સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.21

અથાતઃ કર્ણગતરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સામાન્યં કર્ણરોધેષુ ઘૃતપાનં રસાયનમ્।
અવ્યાયામોઽશિરઃસ્નાનં બ્રહ્મચર્યમકત્થનમ્॥

કર્ણશૂલે પ્રણાદે ચ બાધિર્યક્ષ્વેડયોરપિ।
ચતુર્ણામપિ રોગાણાં સામાન્યં ભેષજં વિદુઃ॥

સ્નિગ્ધં વાતહરૈઃ સ્વેદૈર્નરં સ્નેહવિરેચિતમ્।
નાડીસ્વેદૈરુપચરેત્પિણ્ડસ્વેદૈસ્તથૈવ ચ॥

બિલ્વૈરણ્ડાર્કવર્ષાભૂદધિત્થોન્મત્તશિગ્રુભિઃ।
બસ્તગન્ધાશ્વગન્ધાભ્યાં તર્કારીયવવેણુભિઃ॥

આરનાલશૃતૈરેભિર્નાડીસ્વેદઃ પ્રયોજિતઃ।
કફવાતસમુત્થાનં કર્ણશૂલં નિરસ્યતિ॥

મીનકુક્કુટલાવાનાં માંસજૈઃ પયસાપિ વા।
પિણ્ડૈઃ સ્વેદં ચ કુર્વીત કર્ણશૂલનિવારણમ્॥

અશ્વત્થપત્રખલ્લં વા વિધાય બહુપત્રકમ્।
તદઙ્ગારૈઃ સુસંપૂર્ણં નિદધ્યાછ્રવણોપરિ॥

યત્તૈલં ચ્યવતે તસ્માત્ ખલ્લાદઙ્ગારતાપિતાત્।
તત્ પ્રાપ્તં શ્રવણસ્રોતઃ સદ્યો ગૃહ્ણાતિ વેદનામ્॥

ક્ષૌમગુગ્ગુલ્વગુરુભિઃ સઘૃતૈર્ધૂપયેચ્ચ તમ્।
ભક્તોપરિ હિતં સર્પિર્બસ્તિકર્મ ચ પૂજિતમ્॥

નિરન્નો નિશિ તત્સર્પિઃ પીત્વોપરિ પિબેત્ પયઃ।
મૂર્ધ્વસ્તિષુ નસ્યે ચ મસ્તિષ્કે પરિષેચને॥

શતપાકં બલાતૈલં પ્રશસ્તં ચાપિ ભોજને।
કણ્ટકારીમજાક્ષીરે પક્ત્વા ક્ષીરેણ તેન ચ॥

વિપચેત્ કુક્કુટવસાં કર્ણયોસ્તત્પ્રપૂરણમ્।
તણ્ડુલીયકમૂલાનિ ફલમઙ્કોલજં તથા॥

અહિંસાકેન્દુકાન્મૂલં સરલં દેવદારુ ચ।
લશુનં શૃઙ્ગવેરં ચ તથા વંશાવલેખનમ્॥

કલ્કૈરેષાં તથામ્લૈશ્ચ પચેત્ સ્નેહં ચતુર્વિધમ્।
વેદનાયાઃ પ્રશાન્ત્યર્થં હિતં તત્કર્ણપૂરણમ્॥

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં મુરઙ્ગ્યા મૂલકસ્ય ચ।
કદલ્યાઃ સ્વરસઃ શ્રેષ્ઠઃ કદુષ્ણઃ કર્ણપૂરણે॥

શૃઙ્ગવેરરસઃ ક્ષૌદ્રં સૈન્ધવં તૈલમેવ ચ।
કદુષ્ણં કર્ણયોર્દેયમેતદ્વા વેદનાપહમ્॥

વંશાવલેખનાયુક્તે મૂત્રે ચાજાવિકે ભિષક્।
સર્પિઃ પચેત્તેન કર્ણં પૂરયેત્ કર્ણશૂલિનઃ॥

મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય કાણ્ડમષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્।
ક્ષૌમેણાવેષ્ટ્ય સંસિચ્ય તૈલેનાદીપયેત્તતઃ॥

યત્તૈલં ચ્યવતે તેભ્યો ધૃતેભ્યો ભાજનોપરિ।
જ્ઞેયં તદ્દીપિકાતૈલં સદ્યો ગૃહ્ણાતિ વેદનામ્॥

કુર્યાદેવં ભદ્રકાષ્ઠે કુષ્ઠે કાષ્ઠે ચ સારલે।
મતિમાન્ દીપિકાતૈલં કર્ણશૂલનિબર્હણમ્॥

અર્કાઙ્કુરાનમ્લપિષ્ટાંસ્તૈલાક્તાન્ લવણાન્વિતાન્।
સન્નિદધ્યાત્ સ્રુહીકાણ્ડે કોરિતે તચ્છદાવૃતે॥

પુટપાકક્રમસ્વિન્નાન્ પીડયેદારસાગમાત્।
સુખોષ્ણં તદ્રસં કર્ણે દાપયેચ્છૂલશાન્તયે॥

કપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્લશૃઙ્ગવેરરસૈઃ શુભૈઃ।
સુખોષ્ણૈઃ પૂરયેત્ કર્ણં તચ્છૂલવિનિવૃત્તયે॥

કર્ણં કોષ્ણેન ચુક્રેણ પૂરયેત્ કર્ણશૂલિનઃ।
સમુદ્રફેનચૂર્ણેન યુક્ત્યા ચાપ્યવચૂર્ણયેત્॥

અષ્ટાનામિહ મૂત્રાણાં મૂત્રેણાન્યતમેન તુ।
કોષ્ણેન પૂરયેત્ કર્ણં કર્ણશૂલોપશાન્તયે॥

મૂત્રેષ્વમ્લેષુ વાતઘ્ને ગણે ચ ક્વથિતે ભિષક્।
પચેચ્ચતુર્વિધં સ્નેહં પૂરણં તચ્ચ કર્ણયોઃ॥

એતા એવ ક્રિયાઃ કુર્યાત્ પિત્તઘ્નૈઃ પિત્તસંયુતે।
કાકોલ્યાદૌ દશક્ષીરં તિક્તં ચાત્ર હિતં હવિઃ॥

ક્ષીરવૃક્ષપ્રવાલેષુ મધુકે ચન્દને તથા।
કલ્કક્વાથે પરં પક્વં શર્કરામધુકૈઃ સરૈઃ॥

ઇઙ્ગુદીસર્ષપસ્નેહૌ સકફે પૂરણે હિતૌ।
તિક્તૌષધાનાં યૂષાશ્ચ સ્વેદાશ્ચ કફનાશનાઃ॥

સુરસાદૌ કૃતં તૈલં પઞ્ચમૂલે મહત્યપિ।
માતુલુઙ્ગરસઃ શુક્તં લશુનાર્દ્રકયો રસઃ॥

એકૈકઃ પૂરણે પથ્યસ્તૈલં તેષ્વપિ વા કૃતમ્।
તીક્ષ્ણા મૂર્ધવિરેકાશ્ચ કવલાશ્ચાત્ર પૂજિતાઃ॥

કર્ણશૂલવિધિઃ કૃત્સ્નઃ પિત્તઘ્નઃ શોણિતાવૃતે।
શૂલપ્રણાદબાધિર્યક્ષ્વેડાનાં તુ પ્રકીર્તિતમ્॥

સામાન્યતો વિશેષેણ બાધિર્યે પૂરણં શૃણુ।
ગવાં મૂત્રેણ બિલ્વાનિ પિષ્ટ્વા તૈલં વિપાચયેત્॥

સજલં ચ સદુગ્ધં ચ બાધિર્યે કર્ણપૂરણમ્।
સિતામધુકબિમ્બીભિઃ સિદ્ધં વાઆજે પયસ્યપિ॥

બિમ્બીક્વાથે વિમથ્યોષ્ણં શીતીભૂતં તદુદ્ધૃતમ્।
પુનઃ પચેદ્દશક્ષીરં સિતામધુકચન્દનૈઃ॥

બિલ્વામ્બુગાઢં તત્તૈલં બાધિર્યે કર્ણપૂરણમ્।
વક્ષ્યતે યઃ પ્રતિશ્યાયે વિધિઃ સોઽપ્યત્ર પૂજિતઃ॥

વાતવ્યાધિષુ યશ્ચોક્તો વિધિઃ સ ચ હિતો ભવેત્।
કર્ણસ્રાવે પૂતિકર્ણે તથૈવ કૃમિકર્ણકે॥

સમાનં કર્મ કુર્વીત યોગાન્ વૈશેષિકાનપિ।
શિરોવિરેચનં ચૈવ ધૂપનં પૂરણં તથા॥

પ્રમાર્જનં ધાવનં ચ વીક્ષ્ય વીક્ષ્યાવ્ચારયેત્।
રાજવૃક્ષાદિતોયેન સુરસાદિગણેન વા॥

કર્ણપ્રક્ષાલનં કાર્યં ચૂર્ણૈરેષાં ચ પૂરણમ્।
ક્વાથં પઞ્જ્ચકષાયં તુ કપિત્થરસયોજિતમ્॥

કર્ણસ્રાવે પ્રશંસન્તિ પૂરણં મધુના સહ।
સર્જત્વક્ચૂર્ણસંયુક્તઃ કાર્પાસીફલજો રસઃ॥

યોજિતો મધુના વાપિ કર્ણસ્રાવે પ્રશસ્યતે।
લાક્ષા રસાઞ્જનં સર્જશ્ચૂર્ણિતં કર્ણપૂરણમ્॥

સશૈવલં મહાવૃક્ષજમ્બ્વામ્રપ્રસવાયુતમ્।
કુલીરક્ષૌદ્રમણ્ડૂકીસિદ્ધં તૈલં ચ પૂજિતમ્॥

તિન્દુકાન્યભયા રોધ્રં સમઙ્ગાઆમલકં મધુ।
પૂરણં ચાત્ર પથ્યં સ્યાત્કપિત્થરસયોજિતમ્॥

રસમામ્રકપિત્થાનાં મધૂકધવશાલજમ્।
પૂરણાર્થં પ્રશંસન્તિ તૈલં વા તૈર્વિપાચિતમ્॥

પ્રિયઙ્ગુમધુકામ્બષ્ઠાધાતકીશિલપર્ણિભિઃ।
મઞ્જિષ્ઠાલોભ્રલાક્ષાભિઃ કપિત્થસ્ય રસેન વા॥

પચેત્તૈલં તદાસ્રાવમવગૃહ્ણાતિ પૂરણાત્।
ઘૃતં રસાઞ્જ્નં નાર્યાઃ ક્ષીરેણ મધુસંયુતમ્॥

તત્પ્રશસ્તં ચિરોત્થેઽપિ સાસ્રાવે પૂતિકર્ણકે।
નિર્ગુણ્ડીસ્વરસસ્તૈલં સિન્ધુર્ધૂમરજો ગુડઃ॥

પૂરણઃ પૂતિકર્ણસ્ય શમનો મધુસંયુતઃ।
કૃમિકર્ણકનાશાર્થં કૃમિઘ્નં યોજયેદ્વિધિમ્॥

વાર્તાકુધૂમશ્ચ હિતઃ સાર્ષપસ્નેહ એવ ચ।
કૃમિઘ્નં હરિતાલેન ગવાં મૂત્રયુતેન ચ॥

ગુગ્ગુલોઃ કર્ણદૌર્ગન્ધ્યે ધૂપનં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે।
છર્દનં ધૂમપાનં ચ કવલસ્ય ચ ધારણમ્॥

કર્ણક્ષ્વેડે હિતં તૈલં સાર્ષપં ચૈવ પૂરણમ્।
વિદ્રધૌ ચાપિ કુર્વીત વિદ્રધ્યુક્તં ચિકિત્સિતમ્॥

પ્રક્લેદ્ય ધીમાંસ્તૈલેન સ્વેદેન પ્રવિલાય્ય ચ।
શોધયેત્કર્ણવિટ્કં તુ ભિષક્ સમ્યક્ શલાકયા॥

નાડીસ્વેદોઽથ વમનં ધૂમો મૂર્ધવિરેચનમ્।
વિધિશ્ચ કફહૃત્સર્વઃ કર્ણકણ્ડૂમપોહતિ॥

અથ કર્ણપ્રતીનાહે સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયોજયેત્।
તતો વિરિક્તશિરસઃ ક્રિયાં પ્રાપ્તાં સમાચરેત્॥

કર્ણપાકસ્ય ભૈષજ્યં કુર્યાત્પિત્તવિસર્પવત્।
કર્ણચ્છિદ્રે વર્તમાનં કીટં ક્લેદમલાદિ વા॥

શૃઙ્ગેણાપહરેદ્ધીમાનથવાપિ શલાકયા।
શેષાણાં તુ વિકારાણાં પ્રાક્ ચિકિત્સિતમીરિતમ્॥