક્ષયમાપ્નુયાચ્ચ વાગેષ ચાપિ(વાપિ) હતવાક્ પરિવર્જનીયઃ।
અન્તર્ગલં સ્વરમલક્ષ્યપદં ચિરેણ મેદશ્ચયાદ્વદતિ દિગ્ધગલૌષ્ઠતાલુઃ॥

ક્ષીણસ્ય વૃદ્ધસ્ય કૃશસ્ય ચાપિ ચિરોત્થિતો યશ્ચ સહોપજાતઃ।
મેદસ્વિનઃ સર્વસમુદ્ભવશ્ચ સ્વરામયો યો ન સ સિદ્ધિમેતિ॥

સ્નિગ્ધાન્ સ્વરાતુરનરાનપકૃષ્ટદોષાન્ ન્યાયેન તાન્ વમનરેચનબસ્તિભિશ્ચ।
નસ્યાવપીડમુખધાવનધૂમલેહૈઃ સંપાદયેચ્ચ વિવિધૈઃ કવલગ્રહૈશ્ચ॥

યઃ શ્વાસકાસવિધિરાદિત એવ ચોક્તસ્તં ચાપ્યશેષમવતારયિતું યતેત।
વૈશેષિકં ચ વિધિમૂર્ધ્વમતો વદામિ તં વૈ સ્વરાતુરહિતં નિખિલં નિબોધ॥

સ્વરોપઘાતેઽનિલજે ભુક્તોપરિ ઘૃતં પિબેત્।
કાસમર્દકવાતાર્કમાર્કવસ્વરસે શૃતમ્॥

પીતં ઘૃતં હન્ત્યનિલં સિદ્ધમાર્તગલે રસે।
યવક્ષારાજમોદાભ્યાં ચિત્રકામલકેષુ વા॥

દેવદાર્વગ્નિકાભ્યાં વા સિદ્ધામાજં સમાક્ષિકમ્।
સુખોદકાનુપાનો વા સસર્પિષ્કો ગુડૌદનઃ॥

ક્ષીરાનુપાનં પિત્તે તુ પિબેત્ સર્પિરતન્દ્રિતઃ।
અશ્નીયાચ્ચ સસર્પિષ્કં યષ્ટીમધુકપાયસમ્॥

લિહ્યાન્મધુરકાણાં વા ચૂર્ણં મધુઘૃતાપ્લુતમ્।
શતાવરીચૂર્ણયોગં બલાચૂર્ણમથાપિ વા॥

પિબેત્ કટૂનિ મૂત્રેણ કફજે સ્વરસંક્ષયે।
લિહ્યાદ્વા મધુતૈલાભ્યાં ભુક્ત્વા ખાદેત્ કટૂનિ વા॥

સ્વરોપઘાતે મેદોજે કફવદ્વિધિરિષ્યતે।
સર્વજે ક્ષયજે ચાપિ પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્॥

શર્કરામધુમિશ્રાણિ શૃતાનિ મધુરૈઃ સહ।
પિબેત્ પયાંસિ યસ્યોચ્ચૈર્વદતોઽભિહતઃ સ્વરઃ॥