સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.8

અથાતો ભગન્દરાણાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

પઞ્ચ ભગન્દરા વ્યાખ્યાતાઃ, તેષ્વસાધ્યઃ શમ્બૂકાવર્તઃ શલ્યનિમિત્તશ્ચ; શેષાઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ॥

તત્ર ભગન્દરપિડકોપદ્રુતમાતુરમપતર્પણાદિવિરેચનાન્તેનૈકાદશવિધેનોપક્રમેણોપક્રમેતાપક્વપિડકં, પક્વેષુ ચોપસ્નિગ્ધમવગાહસ્વિન્નં શય્યાયાં સન્નિવેશ્યાર્શસમિવ યન્ત્રયિત્વા, ભગન્દરં સમીક્ષ્ય પરાચીનમવાચીનં વા, તતઃ પ્રણિધાયૈષણીમુન્નમ્ય સાશયમુદ્ધરેચ્છસ્ત્રેણ; અન્તર્મુખે ચૈવં સમ્યગ્યન્ત્રં પ્રણિધાય પ્રવાહમાણસ્ય ભગન્દરમુખમાસાદ્યૈષણીં દત્ત્વા શસ્ત્રં પાતયેત્; આસાદ્ય વાગ્નિં ક્ષારં ચેતિ; એતત્ સામાન્યં સર્વેષુ॥

વિશેષતસ્તુ નાડ્યન્તરે વ્રણાન્ કુર્યાદ્ભિષક્ તુ શતપોનકે। તતસ્તેષૂપરૂઢેષુ શેષા નાડીરુપાચરેત્॥

ગતયોઽન્યોન્યસંબદ્ધા બાહ્યાશ્છેદ્યાસ્ત્વનેકધા। નાડીરનભિસંબદ્ધા યશ્છિનત્ત્યેકધા ભિષક્॥

સ કુર્યાદ્વિવૃતં જન્તોર્વ્રણં ગુદવિદારણમ્। તસ્ય તદ્વિવૃતં માર્ગં વિણ્મૂત્રમનુગચ્છતિ॥

આટોપં ગુદશૂલં ચ કરોતિ પવનો ભૃશમ્। તત્રાધિગતતન્ત્રોઽપિ ભિષઙ્ગુહ્યેદસંશયમ્॥

તસ્માન્ન વિવૃતઃ કાર્યો વ્રણસ્તુ શતપોનકે। વ્યાધૌ તત્ર બહુચ્છિદ્રે ભિષજા વૈ વિજાનતા॥

અર્ધલાઙ્ગલકશ્છેદઃ કાર્યો લાઙ્ગલકોઽપિ વા। સર્વતોભદ્રકો વાપિ કાર્યો ગોતીર્થકોઽપિ વા॥

સર્વતઃ સ્નાવમાર્ગાસ્તુ દહેદ્વૈદ્યસ્તથાગ્નિના। સુકુમારસ્ય ભીરોર્હિ દુષ્કરઃ શતપોનકઃ॥

રુજાસ્નાવાપહં તત્ર સ્વેદમાશુ પ્રયોજયેત્। સ્વેદદ્રવ્યૈર્યથોદ્દિષ્ટૈઃ કૃશરાપાયસાદિભિઃ॥

ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈર્માંસૈર્લાવાદ્યૈર્વાપિ વિષ્કિરૈઃ। વૃક્ષાદનીમથૈરણ્ડં બિલ્વાદિં ચ ગણં તથા॥

કષાયં સુકૃતં કૃત્વા સ્નેહકુમ્ભે નિષેચયેત્। નાડીસ્વેદેન તેનાસ્ય તં વ્રણં સ્વેદયેદ્ભિષક્॥

તિલૈરણ્ડાતસીમાષયવગોધૂમસર્ષપાન્। લવણાન્યમ્લવર્ગં ચ સ્થાલ્યામેવોપસાધયેત્॥

આતુરં સ્વેદયેત્તેન તથા સિધ્યતિ કુર્વતઃ। સ્વિન્નં ચ પાયયેદેનં કુષ્ઠં ચ લવણાનિ ચ॥

વચાહિઙ્ગ્વજમોદં ચ સમભાગાનિ સર્પિષા। માર્દ્વીકેનાથવામ્લેન સુરાસૌવીરકેણ વા॥

તતો મધુકતૈલેન તસ્ય સિઞ્ચેદ્ભિષગ્બ્રણમ્। પરિષિઞ્ચેદ્ગુદં ચાસ્ય તૈલૈર્વાતરુજાપહૈઃ॥

વિધિનાનેન વિણ્મૂત્રં સ્વમાર્ગમધિગચ્છતિ। અન્યે ચોપદ્રવાસ્તીવ્રાઃ સિધ્યન્ત્યત્ર ન સંશયઃ॥

શતપોનક આખ્યાત ઉષ્ટ્રગ્રીવે ક્રિયાં શૃણુ। અથોષ્ટ્રગ્રીવમેષિત્વા છિત્ત્વા ક્ષારં નિપાતયેત્॥

પૃતિમાંસવ્યપોહાર્થમગ્નિરત્ર ન પૂજિતઃ। અથૈનં ઘૃતસંસૃષ્ટૈસ્તિલૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રપેપયેત્॥

બન્ધં તતોઽનુકુર્વીત પરિષેકં તુ સર્પિષા। તૃતીયે દિવસે મુક્ત્વા યથાસ્વં શોધયેદ્ભિષક્॥

તતઃ શુદ્ધં વિદિત્વા ચ રોપયેત્તુ યથાક્રમમ્। ઉત્કૃત્યાસ્રાવમાર્ગંસ્તુ પરિસ્રાવિણિ બુદ્ધિમાન્॥

ક્ષારેણ વા સ્રાવગતિં દહેદ્ધુતવહેન વા। સુખોષ્ણેનાણુતૈલેન સેચયેદ્ગુદમણ્ડલમ્॥

ઉપનાહાઃ પ્રદેહાશ્ચ મૂત્રક્ષારસમન્વિતાઃ। વામનીયૌષધૈઃ કાર્યાઃ પરિષેકાશ્ચ માત્રયા॥

મૃદુભૂતં વિદિત્વૈનમલ્પસ્રાવરુગન્વિતમ્। ગતિમન્વિષ્ય શસ્ત્રેણ છિન્દ્યાત્ ખરુજૂરપત્રકમ્॥

ચન્દ્રાર્ધં ચન્દ્રચક્રં ચ સૂચીમુસ્વમવાઙ્મુખમ્। છિત્ત્વાગ્નિના દહેત્ સમ્યગેવં ક્ષારેણ વા પુનઃ॥

તતઃ સંશોધનૈરેવ મૃદુપૂર્વૈર્વિશોધયેત્। બહિરન્તર્મુખશ્ચાપિ શિશોર્યસ્ય ભગન્દરઃ॥

તસ્યાહિતં વિરેકાગ્નિશસ્ત્રક્ષારાવચારણમ્। યદ્યન્મૃદુ ચ તીક્ષ્ણં ચ તત્તત્તસ્યાવચારયેત્॥

આરગ્વધનિશાકાલાચૂર્ણં મધુઘૃતાપ્લુતમ્। અગ્રવર્તિપ્રણિહિતં વ્રણાનાં શોધનં હિતમ્॥

યોગોઽયં નાશયત્યાશુ ગતિં મેઘમિવાનિલઃ। આગન્તુજે ભિષઙ્નાડીં શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય યત્નતઃ॥

જમ્બ્વોષ્ટેનાગ્નિવર્ણેન તપ્તયા વા શલાકયા। દહેદ્યથોક્તં મતિમાંસ્તં વ્રણં સુસમાહિતઃ॥

કૃમિઘ્નં ચ વિધિં કુર્યાચ્છલ્યાનયનમેવ ચ। પ્રત્યાખ્યાયૈષ ચારભ્યો વર્જ્યશ્ચાપિ ત્રિદોષજઃ॥

એતત્ કર્મ સમાખ્યાતં સર્વેષામનુપૂર્વશઃ। એષાં તુ શસ્ત્રપતનાદ્વેદના યત્ર જાયતે॥

તત્રાણુતૈલેનોષ્ણેન પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે। વાતઘ્નૌષધસંપૂર્ણાં સ્થાલીં છિદ્રશરાવિકામ્॥

સ્નેહાભ્યક્તગુદસ્તપ્તામધ્યાસીત સબાષ્પિકામ્। નાડ્યા વાસ્યાહરેત્ સ્વેદં શયાનસ્ય રુજાપહમ્। ઉષ્ણોદકેઽવગાહ્યો વા તથા શામ્યતિ વેદના॥

કદલીમૃગલોપાકપ્રિયકાજિનસંભૃતાન્। કારયેદુપનાહાંશ્ચ સાલ્વણાદીન વિચક્ષણઃ॥

કટુત્રિકં વચાહિઙ્ગુલવણાન્યથ દીપ્યકમ્। પાયયેચ્ચામ્લકૌલત્થસુરાસૌવીરકાદિભિઃ॥

જ્યોતિષ્મતીલાઙ્ગલકીશ્યામાદન્તીત્રિવૃત્તિલાઃ। કુષ્ઠં શતાહ્વા ગોલોમી તિલ્વકો ગિરિકર્ણિકા॥

કાસીસં કાઞ્ચનક્સીર્યૌ વર્ગઃ શોધન ઇષ્યતે। ત્રિવૃત્તિલા નાગદન્તી મઞ્જિષ્ઠા પયાઅ સહ॥

ઉત્સાદનં ભવેદેતત્ સૈન્ધવક્ષૌદ્રસંયુતમ્। રસાઞ્જનં હરિદ્રે દ્વે મઞ્જિષ્ઠાનિમ્બપલ્લવાઃ॥

ત્રિવૃત્તેજોવતીદન્તીકલ્કો નાડીવ્રણાપહઃ। કુષ્ઠં ત્રિવૃત્તિલા દન્તી માગધ્યઃ સૈન્ધવં મધુ॥

રજની ત્રિફલા તુત્થં હિતં સ્યાદ્વ્રણશોધનમ્। માગધ્યો મધુકં રોધ્રં કુષ્ઠમેલા હરેણવઃ॥

સમઙ્ગા ધાતકી ચૈવ સારિવા રજનીદ્વયમ્। પ્રિયઙ્ગવઃ સર્જરસઃ પદ્મકં પદ્મકેસરમ્॥

સુધા વચા લાઙ્ગલકી મધૂચ્છિષ્ટં સસૈન્ધવમ્। એતત્ સંભૃત્ય સંભારં તૈલં ધીરો વિપાચયેત્॥

એતદ્વૈ ગણ્ડમાલાસુ મણ્ડલેષ્વથ મેહિષુ। રોપણાર્થં હિતં તૈલં ભગન્દરવિનાશનમ્॥

ન્યગ્રોધાદિગણશ્ચૈવ હિતઃ શોધનરોપણે। તૈલં ઘૃતં વા તત્પક્વં ભગન્દરવિનાશનમ્॥

ત્રિવૃદ્દન્તીહરિદ્રાર્કમૂલં લોહાશ્વમારકૌ। વિડઙ્ગસારં ત્રિફલા સ્નુહ્યર્કપયસી મધુ॥

મધૂચ્છિષ્ટસમાયુક્તૈસ્તૈલમેતૈર્વિપાચયેત્। ભગન્દરવિનાશાર્થમેતદ્યોજ્યં વિશેષતઃ॥

ચિત્રકાર્કૌ ત્રિવૃત્પાઠે મલપૂં હયમારકમ્। સુધાં વચાં લાઙ્ગલકીં સપ્તપર્ણં સુવર્ચિકામ્॥

જ્યોતિષ્મતીં ચ સમ્ભૃત્ય તૈલં ધીરો વિપાચયેત્। એતદ્ધિ સ્યન્દનં તૈલં ભૃશં દદ્યાદ્ભગન્દરે॥

શોધનં રોપણં ચૈવ સર્વણકરણં તથા। દ્વિવ્રણીયમવેક્ષેત વ્રણાવસ્થાસુ બુદ્ધિમાન્॥

છિદ્રાદૂર્ધ્વં હરેદોષ્ઠમર્શોયન્ત્રસ્ય યન્ત્રવિત્। તતો ભગન્દરે દદ્યાદેતદર્ધેન્દુસન્નિભમ્॥

વ્યાયામં મૈથુનં કોપં પૃષ્ઠયાનં ગુરૂણિ ચ। સંવત્સરં પરિહરેદુપરૂઢવ્રણો નરઃ॥