સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.19

અથાતો નયનાભિઘાતપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અભ્યાહતે તુ નયને બહુધા નરાણાં સંરમ્ભરાગતુમુલાસુ રુજાસુ ધીમાન્।
નસ્યાસ્યલેપપરિષેચનતર્પણાદ્યમુક્તં પુનઃ ક્ષતજપિત્તજશૂલપથ્યમ્॥

દૃષ્ટિપ્રસાદજનનં વિધિમાશુ કુર્યાત્ સ્નિગ્ધૈર્હિમૈશ્ચ મધુરૈશ્ચ તથા પ્રયોગૈ।
સ્વેદાગ્નિધૂમભયશોકરુજાભિઘાતૈરભ્યાહતામપિ તથૈવ ભિષક્ ચિકિત્સેત્॥

સદ્યોહતે નયન એષ વિધિસ્તદૂર્ધ્વં સ્યન્દેરિતો ભવતિ દોષમવેક્ષ્ય કાર્યઃ।
અભ્યાહતં નયનમીષદથાસ્યબાષ્પસંસ્વેદિતં ભવતિ તન્નિરુજં ક્ષણેન॥

સાધ્યં ક્ષતં પટલમેકમુભે તુ કૃચ્છ્રે ત્રીણિ ક્ષતાનિ પટલાનિ વિવર્જયત્તુ।
સ્યાત્ પિચ્ચિતં ચ નયનં હ્યતિ ચાવસન્નં સ્રસ્તં ચ્યુતં ચ હતદૃક્ ચ ભવેત્તુ યાપ્યમ્॥

વિસ્તીર્ણદૃષ્ટિતનુરાગમસત્પ્રદર્શિ સાધ્યં યથાસ્થિતમનાવિલદર્શનં ચ।
પ્રાણોપરોધવમનક્ષુતકણ્ઠરોધૈરુન્નમ્યમાશુ નયનં યદતિપ્રવિષ્ટમ્॥

નેત્રે વિલમ્બિનિ વિધિર્વિહિતઃ પુરસ્તાદુચ્છિઙ્ઘનં શિરસિ વાર્યવસેચનં ચ।
ષટ્સપ્તતિર્નયનજા ય ઇમે પ્રદિષ્ટા રોગા ભવન્ત્યમહતાં મહતાં ચ તેભ્યઃ॥

સ્તન્યપ્રકોપકફમારુતપિત્તરક્તૈર્બલાક્ષિવર્ત્મભવ એવ કુકૂણકોઽન્યઃ।
મૃદ્નાતિ નેત્રમતિકણ્ડુમથાક્ષિકૂટં નાસાલલાટમપિ તેન શિશુઃ સ નિત્યમ્॥

સૂર્યપ્રભાં ન સહતે સ્રવતિ પ્રબદ્ધં તસ્યાહરેદ્રુધિરમાશુ વિનિર્લિખેચ્ચ।
ક્ષૌદ્રાયુતૈશ્ચ કટુભિઃ પ્રતિસારયેત્તુ માતુઃ શિશોરભિહિતં ચ વિધિં વિદધ્યાત્॥

તં વામયેત્તુ મધુસૈન્ધવસંપ્રયુક્તૈઃ પીતં પયઃ ખલુ ફલૈઃ ખરમઞ્જરીણામ્॥

સ્યાત્પિપ્પલીલવણમાક્ષિકસંયુતૈર્વા નૈનં વમન્તમપિ વામયિતું યતેત।
દત્ત્વા વચામશનદુગ્ધભુજે પ્રયોજ્યમૂર્ધ્વં તતઃ ફલયુતં વમનં વિધિજ્ઞૈઃ॥

જમ્બ્વામ્રધાત્ર્યણુદલૈઃ પરિધાવનાર્થં કાર્યં કષાયમવસેચનમેવ ચાપિ।
આશ્ચ્યોતને ચ હિતમત્ર ઘૃતં ગુડૂચીસિદ્ધં તથાઆહુરપિ ચ ત્રિફલાવિપક્વમ્॥

નેપાલજામરિચશઙ્ખરસાઞ્જનાનિ સિન્ધુપ્રસૂતગુડમાક્ષિકસંયુતાનિ।
સ્યાદઞ્જનં મધુરસામધુકામ્રકૈર્વા કૃષ્ણાયસં ઘૃતપયો મધુ વાપિ દગ્ધમ્॥

વ્યોષં પલાણ્ડુ મધુકં લવણોત્તમં ચ લાક્ષાં ચ ગૈરિકયુતાં ગુટિકાઞ્જનં વા।
નિમ્બચ્છદં મધુકદાર્વિ સતામ્રલોધ્રમિચ્છન્તિ ચાત્ર ભિષજોઽઞ્જનમંશતુલ્યમ્॥

સ્રોતોજશઙ્ખદધિસૈન્ધવમર્ધપક્ષં શુક્રં શિશોર્નુદતિ ભાવિતમઞ્જનેન।
સ્યન્દે કફાદભિહિતં ક્રમમાચરેચ્ચ બાલસ્ય રોગકુશલોઽક્ષિગદં જિઘાંસુઃ॥

સમુદ્ર ઇવ ગમ્ભીરં નૈવ શક્યં ચિકિત્સિતમ્।
વક્તું નિરવશેષેણ શ્લોકાનામયુતૈરપિ॥

સહસ્રૈરપિ વા પ્રોક્તમર્થમલ્પમતિર્નરઃ।
તર્કગ્રન્થાર્થરહિતો નૈવ ગૃહ્ણાત્યપણ્ડિતઃ॥

તદિદં બહુગૂઢાર્થં ચિકિત્સાબીજમીરિતમ્।
કુશલેનાભિપન્નં તદ્બહુધાભિપ્રરોહતિ॥

તસ્માન્મતિમતા નિત્યં નાનાશાસ્ત્રાર્થદર્શિના।
સર્વમૂહ્યમગાધાર્થં શાસ્ત્રમાગમબુદ્ધિના॥