સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.49

અથાતશ્છર્દિપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અતિદ્રવૈરતિસ્નિગ્ધૈરહૃદ્યૈર્લવણૈરતિ।
અકાલે ચાતિમાત્રૈશ્ચ તથાસાત્મ્યૈશ્ચ ભોજનૈઃ॥

શ્રમાત્ ક્ષયાત્તથોદ્વેગાદજીર્ણાત્ કૃમિદોષતઃ।
નાર્યાશ્ચાપન્નસત્ત્વાયાસ્તથાતિદ્રુતમશ્નતઃ॥

અત્યન્તામપરીતસ્ય છર્દેર્વૈ સંભવો ધ્રુવમ્।
(બીભત્સૈર્હેતુભિશ્ચાન્યૈર્દ્રુતમુત્ક્લેશિતો બલાત્॥)

છાદયન્નાનનં વેગૈરર્દયન્નઙ્ગભઞ્જનૈઃ।
નિરુચ્યતે છર્દિરિતિ દોષો વક્ત્રાદ્વિનિશ્ચરન્॥

દોષાનુદીરયન્ વૃદ્ધાનુદાનો વ્યાનસઙ્ગતઃ।
ઊર્ધ્વમાગચ્છતિ ભૃશં વિરુદ્ધાહારસેવનાત્॥

પ્રસેકો હૃદયોત્ક્લેશો ભક્તસ્યાનભિનન્દનમ્।
પૂર્વરૂપં મતં છર્દ્યા યથાસ્વં ચ વિભાવયેત્॥

પ્રચ્છર્દયેત્ ફેનિલમલ્પમલ્પં શૂલાર્દિતોઽભ્યર્દિતપાર્શ્વપૃષ્ઠઃ।
શ્રાન્તઃ સઘોષં બહુશઃ કષાયં જીર્ણેઽધિકં સાનિલજા વમિસ્તુ॥

યોઽમ્લં ભૃશં વા કટુતિક્તવક્ત્રઃ પીતં સરક્તં હરિતં વમેદ્વા।
સદાહચોષજ્વરવક્ત્રશોષો મૂર્ચ્છાન્વિતઃ પિત્તનિમિત્તજા સા॥

યો હૃષ્ટરોમા મધુરં પ્રભૂતં શુક્લં હિમં સાન્દ્રકફાનુવિદ્ધમ્।
અભક્તરુગ્ગૌરવસાદયુક્તો વમેદ્વમી સા કફકોપજા સ્યાત્॥

સર્વાણિ રૂપાણિ ભવન્તિ યસ્યાં સા સર્વદોષપ્રભવા મતા તુ।
બીભત્સજા દૌહૃદજાઆમજા ચ સાત્મ્યપ્રકોપાત્ કૃમિજા ચ યા હિ।
સા પઞ્ચમી તાં ચ વિભાવયેત્તુ દોષોચ્છ્રયેણૈવ યથોક્તમાદૌ॥

શૂલહૃલ્લાસબહુલા કૃમિજા ચ વિશેષતઃ।
કૃમિહૃદ્રોગતુલ્યેન લક્ષણેન ચ લક્ષિતા॥

ક્ષીણસ્યોપદ્રવૈર્યુક્તાં સાસૃક્પૂયાં સચન્દ્રિકામ્।
છર્દિં પ્રસક્તાં કુશલો નારભેત ચિકિત્સિતુમ્॥

આમાશયોત્ક્લેશભવા હિ સર્વાસ્તસ્માદ્ધિતં લઙ્ઘનમેવ તાસુ॥

વમીષુ બહુદોષાસુ છર્દનં હિતમુચ્યતે।
વિરેચનં વા કુર્વીત યથાદોષોચ્છ્રયં ભિષક્॥

સંસર્ગશ્ચાનુપૂર્વેણ યથાસ્વં ભેષજાયુતઃ।
લઘૂનિ પરિશુષ્કાણિ સાત્મ્યાન્યન્નાનિ ચાચરેત્॥

યથાસ્વં ચ કષાયાણિ જ્વરઘ્નાનિ પ્રયોજયેત્।
હન્યાત્ ક્ષીરઘૃતં પીતં છર્દિં પવનસંભવામ્॥

સસૈન્ધવં પિબેત્ સર્પિર્વાતચ્છર્દિનિવારણમ્।
મુદ્ગામલકયૂષો વા સસર્પિષ્કઃ સસૈન્ધવઃ।
યવાગૂં મધુમિશ્રાં વા પઞ્ચમૂલીકૃતાં પિબેત્॥

પિબેદ્વા વ્યક્તસિન્ધૂત્થં ફલામ્લં વૈષ્કિરં રસમ્।
સુખોષ્ણલવણં ચાત્ર હિતં સ્નેહવિરેચનમ્॥

પિત્તોપશમનીયાનિ પાક્યાનિ શિશિરાણિ ચ।
કષાયાણ્યુપયુક્તાનિ ઘ્નન્તિ પિત્તકૃતાં વમીમ્॥

શોધનં મધુરૈશ્ચાત્ર દ્રાક્ષારસસમાયુતૈઃ।
બલવત્યાં પ્રશંસન્તિ સર્પિસ્તૈલ્વકમેવ ચ॥

આરગ્વધાદિનિર્યૂહં દશાઙ્ગયોગમેવ વા।
પાયયેતાથ સક્ષૌદ્રં કફજાયાં ચિકિત્સકઃ॥

કૃતં ગુડૂચ્યા વિધિવત્ કષાયં હિમસંજ્ઞિતમ્।
તિસૃષ્વપિ ભવેત્ પથ્યં માક્ષિકેણ સમન્વિતમ્॥

બીભત્સજાં હૃદ્યતમૈર્દૌહૃદીં કાઙ્ક્ષિતૈઃ ફલૈઃ।
લઙ્ઘનૈર્વમનૈશ્ચામાં સાત્મ્યૈઃ સાત્મ્યપ્રકોપજામ્॥

કૃમિહૃદ્રોગવચ્ચાપિ કૃમિજાં સાધયેદ્વમીમ્।
વિતરેચ્ચ યથાદોષં શસ્તં વિધિમનન્તરમ્॥

દધિત્થરસસ્ંસક્તાં પિપ્પલીં માક્ષિકાન્વિતામ્।
મુહુર્મુહુર્નરો લીઢ્વા છર્દિભ્યઃ પ્રવિમુચ્યતે(પ્રતિમુચ્યતે)॥

સમાક્ષિકા મધુરસા પીતા વા તણ્ડુલામ્બુના।
તર્પણં વા મધુયુતં તિસૃણામપિ ભેષજમ્॥

સ્વયઙ્ગુપ્તાં સયષ્ટ્યાહ્વાં તણ્ડુલામ્બુમધુદ્રવામ્।
પિબેદ્યવાગૂમથવા સિદ્ધાં પત્રૈઃ કરઞ્જજૈઃ॥

યુક્તામ્લલવણાઃ પિષ્ટાઃ કુસ્તુમ્બુર્યોઽથવા હિતાઃ।
તણ્ડુલામ્બુયુતં ખાદેત્ કપિત્થં ત્ર્યૂષણેન વા॥

સિતાચન્દનમધ્વાક્તં લિહ્યાદ્વા મક્ષિકાશકૃત્।
પિબેત્ પયોઽગ્નિતપ્તં ચ નિર્વાપ્ય ગૃહગોધિકામ્॥

સર્પિઃક્ષૌદ્રયુતાન્ વાપિ લાજશક્તૂન્ પિબેત્તથા।
સર્પિઃક્ષૌદ્રસિતોપેતાં માગધીં વા લિહેત્તથા॥

ધાત્રીરસે ચન્દનં વા ઘૃષ્ટં મુદ્ગદલામ્બુના।
કોલામલકમજ્જાનં લિહ્યાદ્વા ત્રિસુગન્ધિકમ્॥

સક્ષૌદ્રાં શાલિલાજાનાં યવગૂં વા પિબેન્નરઃ।
ઘ્રેયાણ્યુપહરેચ્ચાપિ મનોઘ્રાણસુખાનિ ચ॥

જાઙ્ગલાનિ ચ માંસાનિ શુભાનિ પાનકાનિ ચ।
ભોજનાનિ વિચિત્રાણિ કુર્યાત્સર્વાસ્વતન્દ્રિતઃ॥