સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.20

અથાતઃ કર્ણગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

કર્ણશૂલં પ્રણાદશ્ચ બાધિર્યં ક્ષ્વેડ એવ ચ।
કર્ણસ્રાવઃ કર્ણકણ્ડૂઃ કર્ણવર્ચસ્તથૈવ ચ॥

કૃમિકર્ણપ્રતિનાહૌ વિદ્રધિર્દ્વિવિધસ્તથા।
કર્ણપાકઃ પૂતિકર્ણસ્તથૈવાર્શશ્ચતુર્વિધમ્॥

કર્ણાર્બુદં સપ્તવિધં શોફશ્ચાપિ ચતુર્વિધઃ।
એતે કર્ણગતા રોગા અષ્ટાવિંશતિરીરિતાઃ॥

સમીરણઃ શ્રોત્રગતોઽન્યથાચરઃ સમન્તતઃ શૂલમતીવ કર્ણયોઃ।
કરોતિ દોષૈશ્ચ યથાસ્વમાવૃતઃ સ કર્ણશૂલઃ કથિતો દુરાચરઃ॥

યદા તુ નાડીષુ વિમાર્ગમાગતઃ સ એવ શબ્દાભિવહાસુ તિષ્ઠતિ।
શ્ર્ણોતિ શબ્દાન્ વિવિધાંસ્તદા નરઃ પ્રણાદમેનં કથયન્તિ ચામયમ્॥

સ એવ શબ્દાનુવહા યદા સિરાઃ કફાનુયાતો વ્યનુસૃત્ય તિષ્ઠતિ।
તદા નરસ્યાપ્રતિકારસેવિનો ભવેત્તુ બાધિર્યમસંશયં ખલુ॥

શ્રમાત્ ક્ષયાદ્રૂક્ષકષાયભોજનાત્ સમીરણઃ શબ્દપથે પ્રતિષ્ઠિતઃ।
વિરિક્તશીર્ષસ્ય ચ શીતસેવિનઃ કરોતિ હિ ક્ષ્વેડમતીવ કર્ણયોઃ॥

શિરોભિઘાતાદથવા નિમજ્જતો જલે પ્રપાકાદયવાપિ વિદ્રધેઃ।
સ્રવેત્તુ પૂયં શ્રવણોઽનિલાવૃતઃ સ કર્ણસંસ્રાવ ઇતિ પ્રકીર્તિતઃ॥

કફેન કણ્ડૂઃ પ્રચિતેન કર્ણયોર્ભૃશં ભવેત્ સ્રોતસિ કર્ણસંજ્ઞિતે।
વિશોષિતે શ્લેષ્મણિ પિત્તતેજસા નૃણાં ભવેત્ સ્રોતસિ કર્ણગૂથકઃ॥

સ કર્ણવિટ્કો દ્રવતાં યદા ગતો વિલાયિતો ઘ્રાણમુખં પ્રપદ્યતે।
તદા સ કર્ણપ્રતિનાહસંજ્ઞિતો ભવેદ્વિકારઃ શિરસોઽભિતાપનઃ॥

યદા તુ મૂર્ચ્છન્ત્યથવાપિ જન્તવઃ સૃજન્ત્યપત્યાન્યથવાપિ મક્ષિકાઃ।
તદઞ્જનત્વાચ્છ્રવણો નિરુચ્યતે ભિષગ્ભિરાદ્યૈઃ કૃમિકર્ણકો ગદઃ॥

ક્ષતાભિઘાતપ્રભવસ્તુ વિદ્રધિર્ભવેત્તથા દોષકૃતોઽપરઃ પુનઃ।
સરક્તપીતારુણમસ્રમાસ્રવેત્ પ્રતોદધૂમાયનદાહચોપવાન્॥

ભવેત્ પ્રપાકઃ ખલુ પિત્તકોપતો વિકોથવિક્લેદકરશ્ચ કર્ણયોઃ।
સ્થિતે કફે સ્રોતસિ પિત્તતેજસઃ વિલાય્યમાને ભૃશસંપ્રતાપવાન્॥

અવેદનો વાપ્યથવા સવેદનો ઘનં સ્રવેત્ પૂતિ ચ પૂતિકર્ણકઃ।
પ્રદિષ્ટલિઙ્ગાન્યરશાંસિ તત્ત્વતસ્તથૈવ શોફાર્બુદલિઙ્ગમીરિતમ્।
મયા પુરસ્તાત્ પ્રસમીક્ષ્ય યોજયેદિહૈવ તાવત્ પ્રયતો ભિષગ્વરઃ॥