સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.15

અથાતશ્છેદ્યરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સ્નિગ્ધં ભુક્તવતો હ્યન્નમુપવિષ્ટસ્ય યત્નતઃ।
સંરોષયેત્તુ નયનં ભિષક્ ચૂર્ણૈસ્તુ લાવણૈઃ॥

તતઃ સંરોષિતં તૂર્ણં સુસ્વિન્નં પરિધટ્ટિતમ્।
અર્મ યત્ર વલીજાતં તત્રૈતલ્લગયેદ્ભિષક્॥

અપાઙ્ગં પ્રેક્ષમાણસ્ય બડિશેન સમાહિતઃ।
મુચુણ્ડ્યાઆદાય મેધાવી સૂચીસૂત્રેણ વા પુનઃ॥

ન ચોત્થાપયતા ક્ષિપ્રં કાર્યમભ્યુન્નતં તુ તત્।
શસ્ત્રાબાધભયાચ્ચાસ્ય વર્ત્મની ગ્રાહયેદ્દૃઢમ્॥

તતઃ પ્રશિથિલીભૂતં ત્રિભિરેવ વિલમ્બિતમ્।
ઉલ્લિખન્મણ્ડલાગ્રેણ તીક્ષ્ણેન પરિશોધયેત્॥

વિમુક્તં સર્વતશ્ચાપિ કૃષ્ણાચ્છુક્લાચ્ચ મણ્ડલાત્।
નીત્વા કનીનકોપાન્તં છિન્દ્યાન્નાતિકનીનકમ્॥

ચતુર્ભાગસ્થિતે માંસે નાક્ષિ વ્યાપત્તિમૃચ્છતિ।
કનીનકવધાદસ્રં નાડી વાપ્યુપજાયતે॥

હીનચ્છેદાત્ પુનર્વૃદ્ધિં શીગ્રમેવાધિગચ્છતિ।
અર્મ યજ્જાલવદ્વ્યાપિ તદપ્યુન્માર્જ્ય લમ્બિતમ્॥

છિન્દ્યાદ્વક્રેણ શસ્ત્રેણ વર્ત્મશુક્લાન્તમાથિતમ્।
પ્રતિસારણમક્ષ્ણોસ્તુ તતઃ કાર્યમનન્તરમ્॥

યાવનાલસ્ય ચૂર્ણેન ત્રિકટોર્લવણસ્ય ચ।
સ્વેદયિત્વા તતઃ પશ્ચાદ્બધ્નીયાત્ કુશલો ભિષક્॥

દોષર્તુબલકાલજ્ઞઃ સ્નેહં દત્ત્વા યથાહિતમ્।
વ્રણવત્ સંવિધાનં તુ તસ્ય કુર્યાદતઃ પરમ્॥

ત્ર્યહાન્મુક્ત્વા કરસ્વેદં દત્ત્વા શોધનમાચરેત્।
કરઞ્જબીજામલકમધુકૈઃ સાધિતં પયઃ॥

હિતમાશ્ચ્યોતનં શૂલે દ્વિરહ્નઃ ક્ષૌદ્રસંયુતમ્।
મધુકોત્પલકિઞ્જલ્કદૂર્વાકલ્કૈશ્ચ મૂર્ધનિ॥

પ્રલેપઃ સઘૃતઃ શીતઃ ક્ષીરપિષ્ટઃ પ્રશસ્યતે।
લેખ્યાઞ્જનૈરપહરેદર્મશેષં ભવેદ્યદિ॥

અર્મ ચાલ્પં દધિનિભં નીલં રક્તમથાપિ વા।
ધૂસરં તનુ યચ્ચાપિ શુક્રવત્તદુપાચરેત્॥

ચર્માભં બહુલં યત્તુ સ્નાયુમાંસઘનાવૃતમ્।
છેદ્યમેવ તદર્મ સ્યાત્ કૃષ્ણમણ્ડલગં ચ યત્॥

વિશુદ્ધવર્ણમક્લિષ્ટં ક્રિયાસ્વક્ષિ ગતક્લમમ્।
છિન્નેઽર્મણિ ભવેત્ સમ્યગ્યથાસ્વમનુપદ્રવમ્॥

સિરાજાલે સિરા યાસ્તુ કઠિનાસ્તાશ્ચ બુદ્ધિમાન્।
ઉલ્લિખેન્મણ્ડલાગ્રેણ બડિશેનાવલમ્બિતાઃ॥

સિરાસુ પિડકા જાતા યા ન સિધ્યન્તિ ભેષજૈઃ।
અર્મવન્મણ્ડલાગ્રેણ તાસાં છેદનમિષ્યતે॥

રોગયોશ્ચૈતયોઃ કાર્યમર્મોક્તં પ્રતિસારણમ્।
વિધિશ્ચાપિ યથાદોષં લેખનદ્રવ્યસંભૃતઃ॥

સન્ધૌ સંસ્વેદ્ય શસ્ત્રેણ વર્ણીકાં વિચક્ષણઃ।
ઉત્તરે ચ ત્રિભાગે ચ બડિશેનાવલમ્બિતામ્॥

છિન્દ્યાત્તતોઽર્ધમગ્રે સ્યાદશ્રુનાડી હ્યતોઽન્યથા।
પ્રતિસારણમત્રાપિ સૈન્ધવક્ષૌદ્રમિષ્યતે॥

લેખનીયાનિ ચૂર્ણાનિ વ્યાધિશેષસ્ય ભેષજમ્।
શઙ્ખં સમુદ્રફેનં ચ મણ્ડૂકીં ચ સમુદ્રજામ્॥

સ્ફટિકં કુરુવિન્દં ચ પ્રવાલાશ્મન્તકં તથા।
વૈદૂર્યં પુલકં મુક્તામયસ્તામ્રરજાંસિ ચ॥

સમભાગાનિ સંપિષ્ય સાર્ધં સ્રોતોઞ્જનેન તુ।
ચૂર્ણાઞ્જનં કારયિત્વા ભાજને ભેષશૃઙ્ગજે॥

સંસ્થાપ્યોભયતઃ કાલમઞ્જયેત્ સતતં બુધઃ।
અર્માણિ પિડકાં હન્યાત્ સિરાજાલાનિ તેન વૈ॥

અર્શસ્તથા યચ્ચ નામ્ના શુષ્કાર્શોઽર્બુદમેવ ચ।
અભ્યન્તરં વર્ત્મશયા વિધાનં તેષુ વક્ષ્યતે॥

વર્ત્મોપસ્વેદ્ય નિર્ભુજ્ય સૂચ્યોત્ક્ષિપ્ય પ્રયત્નતઃ।
મણ્ડલાગ્રેણ તીક્ષ્ણેન મૂલે ભિન્દ્યાદ્ભિષગ્વરઃ॥

તતઃ સૈન્ધવકાસીસકૃષ્ણાભિઃ પ્રતિસારયેત્।
સ્થિતે ચ રુધિરે વર્ત્મ દહેત્ સમ્યક્ શલાકયા॥

ક્ષારેણાવલિખેચ્ચાપિ વ્યાધિશેસો ભવેદ્યદિ।
તીક્ષ્ણૈરુભયતોભાગૈસ્તતો દોષમધિક્ષિપેત્॥

વિતરેચ્ચ યથાદોષમભિષ્યન્દક્રિયાવિધિમ્।
શસ્ત્રકર્મણ્યુપરતે માસં ચ સ્યાત્ સુયન્ત્રિતઃ॥