સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.45

અથાતો રક્તપિત્તપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ક્રોધશોકભયાયાસવિરુદ્ધાન્નાતપાનલાન્।
કટ્વમ્લલબણક્ષારતીક્ષ્ણોષ્ણાતિવિદાહિનઃ॥

નિત્યમભ્યસતો દુષ્ટો રસઃ પિત્તં પ્રકોપયેત્।
વિદગ્ધં સ્વગુણૈઃ પિત્તં વિદહત્યાશુ શોણિતમ્॥

તતઃ પ્રવર્તતે રક્તમૂર્ધ્વં ચાધો દ્વિધાપિ વા।
આમાશયાદ્વ્રજેદૂર્ધ્વમધઃ પક્વાશયાદ્વ્રજેત્॥

વિદગ્ધયોર્દ્વયોશ્ચાપિ દ્વિધાભાગં પ્રવર્તતે।
કેચિત્ સયકૃતઃ પ્લીહ્નઃ પ્રવદન્ત્યસૃજો ગતિમ્॥

ઊર્ધ્વં સાધ્યમધોયાપ્યમસાધ્યં યુગપદ્ગતમ્।
સદનં શીતકામિત્વં કણ્ઠધૂમાયનં વમિઃ॥

લોહગન્ધિશ્ચ નિઃશ્વાસો ભવત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ।
બાહ્યાસૃગ્લક્ષણૈસ્તસ્ય સઙ્ખ્યાદોષોચ્છ્રિતીર્વિદુઃ॥

દૌર્બલ્યશ્વાસકાસજ્વરવમથુમદાસ્તન્દ્રિતાદાહમૂર્ચ્છા ભુક્તે ચાન્ને વિદાહસ્ત્વધૃતિરપિ સદા હૃદ્યતુલ્યા ચ પીડા।
તૃષ્ણા કણ્ઠસ્ય ભેદઃ શિરસિ ચ દવનં પૂતિનિષ્ઠીવનં ચ દ્વેષો ભક્તેઽવિપાકો વિરતિરપિ રતે રક્તપિત્તોપસર્ગાઃ॥

માંસપ્રક્ષાલનાભં ક્વથિતમિવ ચ યત્ કર્દમામ્ભોનિભં વા મેદઃપૂયાસ્રકલ્પં યકૃદિવ યદિ વા પક્વજમ્બૂફલાભમ્।
યત્ કૃષ્ણં યચ્ચ નીલં ભૃશમતિકુણપં યત્ર ચોક્તા વિકારાસ્તદ્વર્જ્યં રક્તપિત્તં સુરપતિધનુષા યચ્ચ તુલ્યં વિભાતિ॥

નાદૌ સંગ્રાહ્યમુદ્રિક્તં યદસૃગ્બલિનોઽશ્નતઃ।
તત્ પાણ્ડુગ્રહણીકુષ્ઠપ્લીહગુલ્મજ્વરાવહમ્॥

અધઃપ્રવૃત્તં વમનૈરૂર્ધ્વગં ચ વિરેચનૈઃ।
જયેદન્યતરદ્વાપિ ક્ષીણસ્ય શમનૈરસૃક્॥

અતિપ્રવૃદ્ધદોષસ્ય પૂર્વં લોહિતપિત્તિનઃ।
અક્ષીણબલમાંસાગ્નેઃ કર્તવ્યમપતર્પણમ્॥

લઙ્ઘિતસ્ય તતઃ પેયાં વિદધ્યાત્ સ્વલ્પતણ્ડુલામ્।
રસયૂષૌ પ્રદાતવ્યૌ સુરભિસ્નેહસંસ્કૃતૌ।
તર્પણં પાચનં લેહાન્ સર્પીષિ વિવિધાનિ ચ॥

દ્રાક્ષામધુકકાશ્મર્યસિતાયુક્તં વિરેચનમ્।
યષ્ટીમધુકયુક્તં ચ સક્ષૌદ્રં વમનં હિતમ્॥

પયાંસિ શીતાનિ રસાશ્ચ જાઙ્ગલાઃ સતીનયૂષાશ્ચ સશાલિષષ્ટિકાઃ।
પટોલશેલૂસુનિષણ્ણયૂથિકાવટાતિમુક્તાઙ્કુરસિન્દુવારજમ્॥

હિતં ચ શાકં ઘૃતસંસ્કૃતં સદા તથૈવ ધાત્રીફલદાડિમાન્વિતમ્।
રસાશ્ચ પારાવતશઙ્ખકૂર્મજાસ્તથા યવાગ્વો વિહિતા ઘૃતોત્તરાઃ॥

સન્તાનિકાશ્ચોત્પલવર્ગસાધિતે ક્ષીરે પ્રશસ્તા મધુશર્કરોત્તરાઃ।
હિમાઃ પ્રદેહા મધુરા ગણાશ્ચ યે ઘૃતાનિ પથ્યાનિ ચ રક્તપિત્તિનામ્॥

મધૂકશોભાઞ્જનકોવિદારજૈઃ પ્રિયઙ્ગુકાયાઃ કુસુમૈશ્ચ ચૂર્ણિતૈઃ।
ભિષગ્વિદધ્યાચ્ચતુરઃ સમાક્ષિકાન્ હિતાય લેહાનસૃજઃ પ્રશાન્તયે॥

લિહ્યાચ્ચ દૂર્વાવટજાંશ્ચ પલ્લવાન્ મધુદ્વિતીયાન્ સિતકર્ણિકસ્ય ચ।
હિતં ચ ખર્જૂરફલં સમાક્ષિકં ફલાનિ ચાન્યાન્યપિ તદ્ગુણાન્યથ॥

રક્તાતિસારપ્રોક્તાંશ્ચ યોગાનત્રાપિ યોજયેત્।
શુદ્ધેક્ષુકાણ્ડમાપોથ્ય નવે કુમ્ભે હિમામ્ભસા॥

યોજયિત્વા ક્ષિપેદ્રાત્રાવાકાશે સોત્પલં તુ તત્।
પ્રાતઃ સ્રુતં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેચ્છોણિતપિત્તવાન્॥

પિબેચ્છીતકષાયં વા જમ્બ્વામ્રાર્જુનસંભવમ્।
ઉદુમ્બરફલં પિષ્ટ્વા પિબેત્તદ્રસમેવ વા॥

ત્રપુષીમૂલકલ્કં વા સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના।
પિબેદક્ષસમં કલ્કં યષ્ટીમધુકમેવ વા॥

ચન્દ્નં મધુકં રોધ્રમેવમેવ સમં પિબેત્।
કરઞ્જબીજમેવં વા સિતાક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્॥

મજ્જાનમિઙ્ગુદસ્યૈવં પિબેન્મધુકસંયુતમ્।
સુખોષ્ણં લવણં બીજં કારઞ્જં દધિમસ્તુના॥

પિબેદ્વાપિ ત્ર્યહં મર્ત્યો રક્તપિત્તાભિપીડિતઃ।
રક્તપિત્તહરાઃ શસ્તાઃ ષડેતે યોગસત્તમાઃ॥

પથ્યાશ્ચૈવાવપીડેષુ ઘ્રાણતઃ પ્રસ્રુતેઽસૃજિ।
અતિનિસ્રુતરક્તો વા ક્ષૌદ્રયુક્તં પિબેદસૃક્।
યકૃદ્વા ભક્ષયેદાજમામં પિત્તસમાયુતમ્॥

પલાશવૃક્ષસ્વરસે વિપક્વં સર્પિઃ પિબેત્ ક્ષૌદ્રયુતં સુશીતમ્।
વનસ્પતીનાં સ્વરસૈઃ કૃતં વા સશર્કરં ક્ષીરઘૃતં પિબેદ્વા॥

દ્રાક્ષામુશીરાણ્યથ પદ્મકં સિતા પૃથક્પલાંશાન્યુદકે સમાવપેત્।
સ્થિતં નિશાં તદ્રુધિરામયં જયેત્ પીતં પયો વામ્બુસમં હિતાશિનઃ॥

તુરઙ્ગવર્ચઃસ્વરસં સમાક્ષિકં પિબેત્ સિતાક્ષૌદ્રયુતં વૃષસ્ય વા।
લિહેત્તથા વાસ્તુકબીજચૂર્ણં ક્ષૌદ્રાન્વિતં તણ્ડુલસાહ્વયં વા॥

લિહ્યાચ્ચ લાજાઞ્જનચૂર્ણમેકમેવં સિતાક્ષૌદ્રયુતાં તુગાખ્યામ્।
દ્રાક્ષાં સિતાં તિક્તકરોહિણીં ચ હિમામ્બુના વા મધુકેન યુક્તામ્॥

પથ્યામહિંસ્રાં રજનીં ઘૃતં ચ લિહ્યાત્તથા શોણિતપિત્તરોગી।
વાસાકષાયોત્પલમૃત્પ્રિયઙ્ગુરોધ્રાઞ્જનામ્ભોરુહકેશરાણિ॥

પીત્વા સિતાક્ષૌદ્રયુતાનિ જહ્યાત્ પિત્તસૃજો વેગમુદીર્ણમાશુ।
ગાયત્રિજમ્બ્વર્જુનકોવિદારશિરીષરોધ્રાશનશાલ્મલીનામ્॥

પુષ્પાણિ શિગ્રોશ્ચ વિચૂર્ણ્ય લેહો મધ્વન્વિતઃ શોણિતપિત્તરોગે।
સક્ષૌદ્રમિન્દીવરભસ્મવારિ કરઞ્જબીજં મધુસર્પિષી ચ॥

જમ્બ્વર્જુનામ્રક્વથિતં ચ તોયં ઘ્નન્તિ ત્રયઃ પિત્તમસૃક્ ચ યોગાઃ।
મૂલાનિ પુષ્પાણિ ચ માતુલુઙ્ગ્યાઃ પિષ્ટ્વા પિબેત્તણ્ડુલધાવનેન॥

ઘ્રાણપ્રવૃત્તે જલમાશુ દેયં સશર્કરં નાસિકયા પયો વા।
દ્રાક્ષારસં ક્ષીરઘૃતં પિબેદ્વા સશર્કરં ચેક્ષુરસં હિમં વા॥

શીતોપચારં મધુરં ચ કુર્યાદ્વિશેષતઃ શોણિતપિત્તરોગે।
દ્રાક્ષાઘૃતક્ષૌદ્રસિતાયુતેન વિદારિગન્ધાદિવિપાચિતેન॥

ક્ષીરેણ ચાસ્થાપનમગ્ર્યમુક્તં હિતં ઘૃતં ચાપ્યનુવાસનાર્થમ્।
પ્રિયઙ્ગુરોધ્રાઞ્જનગૈરિકોત્પલૈઃ સુવર્ણકાલીયકરક્તચન્દનૈઃ॥

સિતાશ્વગન્ધામ્બુદયષ્ટિકાહ્વયૈર્મૃણાલસૌગન્ધિકતુલ્યપેષિતૈઃ।
નિરૂહ્ય ચૈનં પયસા સમાક્ષિકૈર્ઘૃતપ્લુતૈઃ શીતજલાવસેચિતમ્॥

ક્ષીરૌદનં ભુક્તમથાનુવાસયેદ્ઘૃતેન યષ્ટીમધુસાધિતેન ચ।
અધોવહં શોણિતમેષ નાશયેત્તથાતિસારં રુધિરસ્ય દુસ્તરમ્॥

વિરેકયોગે ત્વતિ ચૈવ શસ્યતે વામ્યશ્ચ રક્તે વિજિતે બલાન્વિતઃ॥

એવંવિધા ઉત્તરબાસ્તયશ્ચ મૂત્રાશયસ્થે રુધિરે વિધેયાઃ।
પ્રવૃત્તરક્તેષુ ચ પાયુજેષુ કુર્યાદ્વિધાનં ખલુ રક્તપૈત્તમ્॥

વિધિશ્ચાસૃગ્દરેઽપ્યેષ સ્ત્રીણાં કાર્યો વિજાનતા।
શસ્ત્રકર્મણિ રક્તં ચ યસ્યાતીવ પ્રવર્તતે॥

ત્રયાણામપિ દોષાણાં શોણિતેઽપિ ચ સર્વશઃ।
લિઙ્ગાન્યાલોક્ય કર્તવ્યં ચિકિત્સિતમનન્તરમ્॥