સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.22

અથાતો નાસાગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અપીનસઃ પૂતિનસ્યં નાસાપાકસ્તથૈવ ચ।
તથા શોણિતપિત્તં ચ પૂયશોણિતમેવ ચ॥

ક્ષવથુર્ભ્રંશથુર્દીપ્તો નાસાનાહઃ પરિસ્રવઃ।
નાસાશોષેણ સહિતા દશૈકાશ્ચેરિતા ગદાઃ॥

ચત્વાર્યર્શાંસિ ચત્વારઃ શોફાઃ સપ્તાર્બુદાનિ ચ।
પ્રતિશ્યાયાશ્ચ યે પઞ્ચ વક્ષ્યન્તે સચિકિત્સિતાઃ।
એકત્રિંશન્મિતાસ્તે તુ નાસારોગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ॥

આનહ્યતે યસ્ય વિધૂપ્યતે ચ પ્રક્લિદ્યતે શુષ્યતિ ચાપિ નાસા।
ન વેત્તિ યો ગન્ધરસાંશ્ચ જન્તુર્જુષ્ટં વ્યવસ્યેત્તમપીનસેન॥

તં ચાનિલશ્લેષ્મભવં વિકારં બ્રૂયાત્ પ્રતિશ્યાયસમાનલિઙ્ગમ્।
દોષૈર્વિદગ્ધૈર્લતાલુમૂલે સંવાસિતો યસ્ય સમીરણસ્તુ॥

નિરેતિ પૂતિર્મુખનાસિકાભ્યાં તં પૂતિનાસં પ્રવદન્તિ રોગમ્।
વ્રાણાશ્રિતં પિત્તમરૂંષિ કુર્યાદ્યસ્મિન્ વિકારે બલવાંશ્ચ પાકઃ॥

તં નાસિકાપાકમિતિ વ્યવસ્યેદ્વિક્લેદકોથાવપિ યત્ર દૃષ્ટૌ।
ચતુર્વિધં દ્વિપ્રભવં વક્ષ્યામિ ભૂયઃ ખલુ રક્તપિત્તમ્॥

દોષૈર્વિદગ્ધૈરથવાપિ જન્તોર્લલાટદેશેઽભિહતસ્ય તૈસ્તુ।
નાસા સ્રવેત્ પૂયમસૃગ્વિમિશ્રં તં પૂયરક્તં પ્રવદન્તિ રોગમ્॥

ઘ્રાણાશ્રિતે મર્મણિ સંપ્રદુષ્ટે યસ્યાનિલો નાસિકયા નિરેતિ॥

કફાનુયાતો બહુશઃ સશબ્દસ્તં રોગમાહુઃ ક્ષવથું વિધિજ્ઞાઃ।
તીક્ષ્ણોપયોગાદતિજિઘ્રતો વા ભાવાન્ કટૂનર્કનિરીક્ષણાદ્વા॥

સૂત્રાદિભિર્વા તરુણાસ્થિમર્મણ્યુદ્ઘાટિતેઽન્યઃ ક્ષવથુર્નિરેતિ।
પ્રભ્રશ્યતે નાસિકયૈવ યશ્ચ સાન્દ્રો વિદગ્ધો લવણઃ કફસ્તુ॥

પ્રાક્ સંચિતો મૂર્ધનિ પિત્તતપ્તસ્તં ભ્રંશથું વ્યાધિમુદાહરન્તિ।
ઘ્રાણે ભૃશં દાહસમન્વિતે તુ વિનિઃસરેદ્ધૂમ ઇવેહ વાયુઃ॥

નાસા પ્રદીપ્તેવ ચ યસ્ય જન્તોર્વ્યાધિં તુ તં દીપ્તમુદાહરન્તિ।
કફાવૃતો વાયુરુદાનસંજ્ઞો યદા સ્વમાર્ગે વિગુણઃ સ્થિતઃ સ્યાત્॥

ઘ્રાણં વૃણોતીવ તદા સ રોગો નાસાપ્રતીનાહ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ।
અજસ્રમચ્છં સલિલપ્રકાશં યસ્યાવિવર્ણે સ્રવતીહ નાસા॥

રાત્રૌ વિશેષેણ હિ તં વિકારં નાસાપરિસ્રાવમિતિ વ્યવસ્યેત્।
ઘ્રાણાશ્રિતે શ્લેષ્મણિ મારુતેન પિત્તેન ગાઢં પરિશોષિતે ચ॥

સમુચ્છ્વસિત્યૂર્ધ્વમધશ્ચ કૃચ્છ્રાદ્યસ્તસ્ય નાસાપરિશોષ ઉક્તઃ।
દોષૈશ્ત્રિભિસ્તૈઃ પૃથગેકશશ્ચ બ્રૂયાત્તથાર્શાંસિ તથૈવ શોફાન્॥

શાલાક્યસિદ્ધાન્તમવેક્ષ્ય ચાપિ સર્વાત્મકં સપ્તમમર્બુદં તુ।
રોગઃ પ્રતિશ્યાય ઇહોપદિષ્ટઃ સ વક્ષ્યતે પઞ્ચવિધઃ પુરસ્તાત્॥

(નાસાસ્રોતોગતા રોગાસ્ત્રિંશદેકશ્ચ કીર્તિતાઃ।
સ્રોતઃપથે યદ્વિપુલં કોશવચ્ચાર્બુદં ભવેત્॥)

શોફાસ્તુ શોફવિજ્ઞાના નાસાસ્રોતોવ્યવસ્થિતાઃ।
નિદાનેઽર્શાંસિ નિર્દિષ્ટાન્યેવં તાનિ વિભાવયેત્॥