સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.43

અથાતો હૃદ્રોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વેગાઘાતોષ્ણરૂક્ષાન્નૈરતિમાત્રોપસેવિતૈઃ।
વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણૈરસાત્મ્યૈશ્ચાપિ(ચાતિ) ભોજનૈઃ॥

દૂષયિત્વા રસં દોષા વિગુણા હૃદયં ગતાઃ।
કુર્વન્તિ હૃદયે બાધાં હૃદ્રોગં તં પ્રચક્ષતે॥

ચતુર્વિધઃ સ દોષૈઃ સ્યાત્ કૃમિભિશ્ચ પૃથક્ પૃથક્।
લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમનન્તરમ્॥

આયમ્યતે મારુતજે હૃદયં તુદ્યતે તથા।
નિર્મથ્યતે દીર્યતે ચ સ્ફોટ્યતે પાટ્યતેઽપિ ચ॥

તૃષ્ણોષાદાહચોષાઃ સ્યુઃ પૈત્તિકે હૃદયક્લમઃ।
ધૂમાયનં ચ મૂર્ચ્છા ચ સ્વેદઃ શોષો મુખસ્ય ચ॥

ગૌરવં કફસંસ્રાવોઽરુચિઃ સ્તમ્ભોઽગ્નિમાર્દવમ્।
માધુર્યમપિ ચાઆસ્યસ્ય બલાસાવતતે હૃદિ॥

ઉત્ક્લેશઃ ષ્ઠીવનં તોદઃ શૂલો હૃલ્લાસકસ્તમઃ।
અરુચિઃ શ્યાવ્નેત્રત્વં શોષશ્ચ કૃમિજે ભવેત્॥

ભ્રમક્લમૌ સાદશોષૌ જ્ઞેયાસ્તેષામુપદ્રવાઃ।
કૃમિજે કૃમિજાતીનાં શ્લૈષ્મિકાણાં ચ યે મતાઃ॥

વાતોપસૃષ્ટે હૃદયે વામયેત્ સ્નિગ્ધમાતુરમ્।
દ્વિપઞ્ચમૂલક્વાથેન સસ્નેહલવણેન તુ॥

પિપ્પલ્યેલાવચાહિઙ્ગુયવભસ્માનિ સૈન્ધવમ્।
સૌવર્ચલમથો શુણ્ઠીમજમોદાં ચ ચૂર્ણિતમ્॥

ફલધાન્યામ્લકૌલત્થદધિમદ્યાસવાદિભિઃ।
પાયયેત વિશુદ્ધં ચ સ્નેહેનાન્યતમેન વા॥

ભોજયેજ્જીર્ણશાલ્યન્નં જાઙ્ગલૈઃ સઘૃતૈ રસૈઃ।
વાતઘ્નસિદ્ધં તૈલં ચ દદ્યાદ્બસ્તિં પ્રમાણતઃ॥

શ્રીપર્ણીમધુકક્ષૌદ્રસિતોત્પલજલૈર્વમેત્।
પિત્તોપસૃષ્ટે હૃદયે સેવેત મધુરૈઃ શૃતમ્॥

ઘૃતં કષાયાંશ્ચોદ્દિષ્ટાન્ પિત્તજ્વરવિનાશનાન્।
તૃપ્તસ્ય ચ રસૈર્મુખ્યૈર્મધુરૈઃ સઘૃતૈર્ભિષક્॥

સક્ષૌદ્રં વિતરેદ્બસ્તૌ તૈલં મધુકસાધિતમ્।
વચાનિમ્બકષાયાભ્યાં વાન્તં હૃદિ કફાત્મકે॥

ચૂર્ણં તુ પાયયેતોક્તં વાતજે ભોજયેચ્ચ તમ્।
ફલાદિમથ મુસ્તાદિં ત્રિફલાં વા પિબેન્નરઃ॥

શ્યામાત્રિવૃત્કલ્કયુતં ઘૃતં વાપિ વિરેચનમ્।
બલાતૈલૈર્વિદધ્યાચ્ચ બસ્તિં બસ્તિવિશારદઃ॥

કૃમિહૃદ્રોગિણં સ્નિગ્ધં ભોજયેત્ પિશિતૌદનમ્।
દધ્ના ચ પલલોપેતં ત્ર્યહં પશ્ચાદ્વિરેચયેત્॥

સુગન્ધિભિઃ સલવણૈર્યોગૈઃ સાજાજિશર્કરૈઃ।
વિડઙ્ગગાઢં ધાન્યામ્લં પાયયેતાપ્યનન્તરમ્॥

હૃદયસ્થાઃ પતન્ત્યેવમધસ્તાત્ ક્રિમયો નૃણામ્।
યવાન્નં વિતરેચ્ચાસ્ય સવિડઙ્ગમતઃ પરમ્॥