સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 5.3

અથાતો જઙ્ગમવિષવિજ્ઞાનીયં કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

જઙ્ગમસ્ય વિષસ્યોક્તાન્યધિષ્ઠાનાનિ ષોડશ।
સમાસેન મયા યાનિ વિસ્તરસ્તેષુ વક્ષ્યતે॥

તત્ર દૃષ્ટિનિઃશ્વાસદંષ્ટ્રાનખમૂત્રપુરીષશુક્રલાલાર્તવમુખસન્દંશવિશર્ધિતતુણ્ડાસ્થિપિત્તશૂકશવાનીતિ॥

તત્ર દૃષ્ટિનિઃશ્વાસવિષા દિવ્યાઃ સર્પાઃ, ભૌમાસ્તુ દંષ્ટ્રાવિષાઃ, માર્જારશ્વવાનરમકરમણ્ડૂકપાકમત્સ્યગોધાશમ્બૂકપ્રચલાકગૃહગોધિકાચતુષ્પાદકીટાસ્તથાન્યે દંષ્ટ્રાનખવિષાઃ, ચિપિટપિચ્ચિટકકષાયવાસિકસર્ષપકતોટકવર્ચઃકીટકૌણ્ડિન્યકાઃ શકૃન્મૂત્રવિષાઃ, મૂષિકાઃ શુક્રવિષાઃ, લૂતા લાલામૂત્રપુરીષમુખસન્દંશનખશુક્રાર્તવવિષાઃ, વૃશ્ચિકવિશ્વમ્ભરવરટીરાજીવમત્સ્યોચ્ચિટિઙ્ગાઃ સમુદ્રવૃશ્ચિકાશ્ચાલ(ર)વિષાઃ, ચિત્રશિરઃસરાવકુર્દિશતદારુકારિમેદકસારિકામુખા મુખસન્દંશવિશર્ધિતમૂત્રપુરીષવિષાઃ, મક્ષિકાકણભજલાયુકા મુખસન્દંશવિષાઃ, વિષહતાસ્થિ સર્પકણ્ટકવરટીમત્સ્યાસ્થિ ચેત્યસ્થિવિષાણિ, શકુલીમત્સ્યરક્તરાજિવરકી(ટી)મત્સ્યાશ્ચ પિત્તવિષાઃ, સૂક્ષ્મતુણ્ડોચ્ચિટિઙ્ગવરટીશતપદીશૂકવલભિકાશૃઙ્ગિભ્રમરાઃ શૂકતુણ્ડવિષાઃ, કીટસર્પદેહા ગતાસવઃ શવવિષાઃ; શેષાસ્ત્વનુક્તા મુખસન્દંશવિષેષ્વેવ ગણયિતવ્યાઃ॥

ભવન્તિ ચાત્ર રાજ્ઞોઽરિદેશે રિપવસ્તૃણામ્બુમાર્ગાન્નધૂમશ્વસનાન્ વિષેણ।
સંદૂષયન્ત્યેભિરતિપ્રદુષ્ટાન્ વિજ્ઞાય લિઙ્ગૈરભિશોધયેત્તાન્॥

દુષ્ટં જલં પિચ્છિલમુગ્રગન્ધિ ફેનાન્વિતં રાજિભિરાવૃતં ચ।
મણ્ડૂકમત્સ્યં મ્રિયતે વિહઙ્ગા મત્તાશ્ચ સાનૂપચરા ભ્રમન્તિ॥

મજ્જન્તિ યે ચાત્ર નરાશ્વનાગાસ્તે છર્દિમોહજ્વરદાહશોફાન્।
ઋચ્છન્તિ(ગચ્છન્તિ) તેષામપહૃત્ય દોષાન્ દુષ્ટં જલં શોધયિતું યતેત॥

ધવાશ્વકર્ણાસનપારિભદ્રાન્ સપાટલાન્ સિદ્ધકમોક્ષકૌ ચ।
દગ્ધ્વા સરાજદ્રુમસોમવલ્કાંસ્તદ્ભસ્મ શીતં વિતરેત્ સરઃસુ॥

ભસ્માઞ્જલિં ચાપિ ઘટે નિધાય વિશોધયેદીપ્સિતમેવમમ્ભઃ।
ક્ષિતિપ્રદેશં વિષદૂષિતં તુ શિલાતલં તીર્થમથેરિણં વા॥

સ્પૃશન્તિ ગાત્રેણ તુ યેન યેન ગોવાજિનાગોષ્ટ્રખરા નરા વા।
તચ્છૂનતાં યાસ્ત્યથ દહ્યતે ચ વિશીર્યતે રોમનખં તથૈવ॥

તત્રાપ્યનન્તાં સહ સર્વગન્ધૈઃ પિષ્ટ્વા સુરાભિર્વિનિયોજ્ય માર્ગમ્।
સિઞ્ચેત્ પયોભિઃ સુમૃદન્વિતૈસ્તં વિડઙ્ગપાઠાકટભીજલૈર્વા॥

તૃણેષુ ભક્તેષુ ચ દૂષિતેષુ સીદન્તિ મૂર્ચ્છન્તિ વમન્તિ ચાન્યે।
વિડ્ભેદમૃચ્છન્ત્યથવા મ્રિયન્તે તેષાં ચિકિત્સાં પ્રણયેદ્યથોક્તામ્॥

વિષાપહૈર્વાપ્યગદૈર્વિલિપ્ય વાદ્યાનિ ચિત્રાણ્યપિ વાદયેત।
તારઃ સુતારઃ સસુરેન્દ્રગોપઃ સર્વૈશ્ચ તુલ્યઃ કુરુવિન્દભાગઃ॥

પિત્તેન યુક્તઃ કપિલાન્વયેન વાદ્યપ્રલેપો વિહિતઃ પ્રશસ્તઃ।
વાદ્યસ્ય શબ્દેન હિ યાન્તિ નાશં વિષાણિ ઘોરાણ્યપિ યાનિ સન્તિ॥

ધૂમેઽનિલે વા વિષસંપ્રયુક્તે ખગાઃ શ્રમાર્તાઃ પ્રપતન્તિ ભૂમૌ।
કાસપ્રતિશ્યાયશિરોરુજશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રા નયનામયાશ્ચ॥

લાક્ષાહરિદ્રાતિવિષાભયાબ્દહરેણુકૈલાદલવક્રકુષ્ઠમ્।
પ્રિયઙ્ગુકાં ચાપ્યનલે નિધાય ધૂમાનિલૌ ચાપિ વિશોધયેત॥

પ્રજામિમામાત્મયોનેર્બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ કિલ।
અકરોદસુરો વિઘ્નં કૈટભો નામ દર્પિતઃ॥

તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય વૈ વક્ત્રાદ્બ્રહ્મણસ્તેજસો નિધેઃ।
ક્રોધો વિગ્રહવાન્ ભૂત્વા નિપપાતાતિદારુણઃ॥

સ તં દદાહ ગર્જન્તમન્તકાભં મહાબલમ્।
તતોઽસુરં ઘાતયિત્વા તત્તેજોઽવર્ધતાદ્ભુતમ્॥

તતો વિષાદો દેવાનામભવત્તં નિરીક્ષ્ય વૈ।
વિષાદજનનત્વાચ્ચ વિષમિત્યભિધીયતે॥

તતઃ સૃષ્ટ્વા પ્રજાઃ શેષં તદા તં ક્રોધમીશ્વરઃ।
વિન્યસ્તવાન્ સ ભૂતેસુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ॥

યથાવ્યક્તરસં તોયમન્તરીક્ષાન્મહીગતમ્।
તેષુ તેષુ પ્રદેશેષુ રસં તં તં નિયચ્છતિ॥

એવમેવ વિષં યદ્યદ્દ્રવ્યં વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે।
સ્વભવાદેવ તં તસ્ય રસં સમનુવર્તતે॥

વિષે યસ્માદ્ગુણાઃ સર્વે તીક્ષ્ણાઃ પ્રાયેણ સન્તિ હિ।
વિષં સર્વમતો જ્ઞેયં સર્વદોષપ્રકોપણમ્॥

તે તુ વૃત્તિં પ્રકુપિતા જહતિ સ્વાં વિષાર્દિતાઃ।
નોપયતિ વિષં પાકમતઃ પ્રાણાન્ રુણદ્ધિ ચ॥

શ્લેષ્મણાઆવૃતમાર્ગત્વાદુચ્છ્વાસોઽસ્ય નિરુધ્યતે।
વિસંજ્ઞઃ સતિ જીવેઽપિ તસ્માત્તિષ્ઠતિ માનવઃ॥

શુક્રવત્ સર્વસર્પાણાં વિષં સર્વશરીરગમ્।
ક્રુદ્ધાનામેતિ ચાઙ્ગેભ્યઃ શુક્રં નિર્મન્થનાદિવ॥

તેષાં બડિશવદ્દંષ્ટ્રાસ્તાસુ સજ્જતિ ચાગતમ્।
અનુદ્વૃત્તા વિષં તસ્માન્ન મુઞ્ચન્તિ ચ ભોગિનઃ॥

યસ્માદત્યર્થમુષ્ણં ચ તીક્ષ્ણં ચ પઠિતં વિષમ્।
અતઃ સર્વવિષેષૂક્તઃ પરિષેકસ્તુ શીતલઃ॥

મન્દં કીટેષુ નાત્યુષ્ણં બહુવાતકફં વિષમ્।
અતઃ કીટવિષે ચાપિ સ્વેદો ન પ્રતિષિધ્યતે॥

કીટૈર્દષ્ટાનુગ્રવિષૈઃ સર્પવત્ સમુપાચરેત્।
સ્વભાવાદેવ તિષ્ઠેત્તુ પ્રહારાદંશયોર્વિષમ્॥

વ્યાપ્ય સાવયવં દેહં દિગ્ધવિદ્ધાહિદષ્ટયોઃ।
લૌલ્યાદ્વિષાન્વિતં માંસં યઃ ખાદેન્મૃતમાત્રયોઃ॥

યથાવિષં સ રોગેણ ક્લિશ્યતે મ્રિયતેઽપિ વા।
અતશ્ચાપ્યનયોર્માંસમભક્ષ્યં મૃતમાત્રયોઃ॥

મુહૂર્તાત્તદુપાદેયં પ્રહારાદંશબર્જિતમ્।
સવાતં ગૃહધૂમાભં પુરીષં યોઽતિસાર્યતે॥

આધ્માતોઽત્યર્થમુષ્ણાસ્રો વિવર્ણઃ સાદપીડિતઃ।
ઉદ્વમત્યથ ફેનં ચ વિષપીતં તમાદિશેત્॥

ન ચાસ્ય હૃદયં વહ્નિર્વિષજુષ્ટં દહત્યપિ।
તદ્ધિ સ્થાનં ચેતનાયાઃ સ્વભવાદ્વ્યાપ્ય તિષ્ઠિતિ॥

અશ્વત્થદેવાયતનશ્મશાનવલ્મીકસન્ધ્યાસુ ચતુષ્પથેષુ।
યામ્યે સપિત્ર્યે પરિવર્જનીયા ઋક્ષે નરા મર્મસુ યે ચ દષ્ટાઃ॥

દર્વીકરાણાં વિષમાશુઘાતિ સર્વાણિ ચોષ્ણે દ્વિગુણીભવન્તિ।
અજીર્ણપિત્તાતપપીડિતેષુ બાલપ્રમેહિષ્વથ ગર્ભિણીષુ॥

વૃદ્ધાતુરક્ષીણબુભુક્ષિતેષુ રૂક્ષેષુ ભીરુષ્વથ દુર્દિનેષુ।
શસ્ત્રક્ષતે યસ્ય ન રક્તમેતિ રાજ્યો લતાભિશ્ચ ન સંભવન્તિ॥

શીતાભિરદ્ભિશ્ચ ન રોમહર્ષો વિષાભિભૂતં પરિવર્જયેત્તમ્।
જિહ્વા સિતા યસ્ય ચ કેશશાતો નાસાવભઙ્ગશ્ચ સકણ્ઠભઙ્ગઃ॥

કૃષ્ણઃ સરક્તઃ શ્વયથુશ્ચ દંશે હન્વોઃ સ્થિરત્વં ચ સ વર્જનીયઃ।
વર્તિર્ઘના યસ્ય નિરેતિ વક્ત્રાદ્રક્તં સ્રવેદૂર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય॥

દંષ્ટ્રાનિપાતાઃ સકલાશ્ચ યસ્ય તં ચાપિ વૈદ્યઃ પરિવર્જયેત્તુ।
ઉન્મત્તમત્યર્થમુપદ્રુતં વા હીનસ્વરં વાપ્યથવા વિવર્ણમ્॥

સારિષ્ટમત્યર્થમવેગિનં ચ જહ્યાન્નરં તત્ર ન કર્મ કુર્યાત્॥