સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.52

અથાતઃ કાસપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ઉક્તા યે હેતવો નૄણાં રોગયોઃ શ્વાસહિક્કયોઃ।
કાસસ્યાપિ ચ વિજ્ઞેયાસ્ત એવોત્પત્તિહેતવઃ॥

ધૂમોપઘાતાદ્રજસસ્તથૈવ વ્યાયામરૂક્ષાન્નનિષેવણાચ્ચ।
વિમાર્ગગત્વાદપિ ભોજનસ્ય વેગાવરોધાત્ ક્ષવથોસ્તથૈવ॥

પ્રાણો હ્યુદાનાનુગતઃ પ્રદુષ્ટઃ સંભિન્નકાંસ્યસ્વનતુલ્યઘોષઃ।
નિરેતિ વક્ત્રાત્ સહસા સદોષઃ કાસઃ સ વિદ્વદ્ભિરુદાહૃતસ્તુ॥

સ વાતપિત્તપ્રભવઃ કફાચ્ચ ક્ષતાત્તથાન્યઃ ક્ષયજોઽપરશ્ચ।
પઞ્ચપ્રકારઃ કથિતો ભિષગ્ભિર્વિવર્ધિતો યક્ષ્મવિકારકૃત્ સ્યાત્॥

ભવિષ્યતસ્તસ્ય તુ કણ્ઠકણ્ડૂર્ભોજ્યોપરોધો ગલતાલુલેપઃ।
સ્વશબ્દવૈષમ્યમરોચકોઽગ્નિસાદશ્ચ લિઙ્ગાનિ ભવન્ત્યમૂનિ॥

હૃચ્છઙ્ખમૂર્ધોદરપાર્શ્વશૂલી ક્ષામાનનઃ ક્ષીણબલસ્વરૌજાઃ।
પ્રસક્તમન્તઃકફમીરણેન કાસેત્તુ શુષ્કં સ્વરભેદયુક્તઃ॥

ઉરોવિદાહજ્વરવક્ત્રશોષૈરભ્યર્દિતસ્તિક્તમુખસ્તૃષાર્તઃ।
પિત્તેન પીતાનિ વમેત્ કટૂનિ કાસેત્ સ પાણ્ડુઃ પરિદહ્યમાનઃ॥

પ્રલિપ્યમાનેન(વિલિપ્યમાનેન) મુખેન સીદન્ શિરોરુજાર્તઃ કફપૂર્ણદેહઃ।
અભક્તરુગ્ગૌરવસાદયુક્તઃ કાસેત ના સાન્દ્રકફં કફેન॥

વક્ષોઽતિમાત્રં વિહતં તુ યસ્ય વ્યાયામભારાધ્યયનાભિઘાતૈઃ।
વિશ્લિષ્ટવક્ષાઃ સ નરઃ સરક્તં ષ્ઠીવત્યભીક્ષ્ણં ક્ષતજં તમૂહુઃ॥

સ ગાત્રશૂલજ્વરદાહમોહાન્ પ્રાણક્ષયં ચોપલભેત કાસી।
શુષ્યન્ વિનિષ્ઠીવતિ દુર્બલસ્તુ પ્રક્ષીણમાંસો રુધિરં સપૂયમ્॥

સસર્વલિઙ્ગં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યં ચિકિત્સિતજ્ઞાઃ ક્ષયજં વદન્તિ।
વૃદ્ધત્વમાસાદ્ય ભવેત્તુ યો વૈ યાપ્યં તમાહુર્ભિષજસ્તુ કાસમ્॥

શૃઙ્ગીવચાકટ્ફલકત્તૃણાબ્દધાન્યાભયાભાર્ગ્યમરાહ્વવિશ્વમ્।
ઉષ્ણામ્બુના હિઙ્ગુયુતં તુ પીત્વા બદ્ધાસ્યમપ્યાશુ જહાતિ કાસમ્॥

ફલત્રિકવ્યોષવિડઙ્ગશૃઙ્ગીરાસ્નાવચાપદ્મકદેવકાષ્ઠૈઃ।
લેહઃ સમૈઃ ક્ષૌદ્રસિતાઘૃતાક્તઃ કાસં નિહન્યાદચિરાદુદીર્ણમ્॥

પથ્યાં સિતામામલકાનિ લાજાં સમાગધીં ચાપિ વિચૂર્ણ્ય શુણ્ઠીમ્।
સર્પિર્મધુભ્યાં વિલિહીત કાસી સસૈન્ધવાં વોષ્ણજલેન કૃષ્ણામ્॥

ખાદેદ્ગુડં નાગરપિપ્પલીભ્યાં દ્રાક્ષાં ચ સર્પિર્મધુનાવલિહ્યાત્।
દ્રાક્ષાં સિતાં માગધિકાં ચ તુલ્યાં સશૃઙ્ગવેરં મધુકં તુગાં ચ॥

લિહ્યાદ્ઘૃતક્ષૌદ્રયુતાં સમાંશાં સિતોપલાં વા મરિચાંશયુક્તામ્।
ધાત્રીકણાવિશ્વસિતોપલાશ્ચ સંચૂર્ણ્ય મણ્ડેન પિબેચ્ચ દધ્નઃ॥

હરેણુકાં માગધિકાં ચ તુલ્યાં દધ્ના પિબેત્ કાસગદાભિભૂતઃ।
ઉભે હરિદ્રે સુરદારુશુણ્ઠીં ગાયત્રિસારં ચ પિબેત્ સમાંશમ્॥

બસ્તસ્ય મૂત્રેણ સુખામ્બુના વા દન્તીં દ્રવન્તીં ચ સતિલ્વકાખ્યામ્।
ભૃષ્ટાનિ સર્પીંષ્યથ બાદરાણિ ખાદેત્ પલાશાનિ સસૈન્ધવાનિ॥

કોલપ્રમાણં પ્રપિબેદ્ધિ હિઙ્ગુ સૌવીરકેણામ્લરસેન વાપિ।
ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાન્મરિચાનિ વાપિ ભાર્ગીવચાહિઙ્ગુકૃતા ચ વર્તિઃ॥

ધૂમે પ્રશસ્તા ઘૃતસંપ્રયુક્તા વેણુત્વગેલાલવણૈઃ કૃતા વા।
મુસ્તેઙ્ગુદીત્વઙ્મધુકાહ્વમાંસીમનઃશિલાલૈશ્છગલામ્બુપિષ્ટૈઃ॥

વિધાય વર્તીશ્ચ પયોઽનુપાનં ધૂમં પિબેદ્વાતબલાસકાસી।
પિબેચ્ચ સીધું મરિચાન્વિતં વા તેનાશુ કાસં જયતિ પ્રસહ્ય॥

દ્રાક્ષામ્બુમઞ્જિષ્ઠપુરાહ્વયાભિઃ ક્ષીરં શૃતં માક્ષિકસંપ્રયુક્તમ્।
નિદિગ્ધિકાનાગરપિપ્પલીભિઃ ખાદેચ્ચ મુદ્ગાન્મધુના સુસિદ્ધાન્॥

ઉત્કારિકાં સર્પિષિ નાગરાઢ્યાં પક્ત્વા સમૂલૈસ્ત્રુટિકોલપત્રૈઃ।
એભિર્નિષેવેત કૃતાં ચ પેયાં તન્વીં સુશીતાં મધુના વિમિશ્રામ્॥

યત્ પ્લીહ્નિ સર્પિર્વિહિતં ષડઙ્ગં તદ્વાતકાસં જયતિ પ્રસહ્ય।
વિદારિગન્ધાદિકૃતં ઘૃતં વા રસેન વા વાસકજેન પક્વમ્॥

વિરેચનં સ્નૈહિકમત્ર ચોક્તમાસ્થાપનં ચાપ્યનુવાસનં ચ।
ધૂમં પિબેત્ સ્નૈહિકમપ્રમત્તઃ પિબેત્ સુખોષ્ણં ઘૃતમેવ ચાત્ર॥

હિતા યવાગ્વશ્ચ રસેષુ સિદ્ધાઃ પયાંસિ લેહાઃ સઘૃતાસ્તથૈવ।
પ્રચ્છર્દનં કાયશિરોવિરેકાસ્તથૈવ ધૂમાઃ કવલગ્રહાશ્ચ॥

ઉષ્ણાશ્ચ લેહાઃ કટુકા નિહન્યુઃ કફં વિશેષેણ વિશોષણં ચ।
કટુત્રિકં ચાપિ વદન્તિ પથ્યં ઘૃતં કૃમિઘ્નસ્વરસે વિપક્વમ્॥

નિર્ગુણ્ડિપત્રસ્વરસે ચ પક્વં સર્પિઃ કફોત્થં વિનિહન્તિ કાસમ્।
પાઠાવિડવ્યોષવિડઙ્ગસિન્ધુત્રિકણ્ટરાસ્નાહુતભુગ્બલાભિઃ॥

શૃઙ્ગીવચામ્ભોધરદેવદારુદુરાલભાભાર્ગ્યભયશટીભિઃ।
સમ્યગ્વિપક્વં દ્વિગુણેન સર્પિર્નિદિગ્ધિકાયાઃ સ્વરસેન ચૈતત્॥

શ્વાસાગ્નિસાદસ્વરભેદભિન્નાન્નિહન્ત્યુદીર્ણાનપિ પઞ્ચ કાસાન્।
વિદારિગન્ધોત્પલસારિવાદીન્ નિષ્ક્વાથ્ય વર્ગં મધુરં ચ કૃત્સ્નમ્॥

ઘૃતં પચેદિક્ષુરસામ્બુદુગ્ધૈઃ કાકોલિવર્ગે ચ સશર્કરં તત્।
પ્રાતઃ પિબેત્ પિત્તકૃતે ચ કાસે રતિપ્રસૂતે ક્ષતજે ચ કાસે॥

ખર્જૂરભાર્ગીમગધાપ્રિયાલમધૂલિકૈલામલકૈઃ સમાંશૈઃ।
ચૂર્ણં સિતાક્ષૌદ્રઘૃતપ્રાગાઢં ત્રીન્ હન્તિ કાસાનુપયુજ્યમાનમ્॥

રક્તાહરિદ્રાઞ્જનવહ્નિપાઠામૂર્વોપકુલ્યા વિલિહેત્ સમાંશાઃ।
ક્ષૌદ્રેણ કાસે ક્ષતજે ક્ષયોત્થે પિબેદ્ઘૃતં ચેક્ષુરસે વિપક્વમ્॥

ચૂર્ણં પિબેદામલકસ્ય વાપિ ક્ષીરેણ પક્વં સઘૃતં હિતાશી।
ચૂર્ણાનિ ગોધૂમયવોદ્ભવાનિ કાકોલિવર્ગશ્ચ કૃતઃ સુસૂક્ષ્મઃ॥

કાસેષુ પેયસ્ત્રિષુ કાસવદ્ભિઃ ક્ષીરેણ સક્ષૌદ્રઘૃતેન વાપિ।
ગુડોદકં વા ક્વથિતં પિબેદ્ધિ ક્ષૌદ્રેણ શીતં મરિચોપદંશમ્॥

પ્રસ્થત્રયેણામલકીરસસ્ય શુદ્ધસ્ય દત્ત્વાર્ધતુલાં ગુડસ્ય।
ચૂર્ણીકૃતૈર્ગ્રન્થિકચવ્યજીરવ્યોષેભકૃષ્ણાહપુષાજમોદૈઃ॥

વિડઙ્ગસિન્ધુત્રિફલાયવાનીપાઠાગ્નિધાન્યૈશ્ચ પિચુપ્રમાણૈઃ।
દત્ત્વા ત્રિવૃચ્ચૂર્ણપલાનિ ચાષ્ટાવષ્ટૌ ચ તૈલસ્ય પચેદ્યથાવત્॥

તં ભક્ષયેદક્ષફલપ્રમાણં યથેષ્ટચેષ્ટસ્ત્રિસુગન્ધિયુક્તમ્।
અનેન સર્વે ગ્રહણીવિકારાઃ સશ્વાસકાસસ્વરભેદશોથાઃ॥

શામ્યન્તિ ચાયં ચિરમન્તરગ્નેર્હતસ્ય પુંસ્ત્વસ્ય ચ વૃદ્ધિહેતુઃ।
સ્ત્રીણાં ચ વન્ધ્યામયનાશનઃ સ્યાત્ કલ્યાણકો નામ ગુડઃ પ્રતીતઃ॥

દ્વિપઞ્ચમૂલેભકણાત્મગુપ્તાભાર્ગીશટીપુષ્કરમૂલવિશ્વાન્।
પાઠામૃતાગ્રન્થિકશઙ્ખપુષ્પીરાસ્નાગ્ન્યપામાર્ગબલાયવાસાન્॥

દ્વિપાલિકાન્ ન્યસ્ય યવાઢકં ચ હરીતકીનાં ચ શતં ગુરૂણામ્।
દ્રોણે જલસ્યાઢકસંયુતે ચ ક્વાથે કૃતે પૂતચતુર્થભાગે॥

પચેત્તુલાં શુદ્ધગુડસ્ય દત્ત્વા પૃથક્ ચ તૈલાત્ કુડવં ઘૃતાચ્ચ।
ચૂર્ણં ચ તાવન્મગધોદ્ભવાયા દેયં ચ તસ્મિન્મધુ સિદ્ધશીતે॥

રસાયનાત્ કર્ષમતો વિલિહ્યાદ્દ્વે ચાભયે નિત્યમથાશુ હન્યાત્।
તદ્રાજયક્ષ્મગ્રહણીપ્રદોષશોફાગ્નિમાન્દ્યસ્વરભેદકાસાન્॥

પાણ્ડ્વામયશ્વાસશિરોવિકારાન્ હૃદ્રોગહિક્કાવિષમજ્વરાંશ્ચ।
મેધાબલોત્સાહમતિપ્રદં ચ ચકાર ચૈતદ્ભગવાનગસ્ત્યઃ॥

કુલીરશુક્તીચટકૈણલાવાન્નિષ્ક્વાથ્ય વર્ગં મધુરં ચ કૃત્સ્નમ્।
પચેદ્ઘૃતં તત્તુ નિષેવ્યમાણં હન્યાત્ ક્ષતોત્થં ક્ષયજં ચ કાસમ્॥ શતાવરીનાગબલાવિપક્વં ઘૃતં વિધેયં ચ હિતાય કાસિનામ્।