સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.46

અથાતો મૂર્ચ્છાપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ક્ષીણસ્ય બહુદોષસ્ય વિરુદ્ધાહારસેવિનઃ।
વેગાઘાતાદભીઘાતાદ્ધીનસત્ત્વસ્ય વા પુનઃ॥

કરણાયતનેષૂગ્રા બાહ્યેષ્વાભ્યન્તરેષુ ચ।
નિવિશન્તે યદા દોષાસ્તદા મૂર્ચ્છન્તિ માનવાઃ॥

હૃત્પીડા જૃમ્ભણં ગ્લાનિઃ સંજ્ઞાનાશો બલસ્ય ચ।
સર્વાસાં પૂર્વરૂપાણિ યથાસ્વં તા વિભાવયેત્॥

સંજ્ઞાવહાસુ નાડીષુ પિહિતાસ્વનિલાદિભિઃ।
તમોઽભ્યુપૈતિ સહસા સુખદુઃખવ્યપોહકૃત્॥

સુખદુઃખવ્યપોહાચ્ચ નરઃ પતતિ કાષ્ઠવત્।
મોહો મૂર્ચ્છેતિ તાં પ્રાહુઃ ષડ્વિધા સા પ્રકીર્તિતા॥

વાતાદિભિઃ શોણિતેન મદ્યેન ચ વિષેણ ચ।
ષટ્સ્વપ્યેતાસુ પિત્તં હિ પ્રભુત્વેનાવતિષ્ઠતે॥

અપસ્મારોક્તલિઙ્ગાનિ તાસામુક્તાનિ તત્ત્વતઃ।
પૃથિવ્યમ્ભસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધશ્ચ તન્મયઃ॥

તસ્માદ્રક્તસ્ય ગન્ધેન મૂર્ચ્છન્તિ ભુવિ માનવાઃ।
દ્રવ્યસ્વભાવ ઇત્યેકે સ્થિતાસ્તુ વિષમદ્યયોઃ॥

ગુણાસ્તીવ્રતરત્વેન સ્થિતાસ્તુ વિષમદ્યયોઃ।
ત એવ તસ્માજ્જાયેત મોહસ્તાભ્યાં યથેરિતઃ॥

મદ્યેન વિલપંશ્છેતે નષ્ટવિભ્રાન્તમાનસઃ।
ગાત્રાણિ વિક્ષિપન્ ભૂમૌ જરાં યાવન્ન યાતિ તત્॥

વેપથુસ્વપ્નતૃષ્ણાઃ સ્યુઃ સ્તમ્ભશ્ચ વિષમૂર્ચ્છિતે।
વેદિતવ્યં તીવ્રતરં યથાસ્વં વિષલક્ષણૈઃ॥

સેકાવગાહૌ મણયઃ સહારાઃ શીતાઃ પ્રદેહા વ્યજનાનિલાશ્ચ।
શીતાનિ પાનાનિ ચ ગન્ધવન્તિ સર્વાસુ મૂર્ચ્છાસ્વનિવારિતાનિ॥

સિતાપ્રિયાલેક્ષુરસપ્લુતાનિ દ્રાક્ષામધૂકસ્વરસાન્વિતાનિ।
ખર્જૂરકાશ્મર્યરસૈઃ શૃતાનિ પાનાનિ સર્પીંષિ ચ જીવનાનિ॥

સિદ્ધાનિ વર્ગે મધુરે પયાંસિ સદાડિમા જાઙ્ગલજા રસાશ્ચ।
તથા યવા લોહિતશાલયશ્ચ મૂર્ચ્છાસુ પથ્યાશ્ચ સદા સતીનાઃ॥

ભુજઙ્ગપુષ્પં મરિચાન્યુશીરં કોલસ્ય મધ્યં ચ પિબેત્ સમાનિ।
શીતેન તોયેન બિસં મૃણાલં ક્ષૌદ્રેણ કૃષ્ણાં સિતયા ચ પથ્યામ્॥

કુર્યાચ્ચ નાસાવદનાવરોધં ક્ષીરં પિબેદ્વાપ્યથ માનુષીણામ્।
મૂર્ચ્છાં પ્રસક્તાં તુ શિરોવિરેકૈર્જયેદભીક્ષ્ણં વમનૈશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ॥

હરીતકીક્વાથશૃતં ઘૃતં વા ધાત્રીફલાનાં સ્વરસૈઃ કૃતં વા।
દ્રાક્ષાસિતાદાડિમલાજવન્તિ શીતાનિ નીલોત્પલપદ્મવન્તિ॥

પિબેત્ કષાયાણિ ચ ગન્ધવન્તિ પિત્તજ્વરં યાનિ શમં નયન્તિ।
પ્રભૂતદોષસ્તમસોઽતિરેકાત્ સંમૂર્ચ્છિતો નૈવ વિબુધ્યતે યઃ॥

સંન્યસ્તસંજ્ઞો ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યો જ્ઞેયસ્તદા બુદ્ધિમતા મનુષ્યાઃ।
યથાઆમલોષ્ટં સલિલે નિષિક્તં સમુદ્ધેરેદાશ્વવિલીનમેવ॥

તદ્વચ્ચિકિત્સેત્ત્વરયા ભિષક્તમસ્વેદનં મૃત્યુવશં પ્રયાતમ્।
તીક્ષ્ણાઞ્જનાભ્યઞ્જનધૂમયોગૈસ્તથા નખાભ્યન્તરતોત્રપાતૈઃ॥

વાદિત્રગીતાનુનયૈરપૂર્વૈર્વિઘટ્ટનૈર્ગુપ્તફલાવઘર્ષૈઃ।
આભિઃ ક્રિયાભિશ્ચ ન લબ્ધસંજ્ઞઃ સાનાહલાલાશ્વસનશ્ચ વર્જ્યઃ॥

પ્રબુદ્ધસંજ્ઞં વમનાનુલોમ્યૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વિશુદ્ધં લઘુપથ્યભુક્તમ્।
ફલત્રિકૈશ્ચિત્રકનાગરાઢ્યૈસ્તથાશ્મજાતાજ્જતુનઃ પ્રયોગૈઃ।
સશર્કરૈર્માસમુપક્રમેત વિશેષતો જીર્ણઘૃતં સ પાય્યઃ॥

યથાસ્વં ચ જ્વરઘ્નાનિ કષાયાણ્યુપયોજયેત્।
સર્વમૂર્ચ્છાપરીતાનાં વિષજાયાં વિષાપહમ્॥