સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.12

અથાતો રક્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

મન્થં સ્યન્દં સિરોત્પાતં સિરાહર્ષં ચ રક્તજમ્।
એકેનૈવ વિધાનેન ચિકિત્સેચ્ચતુરો ગદાન્॥

વ્યાધ્યાર્તાંશ્ચતુરોઽપ્યેતાન્ સ્નિગ્ધાન્કૌમ્ભેન સર્પિષા।
રસૈરુદારૈરથવા સિરામોક્ષેણ યોજયેત્॥

વિરિક્તાનાં પ્રકામં ચ શિરાંસ્યેષાં વિશોધયેત્।
વૈરેચનિકસિદ્ધેન સિતાયુક્તેન સર્પિષા॥ (મજ્જ્ઞા વા તદ્વિમિશ્રેણ મેદસા તચ્છૃતેન વા।
)

તતઃ પ્રદેહાઃ પરિષેચનાનિ નસ્યાનિ ધૂમાશ્ચ યથાસ્વમેવ।
આશ્ચ્યોતનાભ્યઞ્જનતર્પણાનિ સ્નિગ્ધાશ્ચ કાર્યાઃ પુટપાકયોગાઃ॥

નીલોત્પલોશીરકટઙ્કટેરીકાલીયયષ્ટીમધુમુસ્તરોધ્રૈઃ।
સપદ્મકૈર્ધૌતઘૃતપ્રદિગ્ધૈરક્ષ્ણોઃ પ્રલેપં પરિતઃ પ્રકુર્યાત્॥

રુજાયાં ચાપ્યતિભૃશં સ્વેદાશ્ચ મૃદવો હિતાઃ।
અક્ષ્ણોઃ સમન્તતઃ કાર્યં પાતનં ચ જલૌકસામ્॥

ઘૃતસ્ય મહતી માત્રા પીતા ચાર્તિં નિયચ્છતિ।
પિત્તાભિષ્યન્દશમનો વિધિશ્ચાપ્યુપપાદિતઃ॥

કશેરુમધુકાભ્યાં વા ચૂર્ણમમ્બરસંવૃતમ્।
ન્યસ્તમપ્સ્વાન્તરિક્ષાસુ હિતમાશ્ચ્યોતનં ભવેત્॥

પાટલ્યર્જુનશ્રીપર્ણીધાતકીધાત્રિબિલ્વતઃ।
પુષ્પાણ્યથ બૃહત્યોશ્ચ બિમ્બીલોટાચ્ચ તુલ્યશઃ॥

સમઞ્જિષ્ઠાનિ મધુના પિષ્ટાનીક્ષુરસેન વા।
રક્તાભિષ્યન્દશાન્ત્યર્થમેતદઞ્જનમિષ્યતે॥

ચન્દનં કુમુદં પત્રં શિલાજતુ સકુઙ્કુમમ્।
અયસ્તામ્રરજસ્તુત્થં નિમ્બનિર્યાસમઞ્જનમ્॥

ત્રપુ કાંસ્યમલં ચાપિ પિષ્ટ્વા પુષ્પરસેન તુ।
વિપુલા યાઃ કૃતા વર્ત્યઃ પૂજિતાશ્ચાઞ્જને સદા॥

સ્યાદઞ્જનં ઘૃતં ક્ષૌદ્રં સિરોત્પાતસ્ય ભેષજમ્।
તદ્વત્સૈન્ધવકાસીસં સ્તન્યઘૃષ્ટં ચ પૂજિતમ્॥

મધુના શઙ્ખનૈપાલીતુત્થદાર્વ્યઃ સસૈન્ધવાઃ।
રસઃ શિરીષપુષ્પાચ્ચ સુરામરિચમાક્ષિકૈઃ॥

યુક્તં તુ મધુના વાપિ ગૈરિકં હિતમઞ્જને।
સિરાહર્ષેઽઞ્જનં કુર્યાત્ ફણિતં મધુસંયુતમ્॥

મધુના તાર્ક્ષ્યજં વાપિ કાસીઅં વા સસૈધવમ્।
વેત્રામ્લસ્તન્યસંયુક્તં ફાણિતં ચ સસૈન્ધવમ્॥

પૈત્તં વિધિમશેષેણ કુર્યાદર્જુનશાન્તયે।
ઇક્ષુક્ષૌદ્રસિતાસ્તન્યદાર્વીમધુકસૈન્ધવૈઃ॥

સેકાઞ્જનં ચાત્ર હિતમમ્લૈરાશ્ચ્યોતનં તથા।
સિતામધુકકટ્વઙ્ગમસ્તુક્ષૌદ્રામ્લસૈન્ધવૈઃ॥

બીજપૂરકકોલામ્લદાડિમામ્લૈશ્ચ યુક્તિતઃ।
એકશો વા દ્વિશો વાપિ યોજિતં વા ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ॥

સ્ફટિકં વિદ્રુમં શઙ્ખો મધુકં કધુ ચૈવ હિ।
શઙ્ખક્ષૌદ્રસિતાયુક્તઃ સામુદ્રઃ ફેન એવ વા॥

દ્વાવિમૌ વિહિતૌ યોગાવઞ્જનેઽર્જુનનાશનૌ।
સૈન્ધવક્ષૌદ્રકતકાઃ સક્ષૌદ્રં વા રસાઞ્જનમ્॥

કાસીસં મધુના વાપિ યોજ્યમત્રાઞ્જને સદા।
લોહચૂર્ણાનિ સર્વાણિ ધાતવો લવણાનિ ચ॥

રત્નાનિ દન્તાઃ શૃઙ્ગાણિ ગણશ્ચાપ્યવસાદનઃ।
કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ લશુનં કટુકત્રયમ્॥

કરઞ્જબીજમેલા ચ લેખ્યાઞ્જનમિદં સ્મૃતમ્।
પુટપાકાવસાનેન રક્તવિસ્રાવણાદિના॥

સંપાદિતસ્ય વિધિના કૃત્સ્નેન સ્યન્દઘાતિના।
અનેનાપહરેચ્છુક્રમવ્રણં કુશલો ભિષક્॥

ઉત્તાનમવગાઢં વા કર્કશં વાપિ સવ્રણમ્।
શિરીષબીજમરિચપિપ્પલીસૈન્ધવૈરપિ॥

શુક્રસ્ય ઘર્ષણં કાર્યમથવા સૈન્ધવેન તુ।
કુર્યાત્તામ્રરજઃશઙ્ખશિલામરિચસૈન્ધવૈઃ॥

અન્ત્યાદ્દ્વિગુણિતૈરેભિરઞ્જનં શુક્રનાશનમ્।
કુર્યાદઞ્જનયોગૌ વા સમ્યક્ શ્લોકાર્ધિકાવિમૌ॥

શઙ્ખકોલાસ્થિકતકદ્રાક્સામધુકમાક્ષિકૈઃ।
ક્ષૌદ્રદન્તાર્ણવમલશિરીષકુસુમૈરપિ॥

ક્ષારાઞ્જનં વા વિતરેદ્બલાસગ્રથિતાપહમ્।
મુદ્ગાન્ વા નિસ્તુષાન્ ભૃષ્ટાન્ શઙ્ખક્ષૌદ્રસિતાયુતાન્॥

મધૂકસારં મધુના યોજયેચ્ચાઞ્જને સદા।
બિભીતકાસ્થિમજ્જા વા સક્ષૌદ્રઃ શુક્રનાશનઃ॥

શઙ્ખશુક્તિમધુદ્રાક્ષામધુકં કતકાનિ ચ।
દ્વિત્વગ્ગતે સશૂલે વા વાતઘ્નં તર્પણં હિતમ્॥

વંશજારુષ્કરૌ તાલં નારિકેલં ચ દાહયેત્।
વિસ્રાવ્ય ક્સારવચ્ચૂર્ણં ભાવયેત્કરભાસ્થિજમ્॥

બહુશોઽઞ્જનમેતત્સ્યાચ્છુક્રવૈવર્ણ્યનાશનમ્।
અજકાં પાર્શ્વતો વિદ્ધ્વા સૂચ્યા વિસ્રાવ્ય ચોદકમ્॥

વ્રણં ગોમાંસચૂર્ણેન પૂરયેત્ સર્પિષા સહ।
બહુશોઽવલિખેચ્ચાપિ વર્ત્માસ્યોપગતં યદિ॥

સશોફશ્ચાપ્યશોફશ્ચ દ્વૌ પાકૌ યૌ પ્રકીર્તિતૌ।
સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય તત્ર વિદ્ધ્વા સિરાં ભિષક્॥

સેકાશ્ચ્યોતનનસ્યાનિ પુટપાકાંશ્ચ કારયેત્।
સર્વતશ્ચાપિ શુદ્ધસ્ય કર્તવ્યમિદમઞ્જનમ્॥

તામ્રપાત્રસ્થિતં માસં સર્પિઃ સૈન્ધવસંયુતમ્।
મૈરેયં વાપિ દધ્યેવં દધ્યુત્તરકમેવ વા॥

ઘૃતં કાંસ્યમલોપેતં સ્તન્યં વાપિ સસૈન્ધવમ્।
મધૂકસારં મધુના તુલ્યાંશં ગૈરિકેણ વા॥

સર્પિઃસૈન્ધવતામ્રાણિ યોષિત્સ્તન્યયુતાનિ વા।
દાડિમારેવતાશ્મન્તકોલામ્લૈશ્ચ સસૈન્ધવામ્।
રસક્રિયાં વા વિતરેત્સમ્યક્પાકજિઘાંસયા॥

માસં સૈન્ધવસંયુક્તં સ્થિતં સર્પિષિ નાગરમ્।
આશ્ચ્યોતનાઞ્જનં યોજ્યમબલાક્ષીરસંયુતમ્॥

જાત્યાઃ પુષ્પં સૈન્ધવં શૃઙ્ગવેરં કૃષ્ણાબીજં કીટશત્રોશ્ચ સારમ્।
એતત્ પિષ્ટં નેત્રપાકેઽઞ્જનાર્થં ક્ષૌદ્રોપેતં નિર્વિશઙ્કં પ્રયોજ્યમ્॥

પૂયાલસે શોણિતમોક્ષણં ચ હિતં તથૈવાપ્યુપનાહનં ચ।
કૃત્સ્નો વિધિશ્ચેક્ષણપાકઘાતી યથાવિધાનં ભિષજા પ્રયોજ્યઃ॥

કાસીસસિન્ધુપ્રભવાર્દ્રકૈસ્તુ હિતં ભવેદઞ્જનમેવ ચાત્ર।
ક્ષૌદ્રાન્વિતૈરેભિરથોપયુઞ્જ્યાદન્યત્તુ તામ્રાયસચૂર્ણયુક્તૈઃ॥

સ્નેહાદિભિઃ સમ્યગપાસ્ય દોષાંસ્તૃપ્તિં વિધાયાથ યથાસ્વમેવ।
પ્રક્લિન્નવર્ત્માનમુપક્રમેત સેકાઞ્જનાશ્ચ્યોતનનસ્યધૂમૈઃ॥

મુસ્તાહરિદ્રામધુકપ્રિયઙ્ગુસિદ્ધાર્થરોધ્રોત્પલસારિવાભિઃ।
ક્ષુણ્ણાભિરાશ્ચ્યોતનમેવ કાર્યમત્રાઞ્જનં ચાઞ્જનમાક્ષિકં સ્યાત્॥

પત્રં ફલં ચામલકસ્ય પક્ત્વા ક્રિયાં વિદધ્યાદથવાઞ્જનાર્થે।
વંશસ્ય ભૂલેન રસક્રિયાં વા વર્તીકૃતાં તામ્રકપાલપક્વામ્॥

રસક્રિયાં વા ત્રિફલાવિપક્વાં પલાશપુષ્પૈઃ સ્વરમઞ્જરેર્વા।
પિષ્ટ્વા છગલ્યાઃ પયસા મલં વા કાંસસ્ય દગ્ધ્વા સહ તાન્તવેન॥

પ્રત્યઞ્જનં તન્મરિચૈરુપેતં ચૂર્ણેન તામ્રસ્ય સહોપયોજ્યમ્।
સમુદ્રફેનં લવણોત્તમં ચ શઙ્ખોઽથ મુદ્ગો મરિચં ચ શુક્લમ્॥

ચૂર્ણાઞ્જનં જાડ્યમથાપિ કણ્ડૂમક્લિન્નવર્ત્માન્યુપહન્તિ શીઘ્રમ્।
પ્રક્લિન્નવર્ત્મન્યપિ ચૈત એવ યોગાઃ પ્રયોજ્યાશ્ચ સમીક્ષ્ય દોષમ્॥

સકજ્જલં તામ્રઘટે ચ ઘૃષ્ટં સર્પિર્યુતં તુલ્થકમઞ્જનં ચ॥