સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 5.4

અથાતઃ સર્પદષ્ટવિષવિજ્ઞાનીયં કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વનતરિઃ॥

ધન્વન્તરિં મહાપ્રાજ્ઞં સર્વશાસ્ત્રવિશારદમ્।
પાદયોરુપસંગૃહ્ય સુશ્રુતઃ પરિપૃચ્છતિ॥

સર્પસંખ્યાં વિભાગં ચ દષ્ટલક્ષણમેવ ચ।
જ્ઞાનં ચ વિષવેગાનાં ભગવન્ વક્તુમર્હસિ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રાબ્રવીદ્ભિષજાં વરઃ।
અસંખ્યા વાસુકિશ્રેષ્ઠા વિખ્યાતાસ્તક્ષકાદયઃ॥

મહીધરાશ્ચ નાગેન્દ્રા હુતાગ્નિસમતેજસઃ।
યે ચાપ્યજસ્રં ગર્જન્તિ વર્ષન્તિ ચ તપન્તિ ચ॥

સસાગરગિરિદ્વીપા યૈરિયં ધાર્યતે મહી।
ક્રુદ્ધા નિઃશ્વાસદૃષ્ટિભ્યાં યે હન્યુરખિલં જગત્॥

નમસ્તેભ્યોઽસ્તિ નો તેષાં કાર્યં કિઞ્ચિચ્ચિકિત્સયા।
યે તુ દંષ્ટ્રાવિષા ભૌમા યે દશન્તિ ચ માનુષાન્॥

તેષાં સઙ્ખ્યાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ।
અશીતિસ્ત્વેવ સર્પાણાં ભિદ્યતે પઞ્ચધા તુ સા॥

દર્વીકરા મણ્ડલિનો રાજિમન્તસ્તથૈવ ચ।
નિર્વિષા વૈકરઞ્જાશ્ચ ત્રિવિધાસ્તે પુનઃ સ્મૃતાઃ॥

દર્વીકરા મણ્ડલિનો રાજિમન્તશ્ચ પન્નગાઃ।
તેષુ દર્વીકરા જ્ઞેયા વિંશતિઃ ષટ્ ચ પન્નગાઃ॥

દ્વાવિંશતિર્મણ્ડલિનો રાજિમન્તસ્તથા દશ।
નિર્વિષા દ્વાદશ જ્ઞેયા વૈકરઞ્જાસ્ત્રયસ્તથા॥

વૈકરઞ્જોદ્ભવાઃ સપ્ત ચિત્રા મણ્ડલિરાજિલાઃ।
પાદાભિમૃષ્ટા દુષ્ટા વા ક્રુદ્ધા ગ્રાસાર્થિનોઽપિ વા॥

તે દશન્તિ મહાક્રોધાસ્ત્રિવિધં ભીમદર્શનાઃ।
સર્પિતં રદિતં ચાપિ તૃતીયમથ નિર્વિષમ્।
સર્પાઙ્ગાભિહતં કેચિદિચ્છન્તિ ખલુ તદ્વિદઃ॥

પદાનિ યત્ર દન્તાનામેકં દ્વે વા બહૂનિ વા।
નિમગ્નાન્યલ્પરક્તાનિ યાન્યુદ્વૃત્ય કરોતિ હિ॥

ચઞ્ચુમાલકયુક્તાનિ વૈકૃત્યકરણાનિ ચ।
સઙ્ક્ષિપ્તાનિ સશોફાનિ વિદ્યાત્તત્ સર્પિતં ભિષક્॥

રાજ્યઃ સલોહિતા યત્ર નીલાઃ પીતાઃ સિતાસ્તથા।
વિજ્ઞેયં રદિતં તત્તુ જ્ઞેયમલ્પવિષં ચ તત્॥

અશોફમલ્પદુષ્ટાસૃક્ પ્રકૃતિસ્થસ્ય દેહિનઃ।
પદં પદાનિ વા વિદ્યાદવિષં તચ્ચિકિત્સકઃ॥

સર્પસ્પૃષ્ટસ્ય ભીરોર્હિ ભયેન કુપિતોઽનિલઃ।
કસ્યચિત્ કુરુતે શોફં સર્પાઙ્ગાભિહતં તુ તત્॥

વ્યાધિતોદ્વિગ્નદષ્ટાનિ જ્ઞેયાન્યલ્પવિષાણિ તુ।
તથાતિવૃદ્ધબાલાભિદષ્ટમલ્પવિષં સ્મૃતમ્॥

સુપર્ણદેવબ્રહ્મર્ષિયક્ષસિદ્ધનિષેવિતે।
વિષઘ્નૌષધિયુક્તે ચ દેશે ન ક્રમતે વિષમ્॥

રથાઙ્ગલાઙ્ગલચ્છત્રસ્વસ્તિકાઙ્કુશધારિણઃ।
જ્ઞેયા દર્વીકરાઃ સર્પાઃ ફણિનઃ શીઘ્રગામિનઃ॥

મણ્ડલૈર્વિવિધૈશ્ચિત્રાઃ પૃથવો મન્દગામિનઃ।
જ્ઞેયા મણ્ડલિનઃ સર્પા જ્વલનાર્કસમપ્રભાઃ॥

સ્નિગ્ધા વિવિધવર્ણાભિસ્તિર્યગૂર્ધ્વં ચ રાજિભિઃ।
ચિત્રિતા ઇવ યે ભાન્તિ રાજિમન્તસ્તુ તે સ્મૃતાઃ॥

મુક્તારૂપ્યપ્રભા યે ચ કપિલા યે ચ પન્નગાઃ।
સુગન્ધયઃ સુવર્ણાભાસ્તે જાત્યા બ્રાહ્મણાઃ સ્મૃતાઃ॥

ક્ષત્રિયાઃ સ્નિગ્ધવર્ણાસ્તુ પન્નગા ભૃશકોપનાઃ।
સૂર્યચન્દ્રાકૃતિચ્છત્રલક્ષ્મ તેષાં તથામ્બુજમ્॥

કૃષ્ણા વજ્રનિભા યે ચ લોહિતા વર્ણતસ્તથા।
ધૂમ્રાઃ પારાવતાભાશ્ચ વૈશ્યાસ્તે પન્નગાઃ સ્મૃતાઃ॥

મહિષદ્વીપિવર્ણાભાસ્તથૈવ પરુષત્વચઃ।
ભિન્નવર્ણાશ્ચ યે કેચિચ્છૂદ્રાતે પરિકીર્તિતાઃ॥

કોપયન્ત્યનિલં જન્તોઃ ફણિનઃ સર્વ એવ તુ।
પિત્તં મણ્ડલિનશ્ચાપિ કફં ચાનેકરાજયઃ॥

અપત્યમસવર્ણાભ્યાં દ્વિદોષકરલક્ષણમ્।
જ્ઞેયૌ દોષૈશ્ચ દમ્પત્યોર્વિશેષશ્ચાત્ર વક્ષ્યતે॥

રજન્યાઃ પશ્ચિમે યામે સર્પાશ્ચિત્રાશ્ચરન્તિ હિ।
શેષેષૂક્તા મણ્ડલિનો દિવા દર્વીકરાઃ સ્મૃતાઃ॥

દર્વીકરાસ્તુ તરુણા વૃદ્ધા મણ્ડલિનસ્તથા।
રાજિમન્તો વયોમધ્યા જાયન્તે મૃત્યુહેતવઃ॥

નકુલાકુલિતા બાલા વારિવિપ્રહતાઃ કૃશાઃ।
વૃદ્ધામુક્તત્વચો ભીતાઃ સર્પાસ્ત્વલ્પવિષાઃ સ્મૃતાઃ॥

તત્ર દર્વીકરાઃ કૃષ્ણસર્પો, મહાકૃષ્ણઃ, કૃષ્ણોદરઃ શ્વેતકપોતો, મહાકપોતો, બલાહકો, મહાસર્પઃ, શઙ્ખકપાલો, લોહિતાક્ષો, ગવેધુકઃ, પરિસર્પઃ, ખણ્ડફણઃ, કકુદઃ, પદ્મો, મહાપદ્મો, દર્ભપુષ્પો, દધિમુખઃ, પુણ્ડરીકો, ભ્રૂકુટીમુખો, વિષ્કિરઃ, પુષ્પાભિકીર્ણો, ગિરિસર્પઃ, ઋજુસર્પઃ, શ્વેતોદરો, મહાશિરા, અલગર્દ, અશીવિષ ઇતિ (1); મણ્ડલિનસ્તુ આદર્શમણ્ડલઃ, શ્વેતમણ્ડલો, રક્તમણ્ડલઃ, ચિત્રમણ્ડલઃ, પૃષતો, રોધ્રપુષ્પો, મિલિન્દકો, ગોનસો, વૃદ્ધગોનસઃ, પનસો, મહાપનસો, વેણુપત્રકઃ, શિશુકો મદનઃ, પાલિન્દિરઃ, પિઙ્ગલઃ, તન્તુકઃ પુષ્પપાણ્ડુઃ, ષડઙ્ગો, અગ્નિકો બભ્રુઃ, કષાયઃ, કલુષઃ પારાવતો, હસ્તાભરણઃ, ચિત્રકઃ, એણીપદ ઇતિ (2); રાજિમન્તસ્તુ પુણ્ડરીકો રાજિચિત્રો, અઙ્ગુલરાજિઃ, બિન્દુરાજિઃ, કર્દમકઃ, તૃણશોષકઃ, સર્ષપકઃ શ્વેતહનુઃ, દર્ભપુષ્પશ્ચક્રકો, ગોધૂમકઃ, કિક્કિસાદ ઇતિ (3); નિર્વિષાસ્તુ ગલગોલી, શૂકપત્રો, અજગરો, દિવ્યકો, વર્ષાહિકઃ, પુષ્પશકલી, જ્યોતીરથઃ, ક્ષીરિકાપુષ્પકો, અહિપતાકો, અન્ધાહિકો, ગૌરાહિકો, વૃક્ષેશય ઇતિ (4); વૈકરઞ્જાસ્તુ ત્રયાણાં દર્વીકરાદીનાં વ્યતિકરાજ્જાતાઃ, તદ્યથા માકુલિઃ, પોટગલઃ, સ્નિગ્ધરાજિરિતિ। તત્ર કૃષ્ણસર્પેણ ગોનસ્યાં વૈપરીત્યેન વા જાતો માકુલિઃ; રાજિલેન ગોનસ્યાં વૈપરીત્યેન વા જાતઃ પોટગલઃ; કૃષ્ણસર્પેણ રાજિમત્યાં વૈપરીત્યેન વા જાતઃ સ્નિગ્ધરાજિરિતિ। તેષામાદ્યસ્ય પિતૃવદ્વિષોત્કર્ષો, દ્વયોર્માતૃવદિત્યેકે (5); ત્રયાણાં વૈકરઞ્જાનાં પુનર્દિવ્યેલકરોધ્રપુષ્પકરાજિચિત્રકપોટગલપુષ્પાભિકીર્ણદર્ણદર્ભપુષ્પવેલ્લિતકાઃ સપ્ત; તેષામાદ્યાસ્ત્રયો રાજિલવત્, શેષા મણ્ડલિવત્, એવમેતેષાં સર્પાણામશીતિર્વ્યાખ્યાતા॥

તત્ર મહાનેત્રજિહ્વાસ્યશિરસઃ પુમાંસઃ, સૂક્ષ્મનેત્રજિહ્વાસ્યશિરસઃ સ્ત્રિયઃ, ઉભયલક્ષણા મન્દવિસા અક્રોધા નપુંસકા ઇતિ॥

તત્ર સર્વેષાં સર્પાણાં સામાન્યત એવ દષ્ટલક્ષણં વક્ષ્યામઃ। કિં કારણં વિષં હિ નિશિતનિસ્ત્રિંશાશનિહુતવહદેશ્યમાશુકારિ મુહૂર્તમપ્યુપેક્ષિતમાતુરમતિપાતયતિ, ન ચાવકાશોઽસ્તિ વાક્સમૂહમુપસર્તું પ્રત્યેકમપિ દષ્ટલક્ષણેઽભિહિતે સર્વત્ર ત્રૈવિધ્યં ભવતિ, તસ્માત્ ત્રૈવિધ્યમેવ વક્ષ્યામઃ; એતદ્ધ્યાતુરહિતમસંમોહકરં ચ, અપિ ચાત્રૈવ સર્વસર્પવ્યઞ્જનાવરોધઃ॥

તત્ર દર્વીકરવિષેણ ત્વઙ્નયનનખદશનવદનમૂત્રપુરીષદંશકૃષ્ણત્વં રૌક્ષ્યં શિરસો ગૌરવં સન્ધિવેદના કટીપૃષ્ઠગ્રીવાદૌર્બલ્યં જૃમ્ભણં વેપથુઃ સ્વરાવસાદો ઘુર્ઘુરકો જડતા શુષ્કોદ્ગારઃ કાસશ્વાસૌ હિક્કા વાયોરૂર્ધ્વગમનં શૂલોદ્વેષ્ટનં તૃષ્ણા લાલાસ્રાવઃ ફેનાગમનં સ્રોતોઽવરોધસ્તાસ્તાશ્ચ વાતવેદના ભવન્તિ; મણ્ડલિવિષેણ ત્વગાદીનાં પીતત્વં શીતાભિલાષઃ પરિધૂપનં દાહસ્તૃષ્ણા મદો મૂર્ચ્છા જ્વરઃ શોણિતાગમનમૂર્ધ્વમધશ્ચ માંસાનામવશાતનં શ્વયથુર્દંશકોથઃ પીતરૂપદર્શનમાશુકોપસ્તાસ્તાશ્ચ પિત્તવેદના ભવન્તિ; રાજિમદ્વિષેણ શુક્લત્વં ત્વગાદીનાં શીતજ્વરો રોમહર્ષઃ સ્તબ્ધત્વં ગાત્રાણામાદંશશોફઃ સાન્દ્રકફપ્રસેકશ્છર્દિરભીક્ષ્ણમક્ષ્ણોઃ કણ્ડૂઃ કણ્ઠે શ્વયથુર્ઘુર્ઘુરક ઉચ્છ્વાસનિરોધસ્તમઃપ્રવેશસ્તાસ્તાશ્ચ કફવેદના ભવન્તિ॥

પુરુષાભિદષ્ટ ઊર્ધ્વં પ્રેક્ષતે, અધસ્તાત્ સ્ત્રિયા સિરાશ્ચોત્તિષ્ઠન્તિ લલાટે, નપુંસકાભિદષ્ટસ્તિર્યક્પ્રેક્ષી ભવતિ, ગર્ભિણ્યા પાણ્ડુમુખો ધ્માતશ્ચ, સૂતિકયા કુક્ષિશૂલાર્તઃ સરુધિરં મેહત્યુપજિહ્વિકા ચાસ્ય ભવતિ, ગ્રાસાર્થિનાન્નં કાઙ્ક્ષતિ, વૃદ્ધેન ચિરાન્મન્દાશ્ચ વેગાઃ, બાલેનાશુ મૃદવશ્ચ, નિર્વિષેણાવિષલિઙ્ગં, અન્ધાહિકેનાન્ધત્વમિત્યેકે, ગ્રસનાત્ અજગરઃ શરીરપ્રાણહરો ન વિસાત્। તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાહિદષ્ટઃ પતતિ શાસ્ત્રાશનિહત એવ ભૂમૌ, સ્રસ્તાઙ્ગઃ સ્વપિતિ॥

તત્ર સર્વેષાં સર્પાણાં વિષસ્ય સપ્ત વેગા ભવન્તિ। તત્ર દર્વીકરાણાં પ્રથમે વેગે વિષં શોણિતં દૂષયતિ, તત્ પ્રદુષ્ટં કૃષ્ણતામુપૈતિ, તેન કાર્ષ્ણ્યં પિપીલિકાપરિસર્પણમિવ ચાઙ્ગે ભવતિ; દ્વિતીયે માંસં દૂષયતિ, તેનાત્યર્થં કૃષ્ણતા શોફો ગ્રન્થયશ્ચાઙ્ગે ભવન્તિ; તૃતીયે મેદો દૂષયતિ, તેન દંશક્લેદઃ શિરોગૌરવં સ્વેદશ્ચક્ષુર્ગ્રહણં ચ; ચતુર્થે કોષ્ઠમજુપ્રવિશ્ય કફપ્રધાનાન્ દોષાન્ દૂષયતિ, તેન તન્દ્રાપ્રસેકસન્ધિવિશ્લેષા ભવન્તિ; પઞ્ચમેઽસ્થીન્યનુપ્રવિશતિ પ્રાણમગ્નિં ચ દૂષયતિ, તેન પર્વભેદો હિક્કા દાહશ્ચ ભવતિ; ષષ્ઠે મજ્જાનમનુપ્રવિશતિ ગ્રહણીં ચાત્યર્થં દૂષયતિ, તેન ગાત્રાણાં ગૌરવમતીસારો હૃત્પીડા મૂર્ચ્છા ચ ભવતિ; સપ્તમે શુક્રમનુપ્રવિશતિ વ્યાનં ચાત્યર્થં કોપયતિ કફં ચ સૂક્ષ્મસ્રોતોભ્યઃ પ્રચ્યાવયતિ, તેન શ્લેષ્મવર્તિપ્રાદુર્ભાવઃ કટીપૃષ્ઠભઙ્ગઃ સર્વચેષ્ટાવિઘાતો લાલાસ્વેદયોરતિપ્રવૃત્તિરુચ્છ્વાસનિરોધશ્ચ ભવતિ। મણ્ડલિનાં પ્રથમે વેગે વિષં શોણિતં દૂષયતિ, તત્ પ્રદુષ્ટં પીતતામુપૈતિ, તત્ર પરિદાહઃ પીતાવભાસતા ચાઙ્ગાનાં ભવતિ; દ્વિતીયે માંસં દૂષયતિ, તેનાત્યર્થં પીતતા પરિદાહો દંશે શ્વયથુશ્ચ ભવતિ; તૃતીયે મેદો દૂષયતિ, તેન પૂર્વવચ્ચક્ષુર્ગ્રહણં તૃષ્ણા દંશક્લેદઃ સ્વેદશ્ચ; ચતુર્થે કોષ્ઠમનુપ્રવિશ્ય જ્વરમાપાદયતિ; પઞ્ચમે પરિદાહં સર્વગાત્રેષુ કરોતિ, ષષ્ઠસપ્તમયોઃ પૂર્વવત્। રાજિમતાં પ્રથમે વેગે વિષં શોણિતં દૂષયતિ તત્ પ્રદુષ્ટં પાણ્ડુતામુપૈતિ, તેન રોમહર્ષઃ શુક્લાવભાસશ્ચ પુરુષો ભવતિ; દ્વિતીયે માંસં દૂષયતિ, તેન પાણ્ડુતાત્યર્થં જાડ્યં શિરઃશોફશ્ચ ભવતિ; તૃતીયે મેદો દૂષયતિ, તેન ચક્ષુર્ગ્રહણં દંશક્લેદઃ સ્વેદો ઘ્રાણાક્ષિસ્રાવશ્ચ ભવતિ; ચતુર્થે કોષ્ઠમનુપ્રવિશ્ય મન્યાસ્તમ્ભં શિરોગૌરવં ચાપાદયતિ; પઞ્ચમે વાક્સઙ્ગં શીતજ્વરં ચ કરોતિ; ષષ્ઠસપ્તમયોઃ પૂર્વવદિતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ધાત્વન્તરેષુ યાઃ સપ્ત કલાઃ સંપરિકીર્તિતાઃ।
તાસ્વેકૈકામતિક્રમ્ય વેગં પ્રકુરુતે વિષમ્॥

યેનાન્તરેણ તુ કલાં કાલકલ્પં ભિનત્તિ હિ।
સમીરણેનોહ્યમાનં તત્તુ વેગાન્તરં સ્મૃતમ્॥

શૂનાઙ્ગઃ પ્રથમે વેગે પશુર્ધ્યાયતિ દુઃખિતઃ।
લાલાસ્રાવો દ્વિતીયે તુ કૃષ્ણાઙ્ગઃ પીડ્યતે હૃદિ॥

તૃતીયે ચ શિરોદુઃખં કણ્ઠગ્રીવં ચ ભજ્યતે।
ચતુર્થે વેપતે મૂઢઃ ખાદન્ દન્તાન્ જહાત્યસૂન્॥

કેચિદ્વેગત્રયં પ્રાહુરન્તં ચૈતેષુ તદ્વિદઃ।
ધ્યાયતિ પ્રથમે વેગે પક્ષી મુહ્યત્યતઃ પરમ્॥

દ્વિતીયે વિહ્વલઃ પ્રોક્તસ્તૃતીયે મૃત્યુમૃચ્છતિ।
કેચિદેકં વિહઙ્ગેષુ વિષવેગમુશન્તિ હિ।
માર્જારનકુલાદીનાં વિષં નાતિપ્રવર્તતે॥