સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.50

અથાતો હિક્કાપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વિદાહિગુરુવિષ્ટમ્ભિરૂક્ષાભિષ્યન્દિભોજનૈઃ।
શીતપાનાસનસ્થાનરજોધૂમાનિલાનલૈઃ॥

વ્યાયામકર્મભારાધ્વવેગાઘાતાપતર્પણૈઃ।
આમદોષાભિઘાતસ્ત્રીક્ષયદોષપ્રપીડનૈઃ॥

વિષમાશનાધ્યનશનૈસ્તથા સમશનૈરપિ।
હિક્કા શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ નૃણાં સમુપજાયતે॥

મુહુર્મુહુર્વાયુરુદેતિ સસ્વનો યકૃત્પ્લિહાન્ત્રાણિ મુખાદિવાક્ષિપન્।
સ ઘોષવાનાશુ હિનસ્ત્યસૂન્ યતસ્તતસ્તુ હિક્કેતિ ભિષગ્ભિરુચ્યતે॥

અન્નજાં યમલાં ક્ષુદ્રાં ગમ્ભીરાં મહતીં તથા।
વાયુઃ કફેનાનુગતઃ પઞ્ચ હિક્કાઃ કરોતિ હિ॥

મુખં કષાયમરતિર્ગૌરવં કણ્ઠવક્ષસોઃ।
પૂર્વરૂપાણિ હિક્કાનામાટોપો જઠરસ્ય ચ॥

ત્વરમાણસ્ય ચાહારં ભુઞ્જાનસ્યાથવા ઘનમ્।
વાયુરન્નૈરવસ્તીર્ણઃ કટુકૈરર્દિતો ભૃશમ્॥

હિક્કયત્યૂર્ધ્વગો ભૂત્વા તાં વિદ્યાદન્નજાં ભિષક્।
ચિરેણ યમલૈર્વેગૈર્યા હિક્કા સંપ્રવર્તતે॥

કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવં યમલાં તાં વિનિર્દિશેત્।
વિકૃષ્ટકાલૈર્યા વેગૈર્મન્દૈઃ સમભિવર્તતે॥

ક્ષુદ્રિકા નામ સા હિક્કા જત્રુમૂલાત્ પ્રધાવિતા।
નાભિપ્રવૃત્તા યા હિક્કા ઘોરા ગમ્ભીરનાદિની॥

શુષ્કૌષ્ઠકણ્ઠજિહ્વાસ્યશ્વાસપાર્શ્વરુજાકરી।
અનેકોપદ્રવયુતા ગમ્ભીરા નામ સા સ્મૃતા॥

મર્માણ્યાપીડયન્તીવ સતતં યા પ્રવર્તતે।
દેહમાયમ્ય વેગેન ઘોષયત્યતિતૃષ્યતઃ।
મહાહિક્કેતિ સા જ્ઞેયા સર્વગાત્રપ્રકમ્પિની॥

આયમ્યતે હિક્કતોઽઙ્ગાનિ યસ્ય દૃષ્ટિશ્ચોર્ધ્વં તામ્યતે યસ્ય ગાઢમ્।
ક્ષીણોઽન્નદ્વિટ્ કાસતે યશ્ચ હિક્કી તૌ દ્વાવન્ત્યૌ વર્જયેદ્ધિક્કમાનૌ॥

પ્રાણાયામોદ્વેજનત્રાસનાનિ સૂચીતોદૈઃ સંભ્રમશ્ચાત્ર શસ્તઃ।
યષ્ટ્યાહ્વં વા માક્ષિકેણાવપીડે પિપ્પલ્યો વા શર્કરાચૂર્ણયુક્તાઃ॥

સર્પિઃ કોષ્ણં ક્ષીરમિક્ષો રસો વા નાતિક્ષીણે છર્દનં શાન્તિહેતોઃ।
નારીપયઃપિષ્ટમશુક્લચન્દનં ઘૃતં સુખોષ્ણં ચ સસૈન્ધવં તથા॥

ચૂર્ણીકૃતં સૈન્ધવમમ્ભસાથવા નિહન્તિ હિક્કાં ચ હિતં ચ નસ્યતઃ।
યુઞ્જ્યાદ્ધૂમં શાલનિર્યાસજાતં નૈપાલં વા ગોવિષાણોદ્ભવં વા॥

સર્પિઃસ્નિગ્ધૈશ્ચર્મબાલૈઃ કૃતં વા હિક્કાસ્થાને સ્વેદનં ચાપિ કાર્યમ્।
ક્ષૌદ્રોપેતં ગૈરિકં કાઞ્ચનાહ્વં લિહ્યાદ્ભસ્મ ગ્રામ્યસત્ત્વાસ્થિજં વા॥

તદ્વચ્છ્વાવિન્મેષગોશલ્યકાનાં(ગોશલ્લકાનાં) રોમાણ્યન્તર્ધૂમદગ્ધાનિ ચાત્ર।
મધ્વાજ્યાક્તં બર્હિપત્રપ્રસૂતમેવં ભસ્મૌદુમ્બરં તૈલ્વકં વા॥

સ્વર્જિક્ષારં બીજપૂરાદ્રસેન ક્ષૌદ્રોપેતં હન્તિ લીઢ્વાઆશુ હિક્કામ્।
સર્પિઃસ્નિગ્ધા ઘ્નન્તિ હિક્કાં યવાગ્વઃ કોષ્ણગ્રાસાઃ પાયસો વા સુખોષ્ણઃ॥

શુણ્ઠીતોયે સાધિતં ક્ષીરમાજં તદ્વત્ પીતં શર્કરાસંયુતં વા।
આતૃપ્તેર્વા સેવ્યમાનં નિહન્ત્યાદ્ ઘ્રાતં હિક્કામાશુ મૂત્રં ત્વજાવ્યોઃ॥

સપૂતિકીટં લશુનોગ્રગન્ધાહિઙ્ગ્વબ્જમાચૂર્ણ્ય સુભાવિતં તત્।
ક્ષૌદ્રં સિતાં વારણકેશરં ચ પિબેદ્રસેનેક્ષુમધૂકજેન॥

પિબેત્ પલં વા લવણોત્તમસ્ય દ્વાભ્યાં પલાભ્યાં હવિષઃ સમગ્રમ્।
હરીતકીં કોષ્ણજલાનુપાનાં પિબેદ્ઘૃતં ક્ષારમધૂપપન્નમ્॥

રસં કપિત્થાન્મધુપિપ્પલીભ્યાં શુક્તિપ્રમાણં પ્રપિબેત્ સુખાય॥

કૃષ્ણાં સિતાં ચામલકં ચ લીઢં સશૃઙ્ગવેરં મધુનાથવાપિ।
કોલાસ્થિમજ્જાઞ્જનલાજચૂર્ણં હિક્કા નિહન્યાન્મધુનાવલીઢમ્॥

પાટલાયાઃ ફલં પુષ્પં ગૈરિકં કટુરોહિણી।
ખર્જૂરમધ્યં માગધ્યઃ કાશીશં દધિનામ ચ॥

ચત્વાર એતે યોગાઃ સ્યુઃ પ્રતિપાદપ્રદર્શિતાઃ।
મધુદ્વિતીયાઃ કર્તવ્યાસ્તે હિક્કાસુ વિજાનતા॥

કપોતપારાવતલાવશક(લ્લ)શ્વદંષ્ટ્રગોધાવૃષદંશજાન્ રસાન્।
પિબેત્ ફલામ્લાનહિમાન્ સસૈન્ધવાન્ સ્નિગ્ધાંસ્તથૈવર્ષ્યમૃગદ્વિજોદ્ભવાન્॥

વિરેચનં પથ્યતમં સસૈન્ધવં ઘૃતં સુખોષ્ણં ચ સિતોપલાયુતમ્।
સદાગતાવૂર્ધ્વગતેઽનુવાસનં વદન્તિ કેચિચ્ચ હિતાય હિક્કિનામ્॥