સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 5.7

અથાતો મૂષિકકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

પૂર્વં શુક્રવિષા ઉક્તા ભૂષિકા યે સમાસતઃ।
નામલક્ષણભૈષજ્યૈરષ્ટાદશ નિબોધ મે॥

લાલનઃ પુત્રકઃ કૃષ્ણો હંસિરશ્ચિક્વિરસ્(હંસિરશ્ચિક્કિરસ્) તથા।
છુચ્છુન્દરોઽલસશ્ચૈવ કષાયદશનોઽપિ ચ॥

કુલિઙ્ગશ્ચાજિતશ્ચૈવ ચપલઃ કપિલસ્તથા।
કોકિલોઽરુણસંજ્ઞશ્ચ મહાકૃષ્ણસ્તથોન્દુરઃ॥

શ્વેતેન મહતા સાર્ધં કપિલેનાખુના તથા।
મૂષિકશ્ચ કપોતાભસ્તથૈવાષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ॥

શુક્રં પતતિ યત્રૈષાં શુક્રસ્પૃષ્ટૈઃ સ્પૃશન્તિ વા।
નખદન્તાદિભિસ્તસ્મિન્ ગાત્રે રક્તં પ્રદુષ્યતિ॥

જાયન્તે ગ્રન્થયઃ શોફાઃ કર્ણિકા મણ્ડલાનિ ચ।
પીડકોપચયશ્ચોગ્રો વિસર્પાઃ કિટિભાનિ ચ॥

પર્વભેદો રુજસ્તીવ્રા મૂર્ચ્છાઙ્ગસદનં જ્વરઃ।
દૌર્બલ્યમરુચિઃ શ્વાસો વમથુર્લોમહર્ષણમ્॥

દષ્ટરૂપં સમાસોક્તમેતદ્વ્યાસમતઃ શૃણુ।
લાલાસ્રાવો લાલનેન હિક્કા છર્દિશ્ચ જાયતે॥

તણ્ડુલીયકકલ્કં તુ લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકમ્।
પુત્રકેણાઙ્ગસાદશ્ચ પાણ્ડુવર્ણશ્ચ જાયતે॥

ચીયતે ગ્રન્થિભિશ્ચાઙ્ગમાખુશાવકસન્નિભૈઃ।
શિરીષેઙ્ગુદકલ્કં તુ લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકમ્॥

કૃષ્ણેન દંશે શોફોઽસૃક્છર્દિઃ પ્રાયશ્ચ દુર્દિને।
શિરીષફલકુષ્ઠં તુ પિબેત્ કિંશુકભસ્મના॥

હંસિરેણાન્નવિદ્વેષો જૃમ્ભા રોમ્ણાં ચ હર્ષણમ્।
પિબેદારગ્વધાદિં તુ સુવાન્તસ્તત્ર માનવઃ॥

ચિક્વિરેણ(ચિક્કિરેણ) શિરોદુઃખં શોફો હિક્કા વમિસ્તથા।
જાલિનીમદનાઙ્કોઠકષાયૈર્વામયેત્તુ તમ્॥

યવનાલર્ષભીક્ષારં બૃહત્યોશ્ચાત્ર દાપયેત્।
છુચ્છુન્દરેણ તટ્ છર્દિર્જ્વરો દૌર્બલ્યમેવ ચ॥

ગ્રીવાસ્તમ્ભઃ પૃષ્ઠશોફો ગન્ધાજ્ઞાનં વિસૂચિકા।
ચવ્યં હરીતકી શુણ્ઠી વિડઙ્ગં પિપ્પલી મધુ॥

અઙ્કોઠબીજં ચ તથા પિબેદત્ર વિષાપહમ્।
ગ્રીવાસ્તમ્ભોઽલસેનોર્ધ્વવાયુર્દંશે રુજા જ્વરઃ॥

મહાગદં સસર્પિષ્કં લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકમ્।
નિદ્રા કષાયદન્તેન હૃચ્છોષઃ કાર્શ્યમેવ ચ॥

ક્ષૌદ્રોપેતાઃ શિરીષસ્ય લિહ્યાત્ સારફલત્વચઃ।
કુલિઙ્ગેન રુજઃ શોફો રાજ્યશ્ચ દંશમણ્ડલે॥

સહે સસિન્ધુવારે ચ લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકે।
અજિતેનાઙ્ગકૃષ્ણત્વં છર્દિર્મૂર્ચ્છા ચ હૃદ્ગ્રહઃ॥

સ્નુક્ક્ષીરપિષ્ટાં પાલિન્દીં મઞ્જિષ્ઠાં મધુના લિહેત્।
ચપલેન ભવેચ્છર્દિર્મૂર્ચ્છા ચ સહ તૃષ્ણયા॥

ક્ષૌદ્રેણ ત્રિફલાં લિહ્યાદ્ભદ્રકાષ્ઠજટાન્વિતામ્।
કપિલેન વ્રણે કોથો જ્વરો ગ્રન્થ્યુદ્ગમઃ સતૃટ્॥

લિહ્યાન્મધુયુતાં શ્વેતાં શ્વેતાં ચાપિ પુનર્નવામ્।
ગ્રન્થયઃ કોકિલેનોગ્રા જ્વરો દાહશ્ચ દારુણઃ॥

વર્ષાભૂનીલિનીક્વાથકલ્કસિદ્ધં ઘૃતં પિબેત્।
અરુણેનાનિલઃ ક્રુદ્ધો વાતજાન્ કુરુતે ગદાન્॥

મહાકૃષ્ણેન પિત્તં ચ શ્વેતેન કફ એવ ચ।
મહતા કપિલેનાસૃક્ કપોતેન ચતુષ્ટયમ્॥

ભવન્તિ ચૈષાં દંશેષુ ગ્રન્થિમણ્ડલકર્ણિકાઃ।
પિડકોપચયશ્ચોગ્રઃ શોફશ્ચ ભૃશદારુણઃ॥

દધિક્ષીરઘૃતપ્રસ્થાસ્ત્રયઃ પ્રત્યેકશો મતાઃ।
કરઞ્જારગ્વધવ્યોષબૃહત્યંશુમતીસ્થિરાઃ॥

નિષ્ક્વાથ્ય ચૈષાં ક્વાથસ્ય ચતુર્થોઽંશઃ પુનર્ભવેત્।
ત્રિવૃદ્ગોજ્યમૃતાવક્રસર્પગન્ધાઃ સમૃત્તિકાઃ॥

કપિત્થદાડિમત્વક્ ચ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાઃ પ્રદાપયેત્।
તત્ સર્વમેકતઃ કૃત્વા શનૈર્મૃદ્વગ્નિના પચેત્॥

પઞ્ચાનામરુણાદીનાં વિષમેતદ્વ્યપોહતિ।
કાકાદનીકાકમાચ્યોઃ સ્વરસેષ્વથવા કૃતમ્॥

સિરાશ્ચ સ્રાવયેત્ પ્રાપ્તાઃ કુર્યાત્ સંશોધનાનિ ચ।
સર્વેષાં ચ વિધિઃ કાર્યો મૂષિકાણાં વિષેષ્વયમ્॥

દગ્ધ્વા વિસ્રાવયેદ્દંશં પ્રચ્છિતં ચ પ્રલેપયેત્।
શિરીષરજનીકુષ્ઠકુઙ્કુમૈરમૃતાયુતૈઃ॥

છર્દનં જાલિનીક્વાથૈઃ શુકાખ્યાઙ્કોઠયોરપિ।
શુકાખ્યાકોષવત્યોશ્ચ મૂલં મદન એવ ચ॥

દેવદાલીફલં ચૈવ દધ્ના પીત્વા વિષં વમેત્।
સર્વમૂષિકદષ્ટાનામેષ યોગઃ સુખાવહઃ॥

ફલં વચા દેવદાલી કુષ્ઠં ગોમૂત્રપેષિતમ્।
પૂર્વકલ્પેન યોજ્યાઃ સ્યુઃ સર્વોન્દુરુવિષચ્છિદઃ॥

વિરેચને ત્રિવૃદ્દન્તીત્રિફલાકલ્ક ઇષ્યતે।
શિરોવિરેચને સારઃ શિરીષસ્ય ફલાનિ ચ॥

હિતસ્ત્રિકટુકાઢ્યશ્ચ ગોમયસ્વરસોઽઞ્જને।
કપિત્થગોમયરસૌ લિહ્યાન્માક્ષિકસંયુતૌ॥

રસાઞ્જનહરિદ્રેન્દ્રયવકટ્વીષુ વા કૃતમ્।
પ્રાતઃ સાતિવિષં કલ્કં લિહ્યાન્માક્ષિકસંયુતમ્॥

તણ્ડુલીયકમૂલેષુ સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેન્નરઃ।
આસ્ફોતમૂલસિદ્ધં વા પઞ્ચકાપિત્થમેવ વા॥

મૂષિકાણાં વિષં પ્રાયઃ કુપ્યત્યભ્રેષ્વનિર્હૃતમ્।
તત્રાપ્યેષ વિધિઃ કાર્યો યશ્ચ દૂષિવિષાપહઃ॥

સ્થિરાણાં રુજતાં વાપિ વ્રણાનાં કર્ણિકાં ભિષક્।
પાટયિત્વા યથાદોષં વ્રણવચ્ચાપિ શોધયેત્॥

શ્વશૃગાલતરક્ષ્વૃક્ષવ્યાઘ્રાદીનાં યદાનિલઃ।
શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટો મુષ્ણાતિ સંજ્ઞાં સંજ્ઞાવહાશ્રિતઃ॥

તદા પ્રસ્રસ્તલાઙ્ગૂલહનુસ્કન્ધોઽતિલાલવાન્।
અત્યર્થબધિરોઽન્ધશ્ચ સોઽન્યોન્યમભિધાવતિ॥

તેનોન્મત્તેન દષ્ટસ્ય દંષ્ટ્રિણા સવિષેણ તુ।
સુપ્તતા જાયતે દંશે કૃષ્ણં ચાતિસ્રવત્યસૃક્॥

દિગ્ધવિદ્ધસ્ય લિઙ્ગેન પ્રાયશશ્ચોપલક્ષિતઃ।
યેન ચાપિ ભવેદ્દષ્ટસ્તસ્ય ચેષ્ટાં રુતં નરઃ॥

બહુશઃ પ્રતિકુર્વાણઃ ક્રિયાહીનો વિનશ્યતિ।
દંષ્ટ્રિણા યેન દષ્ટશ્ચ તદ્રૂપં યસ્તુ પશ્યતિ॥

અપ્સુ વા યદિ વાઆદર્શોઽરિષ્ટં તસ્ય વિનિર્દિશેત્।
ત્રસ્યત્યકસ્માદ્યોઽભીક્ષ્ણં દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વાપિ વા જલમ્॥

જલત્રાસં તુ વિદ્યાત્તં રિષ્ટં તદપિ કીર્તિતમ્।
અદષ્ટો વા જલત્રાસી ન કથઞ્ચન સિધ્યતિ॥

પ્રસુપ્તોઽથોત્થિતો વાપિ સ્વસ્થસ્ત્રસ્તો ન સિધ્યતિ।
દંશં વિસ્રાવ્ય તૈર્દષ્ટે સર્પિષા પરિદાહિતમ્॥

પ્રદિહ્યાદગદૈઃ સર્પિઃ પુરાણં પાયયેત ચ।
અર્કક્ષીરયુતં હ્યસ્ય દદ્યાચ્ચાપિ વિશોધનમ્॥

શ્વેતાં પુનર્નવાં ચાસ્ય દદ્યાદ્ધત્તૂરકાયુતામ્।
પલલં તિલતૈલં ચ રૂપિકાયાઃ પયો ગુડઃ॥

નિહન્તિ વિષમાલર્કં મેઘવૃન્દમિવાનિલઃ।
મૂલસ્ય શરપુઙ્ખાયાઃ કર્ષં ધત્તૂરકાર્ધિકમ્॥

તણ્ડુલોદકમાદાય પેષયેત્તણ્ડુલૈઃ સહ।
ઉન્મત્તકસ્ય પત્રૈસ્તુ સંવેષ્ટ્યાપૂપકં પચેત્॥

ખાદેદૌષધકાલે તમલર્કવિષદૂષિતઃ।
કરોતિ શ્વવિકારાંસ્તુ તસ્મિઞ્જીર્યતિ ચૌષધે॥

વિકારાઃ શિશિરે યાપ્યા ગૃહે વારિવિવર્જિતે।
તતઃ શાન્તવિકારસ્તુ સ્નાત્વા ચૈવાપરેઽહનિ॥

શાલિષાષ્ટિકયોર્ભક્તં ક્ષીરેણોષ્ણેન ભોજયેત્।
દિનત્રયે પઞ્ચમે વા વિધિરેષોઽર્ધમાત્રયા॥

કર્તવ્યો ભિષજાવશ્યમલર્કવિષનાશનઃ।
કુપ્યેત્ સ્વયં વિષં યસ્ય ન સ જીવતિ માનવઃ॥

તસ્માત્ પ્રકોપયેદાશુ સ્વયં યાવત્ પ્રકુપ્યતિ।
બીજરત્નૌષધીગર્ભૈઃ કુમ્ભૈઃ શીતામ્બુપૂરિતૈઃ॥

સ્નાપયેત્તં નદીતીરે સમન્ત્રૈર્વા ચતુષ્પથે।
બલિં નિવેદ્ય તત્રાપિ પિણ્યાકં પલલં દધિ॥

માલ્યાનિ ચ વિચિત્રાણિ માંસં પક્વામકં તથા।
અલકાધિપતે યક્ષ સારમેયગણાધિપ॥

અલર્કજુષ્ટમેતન્મે નિર્વિષં કુરુ માચિરાત્।
દદ્યાત્ સંશોધનં તીક્ષ્ણમેવં સ્નાતસ્ય દેહિનઃ॥

અશુદ્ધસ્ય સુરૂઢેઽપિ વ્રણે કુપ્યતિ તદ્વિષમ્।
શ્વાદયોઽભિહિતા વ્યાલા યેઽત્ર દંષ્ટ્રાવિષા મયા॥

અતઃ કરોતિ દષ્ટસ્તુ તેષાં ચેષ્ટાં રુતં નરઃ।
બહુશઃ પ્રતિકુર્વાણો ન ચિરાન્મ્રિયતે ચ સઃ॥

નખદન્તક્ષતં વ્યાલૈર્યત્કૃતં તદ્ધિમર્દયેત્।
સિઞ્ચેત્તૈલેન કોષ્ણેન તે હિ વાતપ્રકોપકાઃ॥