સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 5.6

અથાતો દુન્દુભિસ્વનીયં કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ધવાશ્વકર્ણશિરીષતિનિશપલાશપિચુમર્દપાટલિપારિભદ્રકામ્રોદુમ્બરકરહાટકાર્જુનકકુભસર્જકપીતનશ્લેષ્માતકાઙ્કોઠામલકપ્રગ્રહકુટજશમીકપિત્થાશ્મન્તકાર્કચિરબિલ્વમહાવૃક્ષારુષ્કરારલુમધુકમધુશિગ્રુશાકગોજીમૂર્વાભૂર્જતિલ્વકેક્ષુરકગોપઘોણ્ટારિમેદાનાં ભસ્માન્યાહૃત્ય ગવાં મૂત્રેણ ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્ય વિપચેત્, દદ્યાચ્ચાત્ર પિપ્પલીમૂલતણ્ડુલીયકવરાઙ્ગચોચમઞ્જિષ્ઠાકરઞ્જિકાહસ્તિપિપ્પલીમરિચવિડઙ્ગગૃહધૂમાનન્તાસોમસરલાબાહ્લીકગુહાકોશામ્રશ્વેતસર્ષપવરુણલવણપ્લક્ષનિચુલકવઞ્જુલવક્રાલવર્ધમાનપુત્રશ્રેણીસપ્તપર્ણટુણ્ટુકૈલવાલુકનાગદન્ત્યતિવિષાભયાભદ્રદારુકુષ્ઠહરિદ્રાવચાચૂર્ણાનિ લોહાનાં ચ સમભાગાનિ, તતઃ ક્ષારવદાગતપાકમવતાર્ય લોહકુમ્ભે નિદધ્યાત્॥

અનેન દુન્દુભિં લિમ્પેત્ પતાકાં તોરણાનિ ચ।
શ્રવણાદ્દર્શનાત્ સ્પર્શાત્ વિષાત્ સંપ્રતિમુચ્યતે॥

એષ ક્ષારાગદો નામ શર્કરાસ્વશ્મરીષુ ચ।
અર્શઃસુ વાતગુલ્મેષુ કાસશૂલોદરેષુ ચ॥

અજીર્ણે ગ્રહણીદોષે ભક્તદ્વેષે ચ દારુણે।
શોફે સર્વસરે ચાપિ દેયઃ શ્વાસે ચ દારુણે॥

સદા સર્વવિષાર્તાનાં સર્વયૈવોપયુજ્યતે।
એષ તક્ષકમુખ્યાનામપિ દર્યાઙ્કુશોઽગદઃ॥

વિડઙ્ગત્રિફલાદન્તીભદ્રદારુહરેણવઃ।
તાલીશપત્રમઞ્જિષ્ઠાકેશરોત્પલપદ્મકમ્॥

દાડિમં માલતીપુષ્પં રજન્યૌ સારિવે સ્થિરે।
પ્રિયઙ્ગુસ્તગરં કુષ્ઠં બૃહત્યૌ ચૈલવાલુકમ્॥

સચન્દનગવાક્ષીભિરેતૈઃ સિદ્ધં વિષાપહમ્।
સર્પિઃ કલ્પાણકં હ્યેતદ્ગ્રહાપસ્મારનાશનમ્॥

પાણ્ડ્વામયગરશ્વાસમન્દાગ્નિજ્વરકાસનુત્।
શોષિણામલ્પશુક્રાણાં વન્ધ્યાનાં ચ પ્રશસ્યતે॥

અપામાર્ગસ્ય બીજાનિ શિરીષસ્ય ચ માષકાન્।
શ્વેતે દ્વે કાકમાચીં ચ ગવાં મૂત્રેણ પેષયેત્॥

સર્પિરેતૈસ્તુ સંસિદ્ધં વિષસંશમનં પરમ્।
અમૃતં નામ વિખ્યાતમપિ સંજીવયેન્મૃતમ્॥

ચન્દનાગુરુણી કુષ્ઠં તગરં તિલપર્ણિકમ્।
પ્રપૌણ્ડરીકં નલદં સરલં દેવદારુ ચ॥

ભદ્રશ્રિયં યવફલાં ભાર્ગીં નીલીં સુગન્ધિકામ્।
કાલેયકં પદ્મકં ચ મધુકં નાગરં જટામ્॥

પુન્નાગૈલૈલવાલૂનિ ગૈરિકં ધ્યામકં બલામ્।
તોયં સર્જરસં માંસીં શતપુષ્પાં હરેણુકામ્॥

તાલીશપત્રં ક્ષુદ્રૈલાં પ્રિયઙ્ગું સકુટન્નટમ્।
શિલાપુષ્પં સશૈલેયં પત્રં કાલાનુસારિવામ્॥

કટુત્રિકં શીતશિવં કાશ્મર્યં કટુરોહિણીમ્।
સોમરાજીમતિવિષાં પૃથ્વિકામિન્દ્રવારુણીમ્॥

ઉશીરં વરુણં મુસ્તં કુસ્તુમ્બુરુ નખં તથા।
શ્વેતે હરિદ્રે સ્થૌણેયં લાક્ષાં ચ લવણાનિ ચ॥

કુમુદોત્પલપદ્માનિ પુષ્પં ચાપિ તથાર્કજમ્।
ચમ્પકાશોકસુમનસ્તિલ્વકપ્રસવાનિ ચ॥

પાટલીશાલ્મલીશૈલુશિરીષાણાં તથૈવ ચ।
કુસુમં તૃણમૂલ્યાશ્ચ સુરભીસિન્ધુવારજમ્॥

ધવાશ્વકર્ણપાર્થાનાં પુષ્પાણિ તિનિશસ્ય ચ।
ગુગ્ગુલું કુઙ્કુમં બિમ્બીં સર્પાક્ષીં ગન્ધનાકુલીમ્॥

એતત્ સંભૃત્ય સંભારં સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્।
ગોપિત્તમધુસર્પિર્ભિર્યુક્તં શૃઙ્ગે નિધાપયેત્॥

ભગ્નસ્કન્ધં વિવૃતાક્ષં મૃત્યોર્દંષ્ટ્રાન્તરં ગતમ્।
અનેનાગદમુખ્યેન મનુષ્યં પુનરાહરેત્॥

એષોઽગ્નિકલ્પં દુર્વારં ક્રુદ્ધસ્યામિતતેજસઃ।
વિષં નાગપતેર્હન્યાત્ પ્રસભં વાસુકેરપિ॥

મહાસુગન્ધિનામાયં પઞ્ચાશીત્યઙ્ગસંયુતઃ।
રાજાગદાનાં સર્વેષાં રાજ્ઞો હસ્તે ભવેત્ સદા॥

સ્નાતાનુલિપ્તસ્તુ નૃપો ભવેત્ સર્વજનપ્રિયઃ।
ભ્રાજિષ્ણુતાં ચ લભતે શત્રુમધ્યગતોઽપિ સન્॥

ઉષ્ણવર્જ્યો વિધિઃ કાર્યો વિષાર્તાનાં વિજાનતા।
મુક્ત્વા કીટવિષં તદ્ધિ શીતેનાભિપ્રવર્ધતે॥

અન્નપાનવિધાવુક્તમુપધાર્ય શુભાશુભમ્।
શુભં દેયં વિષાર્તેભ્યો વિરુદ્ધેભ્યશ્ચ વારયેત્॥

ફાણિતં શુગ્રુસૌવીરમજીર્ણાધ્યશનં તથા।
વર્જયેચ્ચ સમાસેન નવધાન્યાદિકં ગણમ્॥

દિવાસ્વપ્નં વ્યવાયં ચ વ્યાયામં ક્રોધમાતપમ્।
સુરાતિલકુલત્થાંશ્ચ વર્જયેદ્ધિ વિષાતુરઃ॥

પ્રસન્નદોષં પ્રકૃતિસ્થધાતુમન્નાભિકાઙ્ક્ષં સમસૂત્રજિહ્વમ્।
પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયચિત્તચેષ્ટં વૈદ્યોઽવગચ્છેદવિષં મનુષ્યમ્॥