સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.7

અથાતોઽશ્મરીચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અશ્મરી દારુણો વ્યાધિરન્તકપ્રતિમો મતઃ। ઔષધૈસ્તરુણઃ સાધ્યઃ પ્રવૃદ્ધશ્છેદમર્હતિ॥

તસ્ય પૂર્વેષુ રૂપેષુ સ્નેહાદિક્રમ ઇષ્યતે। તેનાસ્યાપચયં યાન્તિ વ્યાધેર્મૂલાન્યશેષતઃ॥

પાષાણમેદો વસુકો વશિરાશ્મન્તકૌ તથા। શતાવરી શ્વદંષ્ટ્રા ચ બૃહતી કણ્ટકારિકા॥

કપોતવઙ્કાઆર્તગલઃ કચ્ચકોશીરકુબ્જકાઃ॥ વૃક્ષાદની ભલ્લુકશ્ચ વરુણઃ શાકજં ફલમ્॥

યવાઃ કુલત્થાઃ કોલાનિ કતકસ્ય ફલાનિ ચ। ઊષકાદિપ્રતીવાપમેષાં ક્વાથૈર્ઘૃતં કૃતમ્॥

ભિનત્તિ વાતસંભૂતામશ્મરીં ક્ષિપ્રમેવ તુ। ક્ષારાન્ યવાગૂર્યૂષાંશ્ચ કષાયાણિ પયાંસિ ચ॥

ભોજનાનિ ચ કુર્વીત વર્ગેઽસ્મિન્ વાતનાશને। કુશઃ કાશઃ સરો ગુન્દ્રા ઇત્કટો મોરટોઽશ્મભિત્॥

વરી વિદારી વારાહી શાલિમૂલત્રિકણ્ટકમ્। ભલ્લૂકઃ પાટલા પાઠા પત્તૂરોઽથ કુરુષ્ટિકા॥

પુનર્નવા શિરીષશ્ચ ક્વથિતાસ્તેષુ સાધિતમ્। ઘૃતં શિલાજમધુકબીજૈરિન્દીવરસ્ય ચ॥

ત્રપુસૈર્વારુકાદીનાં બીજૈશ્ચાવાપિતં શુભમ્। ભિનત્તિ પિત્તસંભૂતામશ્મરીં ક્ષિપ્રમેવ તુ॥

ક્ષારાન્ યવાગૂર્યૂષાંશ્ચ કષાયાણિ પયાંસિ ચ। ભોજનાનિ ચ કુર્વીત વર્ગેઽસ્મિન્ પિત્તનાશને॥

ગણો વરુણકાદિસ્તુ ગુગ્ગુલ્વેલાહરેણવઃ। કુષ્ઠભદ્રાદિમરિચચિક્ત્રકૈઃ સસુરાહ્વયૈઃ॥

એતૈઃ સિદ્ધમજાસર્પિરૂષકાદિગણેન ચ। ભિનત્તિ કફસંભૂતામશ્મરીં ક્ષિપ્રમેવ તુ॥

ક્ષારાન્ યવાગૂર્યૂષાંશ્ચ કષાયાણિ પયાંસિ ચ। ભોજનાનિ ચ કુર્વીત વર્ગેઽસ્મિન્ કફનાશને॥

પિચુકાઙ્કોલકતકશાકેન્દીવરજૈઃ ફલૈઃ। ચૂર્ણિતૈઃ સગુડં તોયં શર્કરાશમનં પિબેત્॥

ક્રૌઞ્ચોષ્ટ્રરાસભાસ્થીનિ શ્વદંષ્ટ્રા તાલમૂલિકા। અજમોદા કદમ્બરસ્ય મૂલં નાગરમેવ ચ॥

પીતાનિ શર્કરાં ભિન્દ્યુઃ સુરયોષ્ણોદકેન વા। ત્રિકણ્ટકસ્ય બીજાનાં ચૂર્ણં માક્ષિકસંયુતમ્॥

અવિક્ષીરેણ સપ્તાહમશ્મરીભેદનં પિબેત્। દ્રવ્યાણાં તુ ઘૃતોક્તાનાં ક્ષારોઽવિમૂત્રગાલિતઃ॥

ગ્રામ્યસત્ત્વશકૃત્ક્ષારૈઃ સંયુક્તઃ સાધિતઃ શનૈઃ। તત્રોષકાદિરાવાપઃ કાર્યસ્ત્રિકટુકાન્વિતઃ॥

એષ ક્ષારોઽશ્મરીં ગુલ્મં શર્કરાં ચ ભિનત્ત્યપિ। તિલાપામાર્ગકદલીપલાશયવકલ્કજઃ॥

ક્ષારઃ પેયોઽવિમૂત્રેણ શર્કરાનાશનઃ પરઃ। પાટલાકરવીરાણાં ક્ષારમેવં સમાચરેત્॥

શ્વદંષ્ટ્રાયષ્ટિકાબ્રહ્મીકલ્કં વાક્ષસમં પિબેત્। સહૈડકાખ્યૌ પેયૌ વા શોભાઞ્જનકમાર્કવૌ॥

કપોતવઙ્કામૂલં વા પિબેદમ્લૈઃ સુરાદિભિઃ। તત્સિદ્ધં વા પિબેત્ ક્ષીરં વેદનાભિરુપદ્રુતઃ॥

હરીતક્યાદિસિદ્ધં વા વર્ષાભૂસિદ્ધમેવ વા। સર્વથૈવોપયોજ્યઃ સ્યાદ્ગણો વીરતરાદિકઃ॥

ઘૃતૈઃ ક્ષારૈઃ કષાયૈશ્ચ ક્ષીરૈઃ સોત્તરબસ્તિભિઃ। યદિ નોપશમં ગચ્છેચ્છેદસ્તત્રોત્તરો વિધિઃ॥

કુશલસ્યાપિ વૈદ્યસ્ય યતઃ સિદ્ધિરિહાધ્રુવા। ઉપક્રમો જઘન્યોઽયમતઃ સંપરિકીર્તિતઃ॥

અક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ ક્રિયાયાં સંશયો ભવેત્। તસ્માદાપૃચ્છ્ય કર્તવ્યમીશ્વરં સાધુકારિણા॥

અથ રોગાન્વિતમુપસ્નિગ્ધમપકૃષ્ટકોષમીષત્કર્શિતમભ્યક્તસ્વિન્નશરીરં ભુક્તવન્તં કૃતબલિમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનમગ્રોપહરણીયોક્તેન વિધાનેનોપકલ્પિતસમ્ભારમાશ્વાસ્ય, તતો બલવન્તમવિક્લવમાજાનુસમે ફલકે પ્રાગુપવિષ્ટાન્યપુરુષસ્યોત્સઙ્ગે નિષણ્ણપૂર્વકાયમુત્તાનમુન્નતકટીકં વસ્ત્રાધારકોપવિષ્ટં સઙ્કુચિતજાનુકૂર્પરમિતરેણ સહાવબદ્ધં સૂત્રેણ શાટકૈર્વા, તતઃ સ્વભ્યક્તનાભિપ્રદેશસ્ય વામપાર્શ્વં વિમૃદ્ય મુષ્ટિનાવપીડયેદધોનાભેર્યાવદશ્મર્યધઃ પ્રપન્નેતિ, તતઃ સ્નેહાભ્યક્તે કૢપ્તનખે વામહસ્તપ્રદેશિનીમધ્યમે અઙ્ગુલ્યૌ પાયૌ પ્રણિધાયાનુસેવનીમાસાદ્ય પ્રયત્નબલાભ્યાં પાયુમેઢ્રાન્તરમાનીય, નિર્વ્યલીકમનાયતમવિષમં ચ બસ્તિં સન્નિવેશ્ય, ભૃશમુત્પીડયેદઙ્ગુલિભ્યાં યથા ગ્રન્થિરિવોન્નતં શલ્યં ભવતિ॥

સ ચેદ્ગૃહીતશલ્યે તુ વિવૃતાક્ષો વિચેતનઃ। હતવલ્લમ્બશીર્ષશ્ચ નિર્વિકારો મૃતોપમઃ॥

ન તસ્ય નિર્હરેચ્છલ્યં નિર્હરેત્તુ મ્રિયેત સઃ। વિના ત્વેતેષુ રૂપેષુ નિર્હર્તું પ્રયતેત વૈ॥

તતઃ સવ્યે પાર્શ્વે સેવનીં યવમાત્રેણ મુક્ત્વાવચારયેચ્છસ્ત્રમશ્મરીપ્રમાણં, દક્ષીંઅતો વા ક્રિયાસૌકર્યહેતોરિત્યેકે, યથા સા ન ભિદ્યતે ચૂર્ણ્યતે વા તથા પ્રયતેત, ચૂર્ણમલ્પમપ્યવસ્થિતં હિ પુનઃ પરિવૃદ્ધિમેતિ, તસ્માત્ સમસ્તામગ્રવક્રેણાદદીત; સ્ત્રીણાં તુ બસ્તિપાર્શ્વગતો ગર્ભાશયઃ સન્નિકૃષ્ટઃ, તસ્માત્તાસામુત્સઙ્ગવચ્છસ્ત્રં પાતયેત્, અતોઽન્યથા ખલ્વાસાં મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવેત્, પુરુષસ્ય વા મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાન્મૂત્રક્ષરણમ્; અશ્મરીવ્રણાદૃતે ભિન્નબસ્તિરેકધાપિ ન ભવતિ, દ્વિધા ભિન્નબસ્તિરાશ્મરિકો ન સિધ્યતિ, અશ્મરીવ્રણનિમિત્તમેકધાભિન્નબસ્તિર્જીવતિ, ક્રિયાભ્યાસાચ્છાસ્ત્રવિહિતચ્છેદાન્નિઃસ્યન્દપરિવૃદ્ધત્વાચ્ચ શલ્યસ્યેતિ। ઉદ્ધૃતશલ્યં તૂષ્ણોદકદ્રોણ્યામવગાહ્ય સ્વેદયેત્, તથા હિ બસ્તિરસૃજા ન પૂર્યતે; પૂર્ણે વા ક્ષીરવૃક્ષકષાયં પુષ્પનેત્રેણ વિદધ્યાત્॥

ભવતિ ચાત્ર ક્ષીરવૃક્ષકષાયસ્તુ પુષ્પનેત્રેણ યોજિતઃ। નિર્હરેદશ્મરીં તૂર્ણં રક્તં બસ્તિગતં ચ યત્॥

મૂત્રમાર્ગવિશોધનાર્થં ચાસ્મૈ ગુડસૌહિત્યં વિતરેત્; ઉદ્ધૃત્ય ચૈનં મધુઘૃતાભ્યક્તવ્રણં મૂત્રવિશોધનદ્રવ્યસિદ્ધામુષ્ણાં સઘૃતાં યવાગૂં પાયયેતોભયકાલં ત્રિરાત્રં; ત્રિરાત્રાદૂર્ધ્વં ગુડપ્રગાઢેન પયસા મૃદ્વોદનમલ્પં ભોજયેદ્દશરાત્રં (મૂત્રાસૃગ્વિશુદ્ધ્યર્થં વ્રણક્લેદનાર્થં ચ), દશરાત્રાદૂર્ધ્વં ફલામ્લૈર્જાઙ્ગલરસૈરુપાચરેત્; તતો દશરાત્રં ચૈનમપ્રમત્તઃ સ્વેદયેત્ સ્નેહેન દ્રવસ્વેદેન વા; ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ ચાસ્ય વ્રણં પ્રક્ષાલયેત્; રોધ્રમધુકમઞ્જિષ્ઠાપ્રપૌણ્ડરીકકલ્કૈર્વ્રણં પ્રતિગ્રાહયેત્; એતેષ્વેવ હરિદ્રાયુતેષુ તૈલં ઘૃતં વા વિપક્વં વ્રણાભ્યઞ્જનમિતિ; સ્ત્યાનશોણિતં ચોત્તરબસ્તિભિરુપાચરેત્; સપ્તરાત્રાચ્ચ સ્વમાર્ગમપ્રતિપદ્યમાને મૂત્રે વ્રણં યથોક્તેન વિધિના દહેદગ્નિના, સ્વમાર્ગપ્રતિપન્ને ચોત્તરબસ્ત્યાસ્થાપનાનુવાસનૈરુપાચરેન્મધુરકષાયૈરિતિ; યદૃચ્છયા વા મૂત્રમાર્ગપ્રતિપન્નામન્તરાસક્તાં શુક્રાશ્મરીં શર્કરાં વા સ્રોતસાપહરેત્, એવં ચાશક્યે વિદાર્ય નાડીં શસ્ત્રેણ બડિશેનોદ્ધરેત્। રૂઢવ્રણશ્ચાઙ્ગનાશ્વનગનાગરથદ્રુમાન્ નારોહેત વર્ષં, નાપ્સુ પ્લવેત, ભુઞ્જીત વા ગુરુ॥

મૂત્રવહશુક્રવહમુષ્કસ્રોતોમૂત્રપ્રસેકસેવનીયોનિગુદબસ્તીનષ્ટૌ પરિહરેત્। તત્ર મૂત્રવહચ્છેદાન્મરણં મૂત્રપૂર્ણબસ્તેઃ, શુક્રવહચ્છેદાન્મરણં ક્લૈબ્યં વા, મુષ્કસ્રોતૌપઘાતાદ્ ધ્વજભઙ્ગઃ, મૂત્ર્પ્રસેકક્ષણનાન્મૂત્રપ્રક્ષરણં, સેવનીયોનિચ્છેદાદ્રુજઃ પ્રાદુર્ભાવઃ, બસ્તિગુદવિદ્ધલક્ષણં પ્રાગુક્તમિતિ॥

ભવતિ ચાત્ર મર્માણ્યષ્ટાવસંબુધ્ય સ્રોતોજાનિ શરીરિણામ્। વ્યાપાદયેદ્બહૂન્મર્ત્યાન્ શસ્ત્રકર્માપટુર્ભિષક્॥

સેવની શુક્રહરણી સ્રોતસી ફલયોર્ગુદમ્। મૂત્રસેકં મૂત્રવહં યોનિર્બસ્તિસ્તથાષ્ટમઃ॥