સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.40

અથાતો ધૂમનસ્યકવલગ્રહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ધૂમઃ પઞ્ચવિધો ભવતિ તદ્યથા પ્રાયોગિકઃ, સ્નૈહિકો, વૈરેનિકઃ, કાસઘ્નો, વામનીયશ્ચેતિ॥

તત્રૈલાદિના કુષ્ઠતગરવર્જ્યેન શ્લક્ષ્ણપિષ્ટેન દ્વાદશાઙ્ગુલં શરકાણ્ડમઙ્ગુલિપરિણાહં ક્ષૌમેણાષ્ટાઙ્ગુલં વેષ્ટયિત્વા લેપયેદેષા વર્તિઃ પ્રાયોગિકે, સ્નેહફલસારમધૂચ્છિષ્ટસર્જરસગુગ્ગુલુપ્રભૃતિભિઃ સ્નેહમિશ્રૈઃ સ્નૈહિકે, શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્વૈરેચને, બૃહતીકણ્ટકારિકાત્રિકટુકાસમર્દહિઙ્ગ્વિઙ્ગુદીત્વઙ્મનઃશિલાચ્છિન્નરુહાકર્કટશૃઙ્ગીપ્રભૃતિભિઃ કાસહરૈશ્ચ કાસઘ્ને, સ્નાયુચર્મખુરશૃઙ્ગકર્કટકાસ્થિશુષ્કમત્સ્યવલ્લૂરકૃમિપ્રભૃતિભિર્વામનીયૈશ્ચ વામનીયે॥

તત્ર બસ્તિનેત્રદ્રવ્યૈર્ધૂમનેત્રદ્રવ્યાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ। ધૂમનેત્રં તુ કનિષ્ઠિકાપરિણાહમગ્રે કલાયમાત્રસ્રોતો મૂલેઽઙ્ગુષ્ઠપરિણાહં ધૂમવર્તિપ્રવેશસ્રોતોઽઙ્ગુલાન્યષ્ટચત્વારિંશત્ પ્રાયોગિકે, દ્વાત્રિંશત્ સ્નેહને, ચતુર્વિંશતિર્વૈરેચને, ષોડશાઙ્ગુલં કાસઘ્ને વામનીયે ચ। એતેઽપિ કોલાસ્થિમાત્રચ્છિદ્રે ભવતઃ। વ્રણનેત્રમષ્ટાઙ્ગુલં વ્રણધૂપનાર્થં કલાયપરિમણ્ડલં કુલત્થવાહિસ્રોત ઇતિ॥

અથ સુખોપવિષ્ટઃ સુમના ઋજ્વધોદૃષ્ટિરતન્દ્રિતઃ સ્નેહાક્તદીપતાગ્રાં વર્તિં નેત્રસ્રોતસિ પ્રણિધાય ધૂમં પિબેત્॥

મુખેન તં પિબેત્ પૂર્વં નાસિકાભ્યાં તતઃ પિબેત્। મુખપીતં મુખેનૈવ વમેત્ પીતં ચ નાસયા॥

મુખેન ધૂમમાદાય નાસિકાભ્યાં ન નિર્હરેત્। તેન હિ પ્રતિલોમેન દૃષ્ટિસ્તત્ર નિહન્યતે॥

વિશેષતસ્તુ પ્રાયોગિકં ઘ્રાણેનાદદીત, સ્નૈહિકં મુખનાસાભ્યાં, નાસિકયા વૈરેચનિકં, મુખેનૈવેતરૌ॥

તત્ર પ્રાયોગિકે વર્તિં વ્યપગતશરકાણ્ડાં નિવાતાતપશુષ્કામઙ્ગારેષ્વવદીપ્ય નેત્રમૂલસ્રોતસિ પ્રયુજ્યધૂમમાહરેતિ બ્રૂયાત્; એવં સ્નેહનં વૈરેચનિકં ચ કુર્યાદિતિ। ઇતરયોર્વ્યપેતધૂમાઙ્ગારે સ્થિરે સમાહિતે શરાવે પ્રક્ષિપ્ય વર્તિં મૂલચ્છિદ્રેણાન્યેન શરાવેણ પિધાય તસ્મિન્ છિદ્રે નેત્રમૂલં સંયોજ્ય ધૂમમાસેવેત, પ્રશાન્તે ધૂમે વર્તિમવશિષ્ટાં પ્રક્ષિપ્ય પુનરપિ ધૂમં પાયયેદાદોષવિશુદ્ધેઃ; એષ ધૂમપાનોપાયવિધિઃ॥

તત્ર શોકશ્રમભયામર્ષૌષ્ણ્યવિષરક્તપિત્તમદમૂર્ચ્છાદાહપિપાસાપાણ્ડુરોગતાલુશોષચ્છર્દિશિરોઽભિઘાતોદ્ગારાપતર્પિતતિમિરપ્રમેહોદરાધ્માનોર્ધ્વવાતાર્તા બાલવૃદ્ધદુર્બલવિરિક્તાસ્થાપિતજાગરિતગર્ભિણીરૂક્ષક્ષીણક્ષતોરસ્કમધુઘૃતદધિદુગ્ધમત્સ્યમદ્યયવાગૂપીતાલ્પકફાશ્ચ ન ધૂમમાસેવેરન્॥

અકાલપીતઃ કુરુતે ભ્રમં મૂર્ચ્છાં શિરોરુજમ્। ઘ્રાણશ્રોત્રાક્ષિજિહ્વાનામુપઘાતં ચ દારુણમ્॥

આદ્યાસ્તુ ત્રયો ધૂમા દ્વાદશસુ કાલેષૂપાદેયાઃ। તદ્યથા ક્ષુતદન્તપ્રક્ષાલનનસ્યસ્નાનભોજનદિવાસ્વપ્નમૈથુનચ્છર્દિમૂત્રોચ્ચારહસિતરુષિતશસ્ત્રકર્માન્તેષ્વિતિ। તત્ર વિભાગો મૂત્રોચ્ચારક્ષવથુહસિતરુષિતમૈથુનાન્તેષુ સ્નૈહિકઃ, સ્નાનચ્છર્દિવાસ્વપ્નાન્તેષુ વૈરેચનિકઃ, દન્તપ્રક્ષાલનસ્ય સ્નાનભોજનશસ્ત્રકર્માન્તેષુ પ્રાયોગિક ઇતિ॥

તત્ર સ્નૈહિકો વાતં શમયતિ, સ્નેહાદુપલેપાચ્ચ; વૈરેચનઃ શ્લેષ્માણમુત્ક્લેશ્યાપકર્ષતિ, રૌક્ષ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાદૌષ્ણ્યાદ્વૈશદ્યાચ્ચ; પ્રાયોગિકઃ શ્લેષ્માણમુત્ક્લેશયત્યુત્ક્લિષ્ટં ચાપકર્ષતિ શમયતિ વાતં સાધારણત્વાત્ પૂર્વાભ્યામિતિ॥

ભવતિ ચાત્ર નરો ધૂમોપયોગાચ્ચ પ્રસન્નેન્દ્રિયવાઙ્મનાઃ। દૃઢકેશદ્વિજશ્મશ્રુઃ સુગન્ધિવિશદાનનઃ॥

તથા કાસશ્વાસારોચકાસ્યોપલેપસ્વરભેદમુખાસ્રાવક્ષવથુવમથુક્રથતન્દ્રાનિદ્રાહનુમન્યાસ્તમ્ભાઃ પીનસશિરોરોગકર્ણાક્ષિશૂલા વાતકફનિમિત્તાશ્ચાસ્ય મુખરોગા ન ભવન્તિ॥

તસ્ય યોગાયોગાતિયોગા વિજ્ઞાતવ્યાઃ। તત્ર યોગો રોગપ્રશમનઃ, અયોગો રોગાપ્રશમનઃ, તાલુગલશોષપરિદાહપિપાસામૂર્ચ્છાભ્રમમદકર્ણક્ષ્વેડદૃષ્ટિનાસારોગદૌર્બલ્યાન્યતિયોગો જનયતિ॥

પ્રાયોગિકં ત્રીંસ્ત્રીનુચ્છ્વાસાનાદદીત મુખનાસિકાભ્યાં ચ પર્યાયાંસ્ત્રીંશ્ચતુરો વેતિ, સ્નૈહિકં યાવદશ્રુપ્રવૃત્તિઃ, વૈરેચનિકમાદોષદર્શનાત્, તિલતણ્ડુલયવાગૂપીતેન પાતવ્યો વામનીયઃ, ગ્રાસાન્તરેષુ કાસઘ્ન ઇતિ॥

વ્રણધૂમં શરાવસંપુટોપનીતેન નેત્રેણ વ્રણમાનયેત્, ધૂમપાનાદ્વેદનોપશમો વ્રણવૈશદ્યમાસ્રાવોપશમશ્ચ ભવતિ॥

વિધિરેષ સમાસેન ધૂમસ્યાભિહિતો મયા। નસ્યસ્યાતઃ પ્રવક્ષ્યામિ વિધિં નિરવશેષતઃ॥

ઔષધમૌષધસિદ્ધો વા સ્નેહો નાસિકાભ્યાં દીયત ઇતિ નસ્યમ્। તદ્દ્વિવિધં શિરોવિરેચનં, સ્નેહનં ચ। તદ્દ્વિવિધમપિ પઞ્ચધા। તદ્યથા નસ્યં, શિરોવિરેચનં, પ્રતિમર્શો, અવપીડઃ, પ્રધમનં ચ। તેષુ નસ્યં પ્રધાનં શિરોવિરેચનં ચ; નસ્યવિકલ્પઃ પ્રતિમર્શઃ, શિરોવિરેચનવિકલ્પોઽવપીડઃ પ્રધમનં ચ; તતો નસ્યશબ્દઃ પઞ્ચધા નિયમિતઃ॥

તત્ર યઃ સ્નેહનાર્થં શૂન્યશિરસાં ગ્રીવાસ્કન્ધોરસાં ચ બલજનનાર્થં દૃષ્ટિપ્રસાદજનનાર્થં વા સ્નેહો વિધીયતે તસ્મિન્ વૈશેષિકો નસ્યશબ્દઃ। તત્તુ દેયં વાતાભિભૂતે શિરસિ દન્તકેશશ્મશ્રુપ્રપાતદારુણકર્ણશૂલકર્ણક્ષ્વેડતિમિરસ્વરોપઘાતનાસારોગાસ્યશોષાવબાહુકાકાલજવલીપલિતપ્રાદુર્ભાવદારુણપ્રબોધેષુ વાતપૈત્તિકેષુ મુખરોગેષ્વન્યેષુ ચ વાતપિત્તહરદ્રવ્યસિદ્ધેન સ્નેહેનેતિ॥

શિરોવિરેચનં શ્લેષ્મણાભિવ્યાપ્તતાલુકણ્ઠશિરસામરોચકશિરોગૌરવશૂલપીનસાર્ધાવભેદકકૃમિપ્રતિશ્યાયાપસ્મારગન્ધાજ્ઞાનેષ્વન્યેષુ ચોર્ધ્વજત્રુગતેષુ કફજેષુ વિકારેષુ શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈસ્તત્સિદ્ધેન વા સ્નેહેનેતિ॥

તત્રૈતદ્દ્વિવિધમપ્યભુક્તવતોઽન્નકાલે પૂર્વાહ્ણે શ્લેષ્મરોગિણાં, મધ્યાહ્ને પિત્તરોગિણાં, અપરાહ્ણે વાતરોગિણામ્॥

અથ પુરુષાય શિરોવિરેચનીયાય ત્યક્તમૂત્રપુરીષાય ભુક્તવતે વ્યભ્રે કાલે દન્તકાષ્ઠધૂમપાનાભ્યાં વિશુદ્ધવક્ત્રસ્રોતસે પાણિતાપપરિસ્વિન્નમૃદિતગલકપોલલલાટપ્રદેશાય વાતાતપરજોહીને વેશ્મન્યુત્તાનશાયિને પ્રસારિતકરચરણાય કિઞ્ચિત્ પ્રવિલમ્બિતશિરસે વસ્ત્રાચ્છાદિતનેત્રાય વામહસ્તપ્રદેશિન્યગ્રોન્નામિતનાસાગ્રાય વિશુદ્ધસ્રોતસિ દક્ષિણહસ્તેન સ્નેહમુષ્ણામ્બુના પ્રતપ્તં રજતસુવર્ણતામ્રમણિમૃત્પાત્રશુક્તીનામન્યતમસ્થં શુક્ત્યા પિચુના વા સુખોષ્ણં સ્નેહમદ્રુતમાસિઞ્ચેદવ્યવચ્છિન્નધારં યથા નેત્રે ન પ્રાપ્નોતિ॥

સ્નેહેઽવસિચ્યમાને તુ શિરો નૈવ પ્રકમ્પયેત્। ન કુપ્યેન્ન પ્રભાષેચ્ચ ન ક્ષુયાન્ન હસેત્તથા॥

એતૈર્હિ વિહતઃ સ્નેહો ન સમ્યક્ પ્રતિપદ્યતે। તતઃ કાસપ્રતિશ્યાયશિરોઽક્ષિગદસંભવઃ॥

તસ્ય પ્રમાણમષ્તૌ બિન્દવઃ પ્રદેશિનીપર્વદ્વયનિઃસૃતાઃ પ્રથમા માત્રા, દ્વિતીયા શુક્તિઃ, તૃતીયા પાણિશુક્તિઃ, ઇત્યેતાસ્તિસ્રો માત્રા યથાબલં પ્રયોજ્યાઃ॥

સ્નેહનસ્યં નોપગિલેત્કથંચિદપિ બુદ્ધિમાન્॥

શૃઙ્ગાટકમભિપ્લાવ્ય નિરેતિ વદનાદ્યથા। કફોત્ક્લેશભયાચ્ચૈનં નિષ્ઠીવેદવિધારયન્॥

દત્તે ચ પુનરપિ સંસ્વેદ્ય ગલકપોલાદીન્ ધૂમમાસેવેત, ભોજયેચ્ચૈનમભિષ્યન્દિ, તતોઽસ્યાચારિકમાદિશેત્; રજોધૂમસ્નેહાતપમદ્યદ્રવપાનશિરઃસ્નાનાતિયાનક્રોધાદીનિ ચ પરિહરેત્॥

તસ્ય યોગાતિયોગાયોગાનામિદં વિજ્ઞાનં ભવતિ॥

લાઘવં શિરસો યોગે સુખસ્વપ્નપ્રબોધનમ્। વિકારોપશમઃ શુદ્ધિરિન્દિર્યાણાં મનઃસુખમ્॥

કફપ્રસેકઃ શિરસો ગુરુતેન્દ્રિયવિભ્રમઃ। લક્ષણં મૂર્ધ્નયતિસ્નિગ્ધે રૂક્ષં તત્રાવચારયેત્॥

અયોગે વાતવૈગુણ્યમિન્દ્રિયાણાં ચ રૂક્ષતા। રોગાશાન્તિશ્ચ તત્રેષ્ટં ભૂયો નસ્યં પ્રયોજયેત્॥

ચત્વારો બિન્દવઃ ષડ્ વા તથાષ્ટૌ વા યથાબલમ્। શિરોવિરેકસ્નેહસ્ય પ્રમાણમભિનિર્દિશેત્॥

નસ્યે ત્રીણ્યુપદિષ્ટાનિ લક્ષણાનિ પ્રયોગતઃ। શુદ્ધ(શુદ્ધિ)હીનાતિસંજ્ઞાનિ વિશેષાચ્છાસ્ત્રચિન્તકૈઃ॥

લાઘવં શિરસઃ સુદ્ધિઃ સ્રોતસાં વ્યાધિનિર્જયઃ। ચિત્તેન્દ્રિયપ્રસાદશ્ચ શિરસઃ શુદ્ધિલક્ષણમ્॥

કણ્ડૂપદેહૌ ગુરુતા સ્રોતસાં કફસંસ્રવઃ। મૂર્ધ્નિ હીનવિશુદ્ધે તુ લક્ષણં પરિકીર્તિતમ્॥

મસ્તુલુઙ્ગાગમો વાતવૃદ્ધિરિન્દ્રિયવિભ્રમઃ। શૂન્યતા શિરસશ્ચાપિ મૂર્ધ્નિ ગાઢવિરેચિતે॥

હીનાતિશુદ્ધે શિરસિ કફવાતઘ્નમાચરેત્। સમ્યગ્વિશુદ્ધે શિરસિ સર્પિર્નસ્યં નિષેચયેત્॥

(એકાન્તરં દ્વ્યનતરં વા સપ્તાહં વા પુનઃ પુનઃ। એકવિંશતિરાત્રં વા યાવદ્વા સાધુ મન્યતે॥)

મારુતેનાભિભૂતસ્ય વાત્યન્તં યસ્ય દેહિનઃ। દ્વિકાલં ચાપિ દાતવ્યં નસ્યં તસ્ય વિજાનતા॥)

અવપીડસ્તુ શિરોવિરેચનવદભિષ્યણ્ણસર્પદષ્ટવિસંજ્ઞેભ્યો દદ્યાચ્છિરોચિરેચનદ્રવ્યાણામન્યતમમવપિષ્યાવપીડ્ય ચ, શર્કરેક્ષુરસક્ષીરઘૃતમાંસરસાનામન્યતમં ક્ષીણાનાં શોણિતપિત્તે ચ વિદધ્યાત્॥

કૃશદુર્બલભીરૂણાં સુકુમારસ્ય યોષિતામ્। શૃતાઃ સ્નેહાઃ શિરઃશુદ્ધ્યૈ કલ્કસ્તેભ્યો યથા હિતઃ॥

ચેતોવિકારકૃમિવિષાભિપન્નાનાં ચૂર્ણં પ્રધમેત્॥

નસ્યેન પરિહર્તવ્યો ભુતવાનપતર્પિતોઽત્યર્થતરુણપ્રતિશ્યાયી ગર્ભિણી પીતસ્નેહોદકમદ્યદ્રવોઽજીર્ણી દત્તબસ્તિઃ ક્રુદ્ધો ગરાર્તસ્તૃષિતઃ શોકાભિભૂતઃ આન્તો બાલો વૃદ્ધો વેગાવરોધિતઃ શિરઃસ્નાતુકામશ્ચેતિ; અનાર્તવે ચાભ્રે નસ્યધૂમૌ પરિહરેત્॥

તત્ર હીનાતિમાત્રાતિશીતોષ્ણસહસાપ્રદાનાદતિપ્રવિલમ્બિતશિરસ ઉચ્છિઙ્ઘતો વિચલતોઽભ્યવહરતો વા પ્રતિષિદ્ધપ્રદાનાચ્ચ વ્યાપદો ભવન્તિ તૃષ્ણોદ્ગારાદયો દોષનિમિત્તાઃ ક્ષયજાશ્ચ॥

ભવતશ્ચાત્ર નસ્યે શિરોવિરેકે ચ વ્યાપદો દ્વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ। દોષોત્ક્લેશાત્ ક્ષયાચ્ચૈવ વિજ્ઞેયાસ્તા યથાક્રમમ્॥

દોષોક્લેશનિમિત્તાસ્તુ જયેચ્છમનશોધનૈઃ। અથ ક્ષયનિમિત્તાસુ યથાસ્વં બૃંહણં હિતમ્॥

પ્રતિમર્શશ્ચતુર્દશસુ કાલેષૂપાદેયઃ; તદ્યથા તલ્પોત્થિતેન, પ્રક્ષાલિતદન્તેન, ગૃહાન્નિર્ગચ્છતા, વ્યાયામવ્યવાયાધ્વપરિશ્રાન્તેન, મૂત્રોચ્ચારકવલાઞ્જનાન્તે, ભુક્તવતા, છર્દિતવતા, દિવાસ્વપ્નોત્થિતેન, સાયં ચેતિ॥

તત્ર તલ્પોત્થિતેનાસેવિતઃ પ્રતિમર્શો રાત્રાવુપચિતં નાસાસ્રોતોગતં મલમુપહન્તિ મનઃપ્રસાદં ચ કરોતિ, પ્રક્ષાલિતદન્તેનાસેવિતો દન્તાનાં દૃઢતાં વદનસૌગન્ધ્યં ચાપાદયતિ, ગૃહાન્નિર્ગચ્છતા સેવિતો નાસાસેઓતસઃ ક્લિન્નતયા રજોધૂમો વા ન બાધતે, વ્યાયામમૈથુનાધ્વપરિશ્રાન્તેનાસેવિતઃ શ્રમમુપહન્તિ, મૂત્રોચ્ચારાન્તે સેવિતો દૃષ્ટેર્ગુરુત્વમપનયતિ, કવલાઞ્જનાન્તે સેવિતો દૃષ્ટિં પ્રસાદયતિ, ભુક્તવતા સેવિતઃ સ્રોતસાં વિશુદ્ધિં લઘુતાં ચાપાદયતિ, વાન્તેનાસેવિતઃ સ્રોતોવિલગ્નં શ્લેષ્માણમપોહ્ય ભક્તાકાઙ્ક્ષામાપાદયતિ, દિવાસ્વપ્નોત્થિતેનાસેવિતો નિદ્રાશેષં ગુરુત્વં મલં ચાપોહ્ય ચિત્તૈકાગ્ર્યં જનયતિ, સાયં ચાસેવિતઃ સુખનિદ્રાપ્રબોધં ચેતિ॥

ઈષદુચ્છિઙ્ઘતઃ સ્નેહો યાવદ્વક્ત્રં પ્રપદ્યતે। નસ્યે નિષિક્તં તં વિદ્યાત્ પ્રતિમર્શં પ્રમાણતઃ॥

નસ્યેન રોગાઃ શામ્યન્તિ નરાણામૂર્ધ્વજત્રુજાઃ। ઇન્દ્રિયાણાં ચ વૈમલ્યં કુર્યાદાસ્યં સુગન્ધિ ચ॥

હનુદન્તશિરોગ્રીવાત્રિકબાહૂરસાં બલમ્। વલીપલિતખાલિત્યવ્યઙ્ગાનાં ચાપ્યસંભવમ્॥

તૈલં કફે સવાતે સ્યાત્ કેવલે પવને વસામ્। દદ્યાત્સર્પિઃ સદા પિત્તે મજ્જાનં ચ સમારુતે॥

ચતુર્વિધસ્ય સ્નેહસ્ય વિધિરેવં પ્રકીર્તિતઃ। શ્લેષ્મસ્થાનાવિરોધિત્વાત્તેષુ તૈલં વિધીયતે॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કવલગ્રહણે વિધિમ્। ચતુર્ધા કવલઃ સ્નેહી પ્રસાદી શોધિરોપણૌ॥

સ્ન્ગિધોષ્ણૈઃ સ્નૈહિકો વાતે સ્વાદુશીતૈઃ પ્રસાદનઃ। પિત્તે કટ્વમ્લલવણૈ રૂક્ષોષ્ણૈઃ શોધનઃ કફે॥

કષાયતિક્તમધુરૈઃ કટૂષ્ણૈ રોપણો વ્રણે। ચતુર્વિધસ્ય ચૈવાસ્ય વિશેષોઽયં પ્રકીર્તિતઃ॥

તત્ર ત્રિકટુકવચાસર્ષપહરીતકીકલ્કમાલોડ્ય તૈલશુક્તસુરામૂત્રક્ષારમધૂનામન્યતમેન સલવણમભિપ્રતપ્તમુપસ્વિન્નમૃદિતગલકપોલલલાટપ્રદેશો ધારયેત્॥

સુખં સંચાર્યતે યા તુ માત્રા સ (સા) કવલઃ સ્મૃતઃ। અસંચાર્યા તુ યા માત્રા ગણ્ડૂષઃ સ પ્રકીર્તિતઃ॥

તાવચ્ચ ધારયિતવ્યોઽનન્યમનસોન્નતદેહેન યાવદ્દોષપરિપૂર્ણકપોલત્વં નાસાસ્રોતોનયનપરિપ્લાવશ્ચ ભવતિ તદા વિમોક્તવ્યઃ, પુનશ્ચાન્યો ગ્રહીતવ્ય ઇતિ॥

એવં સ્નેહપયઃક્ષૌદ્રરસમૂત્રામ્લસંભૃતાઃ। કસાયોષ્ણોદકાભ્યાં ચ કવલા દોષતો હિતાઃ॥

વ્યાધેરપચયસ્તુષ્ટિર્વૈશદ્યં વક્ત્રલાઘવમ્। ઇન્દિર્યાણાં પ્રસાદશ્ચ કવલે શુદ્ધિલક્ષણમ્॥

હીને જાડ્યકફોત્ક્લેશાવરસજ્ઞાનમેવ ચ। અતિયોગાન્મુખે પાકઃ શોષતૃષ્ણારુચિક્લમાઃ॥

શોધનીયે વિશેષેણ ભવન્ત્યેવ ન સંશયઃ। તિલા નીલોત્પલં સર્પિઃ શર્કરા ક્ષીરમેવ ચ॥

સક્ષૌદ્રો દગ્ધવક્ત્રસ્ય ગણ્ડૂષો દાહનાશનઃ। કવલસ્ય વિધિર્હ્યેષ સમાસેન પ્રકીર્તિતઃ॥

વિભજ્ય ભેષજં બુદ્ધ્યા કુર્વીત પ્રતિસારણમ્। કલ્કો રસક્રિયા ક્ષૌદ્રં ચૂર્ણં ચેતિ ચતુર્વિધમ્॥

અઙ્ગુલ્યગ્રપ્રણીતં તુ યથાસ્વં મુખરોગિણામ્। તસ્મિન્ યોગમયોગં ચ કવલોક્તં વિભાવયેત્॥

તાનેવ શમયેદ્ વ્યાધીન્ કવલો યાનપોહતિ। દોષઘ્નમનભિષ્યન્દિ ભોજયેચ્ચ તથા નરમ્॥