સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.25

અથાતઃ શિરોરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

શિરો રુજતિ મર્ત્યાનાં વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિભિઃ।
સન્નિપાતેન રક્તેન ક્ષયેણ ક્રિમિભિસ્તથા॥

સૂર્યાવર્તાનન્તવાતાર્ધાવભેદકશઙ્ખકૈઃ।
એકાદશપ્રકારસ્ય લક્ષણં સંપ્રવક્ષ્યતે॥

યસ્યાનિમિત્તં શિરસો રુજશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રા નિશિ ચાતિમાત્રમ્।
બન્ધોપતાપૈશ્ચ ભવેદ્વિશેષઃ શિરોભિતાપઃ સ સમીરણેન॥

યસ્યોષ્ણમઙ્ગારચિતં યથૈવ દહ્યેત ધૂપ્યેત શિરોક્સિનાસમ્।
શીતેન રાત્રૌ ચ ભવેદ્વિશેષઃ શિરોભિતાપઃ સ તુ પિત્તકોપાત્॥

શિરોગલં યસ્ય કફોપદિગ્ધં ગુરુ પ્રતિષ્ટબ્ધમથો હિમં ચ।
શૂનાક્ષિકૂટં વદનં ચ યસ્ય શિરોભિતાપઃ સ કફપ્રકોપાત્॥

શિરોભિતાપે ત્રિતયપ્રવૃત્તે સર્વાણિ લિઙ્ગાનિ સમુદ્ભવન્તિ।
રક્તાત્મકઃ પિત્તસમાનલિઙ્ગઃ સ્પર્શાસહત્વં શિરસો ભવેચ્ચ॥

વસાબલાસક્ષતસ્ંભવાનાં શિરોગતાનામિહ સંક્ષયેણ।
ક્ષયપ્રવૃત્તઃ શિરસોઽભિતાપઃ કષ્ટો ભવેદુગ્રરુજોઽતિમાત્રમ્॥

સંસ્વેદનચ્છર્દનધૂમનસ્યૈરસૃગ્વિમોક્ષૈશ્ચ વિવૃદ્ધિમેતિ।
નિસ્તુદ્યતે યસ્ય શિરોઽતિમાત્રં સંભક્ષ્યમાણં સ્ફુટતીવ ચાન્તઃ॥

ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છેત્સલિલં સરક્તં શિરોભિતાપઃ કૃમિભિઃ સ ઘોરઃ।
સૂર્યોદયં યા પ્રતિ મન્દમન્દમક્ષિભ્રુવં રુક્ સમુપૈતિ ગાઢમ્॥

વિવર્ધતે ચાંશુમતા સહૈવ સૂર્યાપવૃત્તૌ વિનિવર્તતે ચ।
શીતેન શાન્તિં લભતે કદાચિદુષ્ણેન જન્તુઃ સુખમાપ્નુયાચ્ચ॥

તં ભાસ્કરાવર્તમુદાહરન્તિ સર્વાત્મકં કષ્ટતમં વિકારમ્।
દોષાસ્તુ દુષ્ટાસ્ત્રય એવ મન્યાં સંપીડ્ય ઘાટાસુ રુજાં સુતીવ્રામ્॥

કુર્વન્તિ સાક્ષિભ્રુવિ શઙ્ખદેશે સ્થિતિં કરોત્યાશુ વિશેષતસ્તુ।
ગણ્ડસ્ય પાર્શ્વે તુ કરોતિ કમ્પં હનુગ્રહં લોચનજાંશ્ચ રોગાન્॥

અનન્તવાતં તમુદાહરન્તિ દોષત્રયોત્થં શિરસો વિકારમ્।
યસ્યોત્તમાઙ્ગાર્ધમતીવ જન્તોઃ સંભેદતોદભ્રમશૂલજુષ્ટમ્॥

પક્ષાદ્દશાહાદથવાપ્યકસ્માત્તસ્યાર્ધમેદં ત્રિતયાદ્વ્યવસ્યેત્।
શઙ્ખાશ્રિતો વાયુરુદીર્ણવેગઃ કૃતાનુયાત્રઃ કફપિત્તરક્તૈઃ॥

રુજઃ સુતીવ્રાઃ પ્રતનોતિ મૂર્ધ્નિ વિશેષતશ્ચાપિ હિ શઙ્ખયોસ્તુ।
સુકષ્ટમેનં ખલુ શઙ્ખકાખ્યં મહર્ષયો વેદવિદઃ પુરાણાઃ॥

વ્યાધિં વદન્ત્યુદ્ગતમૃત્યુકલ્પં ભિષક્સહસ્રૈરપિ દુર્નિવારમ્॥