સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.6

અથાતોઽર્શસાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ચતુર્વિધોઽર્શસાં સાધનોપાયઃ। તદ્યથા ભેષજં ક્ષારોઽગ્નિઃ શસ્ત્રમિતિ। તત્ર અચિરકાલજાતાન્યલ્પદોષલિઙ્ગોપદ્રવાણિ ભેષજસાધ્યાનિ, મૃદુપ્રસૃતાવગાઢાન્યુચ્છ્રિતાનિ ક્ષારેણ, કર્કશસ્થિરપૃથુકઠિનાન્યગ્નિના, તનુમૂલન્યુચ્છ્રિતાનિ ક્લેદવન્તિ ચ શસ્ત્રેણ। તત્ર ભેષજસાધ્યાનામર્શસામદૃશ્યાનાં ચ ભેષજં ભવતિ, ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રસાધ્યાનાં તુ વિધાનમુચ્યમાનમુપધારય॥

તત્ર બલવન્તમાતુરમર્શોભિરુપદ્રુતમુપસ્નિગ્ધં પરિસ્વિન્નમનિલવેદનાભિવૃદ્ધિપ્રશમાર્થં સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પમન્નં દ્રવપ્રાયં ભુક્તવન્તમુપવેશ્ય સંવૃ(ભૃ)તે શુચૌ દેશે સાધારણે વ્યભ્રે કાલે સમે ફલકે શય્યાયાં વા પ્રત્યાદિત્યગુદમન્યસ્યોત્સઙ્ગે નિષણ્ણપૂર્વકાયમુત્તાનં કિઞ્ચિદુન્નતકટિકં વસ્ત્રકમ્બલકોપવિષ્ટં યન્ત્રણશાટકેન પરિક્ષિપ્તગ્રીવાસક્થિં પરિકર્મિભિઃ સુપરિગૃહીતમસ્પન્દનશરીરં કૃત્વા તતોઽસ્મૈ ઘૃતાભ્યક્તગુદાય ઘૃતાભ્યક્તં યન્ત્રમૃજ્વનુમુખં પાયૌ શનૈઃ શનૈઃ પ્રવાહમાણસ્ય પ્રણિધાય, પ્રવિષ્ટે ચાર્શો વીક્ષ્ય, શલાકયોત્પીડ્ય, પિચુવસ્ત્રયોરન્યતરેણ પ્રમૃજ્ય, ક્ષારં પાતયેત્; પાતયિત્વા ચ પાણિના યન્ત્રદ્વારં પિધાય વાક્ચ્છતમાત્રમુપેક્ષેત, તતઃ પર્મૃજ્ય ક્ષારબલં વ્યાધિબલં ચાવેક્ષ્ય પુનરાલેપયેત્, અથાર્શઃ પક્વજામ્બવપ્રતીકાશમવસન્નમીષન્નતમભિસમીક્ષ્યોપાવર્તયેત્, ક્ષારં પ્રક્ષાલયેદ્ધાન્યામ્લેન દધિમસ્તુશુક્તફલામ્લૈર્વા, તતો યષ્ટીમધુકમિશ્રેણ સર્પિષા નિર્વાપ્ય યન્ત્રમપનીયોત્થાપ્યાતુરમુષ્ણોદકોપવિષ્ટં શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષિઞ્ચેત્, અશીતાભિરિત્યેકે, તતો નિર્વાતમાગારં પ્રવેશ્યાચારિકમાદિશેત્; સાવશેષં પુનર્દહેત્; એવં સપ્તરાત્રાત્ સપ્તરાત્રાદેકૈકમુપક્રમેત; તત્ર બહુષુ પૂર્વ્ંઅ દક્ષિણં સાધયેત્, દક્ષિણાદ્વામં, વામાત્ પૃષ્ઠજં, તતોઽગ્રજમિતિ॥

તત્ર વાતશ્લેષ્મનિમિત્તાન્યગ્નિક્ષારાભ્યાં સાધયેત્, ક્ષારેણૈવ મૃદુના પિત્તરક્તનિમિત્તાનિ॥

તત્ર વાતાનુલોમ્યમન્નરુચિરગ્નિદીપ્તિર્લાઘવં બલવર્ણોત્પત્તિર્મનસ્તુષ્ટિરિતિ સમ્યગ્દગ્ધલિઙ્ગાનિ, અતિદગ્ધે તુ ગુદાવદરણં દાહો મૂર્ચ્છા જ્વરઃ પિપાસા શોણિતાતિપ્રવૃત્તિસ્તન્નિમિત્તાશ્ચોપદ્રવા ભવન્તિ, ધ્યામાલ્પવ્રણતા કણ્ડૂરનિલવૈગુણ્યમિન્દિર્યાણામપ્રસાદો વિકારસ્ય ચાશાન્તિર્હીનદગ્ધે॥

મહાન્તિ ચ પ્રાણવતચ્છિત્ત્વા દહેત્, નિર્ગતાનિ ચાત્યર્થં દોષપૂર્ણાનિ યન્ત્રાદ્વિના સ્વેદાભ્યઙ્ગસ્નેહાવગાહોપનાહવિસ્રાવણાલેપક્ષારાગ્નિશસ્ત્રૈરુપાચરેત્; પ્રવૃત્તરક્તાનિ ચ રક્તપિત્તવિધાનેન, ભિન્નપુરીષાણિ ચાતીસારવિધાનેન, બદ્ધવર્ચાંસિ સ્નેહપાનવિધાનેનોદાવર્તવિધાનેન વા; એષ સર્વસ્થાનગતાનામર્શસાં દહનકલ્પઃ॥

આસાદ્ય ચ દર્વીકૂર્ચકશલાકાનામન્યતમેન ક્ષારં પાતયેત્। ભ્રષ્ટગુદસ્ય તુ વિના યન્ત્રેણ ક્ષારાદિકર્મ પ્રયુઞ્જીત। સર્વેષુ ચ શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાન્નં સર્પિઃસ્નિગ્ધમુપસેવેત પયસા નિમ્બયૂષેણ પટોલયૂષેણ વા, યથાદોષં શાકૈર્વાસ્તૂકતણ્ડુલીયકજીવન્ત્યુપોદિકાશ્વબલાબલમૂલકપાલઙ્ક્યસનચિલ્લીચુચ્ચૂકલાયવલ્લીભિરન્યૈર્વા। યચ્ચાન્યદપિ સ્નિગ્ધમગ્નિદીપનમર્શોઘ્નં સૃષ્ટમૂત્રપુરીષં ચ તદુપસેવેત॥

દગ્ધેષુ ચાર્શઃસ્વભ્યક્તોઽનલસન્ધુક્ષણાર્થમનિલપ્રકોપસંરક્ષણાર્થં ચ સ્નેહાદીનાં સામાન્યતઃ ક્રિયાપથમુપસેવેત। વિશેષતસ્તુ વાતાર્શઃસુ સર્પીષિ ચ વાતહરદીપનીયસિદ્ધાનિ હિઙ્ગ્વાદિભિશ્ચૂર્ણૈઃ પ્રતિસંસૃજ્ય પિબેત્, પિત્તાર્શઃસુ પૃથક્પર્ણ્યાદીનાં કષાયેણ દીપનીયપ્રતીવાપં સર્પિઃ, શોણિતાર્શઃસુમઞ્જિષ્ઠામુરુઙ્ગ્યાદીનાં કષાયે પાચયેત્, શ્લેષ્માર્શઃસુ સુરસાદીનાં કષાયે। ઉપદ્રવાંશ્ચ યથાસ્વમુપાચરેત્॥

પરં ચ યત્નમાસ્થાય ગુદે ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રાણ્યવચારયેત્, તદ્વિભ્રમાદ્ધિ ષાણ્ઢ્યશોફદાહમદમૂર્છાટોપાનાહાતીસારપ્રવાહણાનિ ભવન્તિ મરણં વા॥

અત ઊર્ધ્વં યન્ત્રપ્રમાણમુપદેક્ષ્યામઃ તત્ર યન્ત્રં લૌહં દાન્તં શાર્ઙ્ગં વાર્ક્ષં વા ગોસ્તનાકારં ચતુરઙ્ગુલાયતં પઞ્ચાઙ્ગુલપરિણાહં પુંસાં, ષડઙ્ગુલપરિણાહં નારીણાં તલાયતં; તદ્ દ્વિચ્છિદ્રં દર્શનાર્થં, એકચ્છિદ્રં તુ કર્મણિ; એકદ્વારે હિ શસ્ત્રક્ષારાગ્નીનામતિક્રમો ન ભવતિ; છિદ્રપ્રમાણં તુ ત્ર્યઙ્ગુલાયતમઙ્ગુષ્ઠોદરપરિણાહં, યદઙ્ગુલમવશિષ્ટં તસ્યાર્ધાઙ્ગુલાદધસ્તાદર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતોપરિવૃત્તકર્ણિકમ્; એષ યન્ત્રાકૃતિસમાસઃ॥

અત ઊર્ધ્વમર્શસામાલેપાન્ વક્ષ્યામઃ સ્નુહીક્ષીરયુક્તં હરિદ્રાચૂર્ણમાલેપઃ પ્રથમઃ, કુક્કુટપુરીષગુઞ્જાહરિદ્રાપિપ્પલીચૂર્ણમિતિ ગોમૂત્રપિત્તપિષ્ટો દ્વિતીયઃ, દન્તીચિત્રકસુવર્ચિકાલાઙ્ગલીકલ્કો વા ગોપિત્તપિષ્ટસ્તૃતીયઃ, પિપ્પલીસૈન્ધવકુષ્ઠશિરીષફલકલ્કઃ સ્નુહીક્ષીરપિષ્ટોઽર્કક્ષીરપિષ્ટો વા ચતુર્થઃ, કાસીસહરિતાલસૈન્ધવાશ્વમારકવિડઙ્ગપૂતીકકૃતવેધનજમ્બ્વર્કોત્તમારણીદન્તીચિત્રકાલર્કસ્નુહીપયઃસુ તૈલં વિપક્વમભ્યઞ્જનેનાર્શઃ શાતયતિ॥

અત ઊર્ધ્વં ભેષજસાધ્યેષ્વદૃશ્યેષ્વર્શઃસુ યોગાન્ યાપનાર્થં વક્ષ્યામઃ પ્રાતઃ પ્રતર્ગુડહરીતકીમાસેવેત, બ્રહ્મચારી ગોમૂત્રદ્રોણસિદ્ધં વા હરીતકીશતં પ્રાતઃ પ્રાતર્યથાબલં ક્ષૌદ્રેણ, અપામાર્ગમૂલં વા તણ્ડુલોદકેન સક્ષૌદ્રમહરહઃ, શતાવરીમૂલકલ્કં વા ક્ષીરેણ, ચિત્રકચૂર્ણયુક્તં વા સીધું પરાર્ધ્યં ભલ્લાતચૂર્ણયુક્તં વા સક્તુમન્થમલવણં તક્રેણ, કલશે વાન્તશ્ચિત્રકમૂલકલ્કાવલિપ્તે નિષિક્તં તક્રમમ્લમનમ્લં વા પાનભોજનેષૂપયુઞ્જીત, એષ એવ ભાર્ગ્યાસ્ફોતાયવાન્યામલકગુડૂચીષુ તક્રકલ્પઃ, પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકવિડઙ્ગશુણ્ઠીહરીતકીષુ ચ પૂર્વવદેવ નિરન્નો વા તક્રમહરહર્માસમુપસેવેત, શૃઙ્ગવેરપુનર્નવાચિત્રકકષાયસિદ્ધં વા પયઃ, કૃટજમૂલત્વક્ફાણિતં વા પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં ક્ષૌદ્રેણ, મહાવાતવ્યાધ્યુક્તં હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણમુપસેવેત તક્રાહારઃ ક્ષીરાહારો વા, ક્ષારલવણાંશ્ચિત્રકમૂલક્ષારોદકસિદ્ધં વા પયઃ પલાશતરુક્ષારસિદ્ધં વા, પલાશતરુક્ષારસિદ્ધાન્ વા કુલ્માષાન્, પાટલાપામાર્ગબૃંહતીપલાશક્ષારં વા પરિસ્રુતમહરહર્ઘૃતસંસૃષ્ટં, કુટજબન્દાકમૂલકલ્કં વા તક્રેણ, ચિત્રકપૂતીકનાગરકલ્કં વા પૂતીકક્ષારેણ, ક્ષારોદકસિદ્ધં વા સર્પિઃ પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં, કૃષ્ણતિલપ્રસૃતં પ્રકુઞ્ચં વા પ્રાતઃ પ્રાતરુપસેવેત શીતોદકાનુપાનમ્; એભિરભિવર્ધતેઽગ્નિરર્શાંસિ ચોપશામ્યન્તિ॥

દ્વિપઞ્ચમૂલીદન્તીચિત્રકપથ્યાનાં તુલામાહૃત્ય જલચતુર્દ્રોણે વિપાચયેત્, તતઃ પાદાવશિષ્ટં કષાયમાદાય સુશીતં ગુડતુલયા સહોન્મિશ્ર્ય ઘૃતભાજને નિઃક્ષિપ્ય માસમુપેક્ષેત યવપલ્લે, તતઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્માત્રાં પાયયેત, તેનાર્શોગ્રહણીદોષપાણ્ડુરોગોદાવર્તારોચકા ન ભવન્તિ દીપ્તશ્ચાગ્નિર્ભવતિ॥

પિપ્પલીમરિચવિડઙ્ગૈલવાલુકલોધ્રાણાં દ્વે દ્વે પલે, ઇન્દ્રવારુણ્યાઃ પઞ્ચ પલાનિ, કપિત્થમધ્યસ્ય દશ, પથ્યાફલાનામર્ધપ્રસ્થઃ, પ્રસ્થો ધાત્રીફલાનાં, એતદૈકધ્યં જલચતુર્દ્રોણે વિપાચ્ય, પાદાવશેષં પરિસ્રાવ્ય, સુશીતં ગુડતુલાદ્વયેનોન્મિશ્ર્ય, ઘૃતભાજને નિઃક્ષિપ્ય, પક્ષમુપેક્ષેત યવપલ્લે; તતઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્યથાબલમુપયુઞ્જીત। એષ ખલ્વરિષ્ટઃ પ્લીહાગ્નિષઙ્ગાર્શોગ્રહણીહૃત્પાણ્ડુરોગશોફકુષ્ઠગુલ્મોદરકૃમિહરો બલવર્ણકરશ્ચેતિ॥

તત્ર વાતપ્રાયેષુ સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનમપ્રતિસિદ્ધં, પિત્તજેષુ વિરેચનમ્, એવં રક્તજેષુ સંશમનં, કફજેષુ શૃઙ્ગવેરકુલત્થોપયોગઃ, સર્વદોષહરં યથોક્તં સર્વજેષુ, યથાસ્વૌષધિસિદ્ધં ચ પયઃ સર્વેષ્વિતિ॥

અત ઊર્ધ્વં ભલ્લાતકવિધાનમુપદેક્ષ્યામઃ ભલ્લાતકાનિ પરિપક્વાન્યનુપહતાન્યાહૃત્ય તત એકમાદાય દ્વિધા ત્રિધા ચતુર્ધા વા છેદયિત્વા કષાયકલ્પેન વિપાચ્ય તસ્ય કષાયસ્ય શુક્તિમનુષ્ણાં ઘૃતાભ્યક્તતાલુજિહ્વૌષ્ઠઃ પ્રાતઃ પ્રાતરુપસેવેત, તતોઽપરાહ્ણે ક્ષીરં સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ; એવમેકૈકં વર્ધયેદ્યાવત્ પઞ્ચતિ, તતઃ પઞ્ચ પઞ્ચાભિવર્ધયેદ્યાવત્ સપ્તતિરિતિ, પ્રાપ્ય ચ સપ્તતિમપકર્ષયેદ્ભૂયઃ પઞ્ચ પઞ્ચ યાવત્ પઞ્ચેતિ, પઞ્ચભ્યસ્ત્વેકૈકં યાવદેકમિતિ। એવં ભલ્લાતકસહસ્રામુપયુજ્ય સર્વકુષ્ઠાર્શોભિર્વિમુક્તો બલવાનરોગઃ શતાયુર્ભવતિ॥

દ્વિવ્રણીયોક્તેન વિધાનેન ભલ્લાતકનિશ્ચ્યુતિતં સ્નેહમાદાય પ્રાતઃ પ્રાતઃ શુક્તિમાત્રમુપયુઞ્જીત, જીર્ણે પૂર્વવદાહારઃ ફલપ્રકર્ષશ્ચ। ભલ્લાતકમજ્જભ્યો વા સ્નેહમાદાયાપકૃષ્ટદોષઃ પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તો નિવાતમાગારં પ્રવિશ્ય યથાબલં પ્રસૃતિં પ્રકુઞ્ચં વોપયુઞ્જીત, તસ્મિઞ્જીર્ણે ક્ષીરં સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, એવં માસમુપયુજ્ય માસત્રયમાદિષ્ટાહારો રક્ષેદાત્માનં; તતઃ સર્વોપતાપાનપહૃત્ય વર્ણવાન્ બલવાઞ્ શ્રવણગ્રહણધારણશક્તિસંપન્નો વર્ષશતાયુર્ભવતિ, માસે માસે ચ પ્રયોગે વર્ષશતં વર્ષશતમાયુષોઽભિવૃદ્ધિર્ભવતિ, એવં દશમાસાનુપયુજ્ય વર્ષસહસ્રાયુર્ભવતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર યથા સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ હતઃ સ્વદિરબીજકૌ। તથૈવાર્શાંસિ સર્વાણિ વૃક્ષકારુષ્કરૌ હતઃ॥

હરિદ્રાયાઃ પ્રયોગેણ પ્રમેહા ઇવ ષોડશ। ક્ષારાગ્ની નાતિવર્તન્તે તથા દૃશ્યા ગુદોદ્ભવાઃ॥

ઘૃતાનિ દીપનીયાનિ લેહાયસ્કૃતયઃ સુરાઃ। આસવાશ્ચ પ્રયોક્તવ્યા વીક્ષ્ય દોષસમુચ્છ્રિતમ્॥

વેગાવરોધસ્ત્રીપૃષ્ઠયાનાન્યુત્કુટુકાસનમ્। યથાસ્વં દોષલં ચાન્નમર્શઃસુ પરિવર્જયેત્॥