સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.5

અથાતો મહાવાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

દ્વિવિધં વાતશોણિતમુત્તાનમવગાઢં ચેત્યેકે ભાષન્તે; તત્તુ ન સમ્યક્, તદ્ધિ કુષ્ઠવદુત્તાનં ભૂત્વા કાલાન્તરેણાવગાઢીભવતિ, તસ્માન્ન દ્વિવિધમ્॥

તત્ર બલવદ્વિગ્રહાદિભિઃ પ્રકુપિતસ્ય વાયોર્ગુરૂષ્ણાધ્યશનશીલસ્ય પ્રદુષ્ટં શોણિતં માર્ગમાવૃત્ય વાતેન સહૈકીભૂતં યુગપદ્વાતરક્તનિમિત્તાં વેદનાં જનયતીતિ વાતરક્તમ્। તત્તુ પૂર્વં હસ્તપાદયોરવસ્થાનં કૃત્વા પશ્ચાદ્દેહં વ્યાપ્નોતિ। તસ્ય પૂર્વરૂપાણિતોદદાહકણ્ડૂશોફસ્તમ્ભત્વક્પારુષ્યસિરાસ્નાયુધમનીસ્પન્દનસક્થિદૌર્બલ્યાનિ શ્યાવારુણમણ્ડલોત્પત્તિશ્ચાકસ્માત્ પાણિપાદતલાઙ્ગુલિગુલ્ફમણિબન્ધપ્રભૃતિષુ, તત્રાપ્રતિકારિણોઽપચારિણશ્ચ રોગો વ્યક્તતરઃ, તસ્ય લક્ષણમુક્તં; તત્રાપ્રતિકારિણો વૈકલ્યં ભવતિ॥

ભવતિ ચાત્ર પ્રયશઃ સુકુમારાણાં મિથ્યાહારવિહારિણામ્। સ્થૂલાનાં સુખિનાં ચાપિ વાતરક્તં પ્રકુપ્યતિ॥

તત્ર પ્રાણમાંસક્ષયપિપાસાજ્વરમૂર્ચ્છાશ્વાસકાસસ્તમ્ભારોચકાવિપાકવિસરણસંકોચનૈરનુપદ્રુતં બલવન્તમાત્મવન્તમુપકરણવન્તં ચોપક્રમેત્॥

તત્ર આદાવેવ બહુવાતરૂક્ષમ્લાનાઙ્ગાદૃતે માર્ગાવરણાદ્દુષ્ટશોણિતમસકૃદલ્પાલ્પમવસિઞ્ચેદ્વાતકોપભયાત્। તતો વમનાદિભિરુપક્રમૈરુપપાદ્ય પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તં વાતપ્રબલે પુરાણઘૃતં પાયયેત્। અજાક્ષીરં વાર્ધતૈલં મધુકાક્ષયયુક્તં, શૃગાલવિન્નાસિદ્ધં વા શર્કરામધુમધુરં, શુણ્ઠીશૃઙ્ગાટકકશેરુકસિદ્ધં વા, શ્યામારાસ્નાસુષવીશૃગાલવિન્નાપીલુશતાવરીશ્વદંષ્ટ્રાદ્વિપઞ્ચમૂલીસિદ્ધં વા। દ્વિપઞ્ચમૂલીક્વાથાષ્ટગુણસિદ્ધેન પયસા મધુકમેષશૃઙ્ગીશ્વદંષ્ટ્રાસરલભદ્રદારુવચાસુરભિકલ્કપ્રતીવાપં તૈલં પાચયિત્વા પાનાદિષૂપયુઞ્જીત, શતાવરીમયૂરકકિણિહ્યજમોદામધુકક્ષીરવિદારીબલાતિબલાતૃણપઞ્ચમૂલીક્વાથસિદ્ધં વા કાકોલ્યાદિપ્રતિવાપં, બલાતૈલં શતપાકં વેતિ। વાતહરમૂલસિદ્ધેન ચ પયસા પરિષેચનમમ્લૈર્વા કુર્વીત। યવમધુકૈરણ્ડતિલવર્ષાભૂભિર્વા પ્રદેહઃ કાર્યઃ। તત્ર ચૂર્ણિતેષુ યવગોધૂમતિલમુદ્ગમાષેષુ પ્રત્યેકશઃ કાકોલીક્ષીરકાકોલીજીવકર્ષભકબલાતિબલાબિસમૃણાલશૃગાલવિન્નામેષશૃઙ્ગીપ્રિયાલશર્કરાકશેરુકસુરભિવચાકલ્કમિશ્રેષૂપનાહાર્થં સર્પિસ્તૈલવસામજ્જદુગ્ધસિદ્ધાઃ પઞ્ચ પાયસા વ્યાખ્યાતાઃ, સ્નૈહિકફલસારોત્કારિકા વા, ચૂર્ણિતેષુ યવગોધૂમતિલમુદ્ગમાષેષુ મત્સ્યપિશિતવેશવારો વા, બલ્વપેશિકાતગરદેવદારુસરલારાસ્નાહરેણુકુષ્ઠશતપુષ્પૈલાસુરાદધિમસ્તુયુક્ત ઉપનાહઃ, માતુલુઙ્ગામ્લસૈન્ધવઘૃતમિશ્રં મધુશિગ્રુમૂલમાલેપસ્તિલકલ્કો વેતિ વાતપ્રબલે॥

પિત્તપ્રબલે દ્રાક્ષારેવતકટ્ફલપયસ્યામધુકચન્દનકાશ્મર્યકષાયં શર્કરામધુમધુરં પાયયેત્, શતાવરીમધુકપટોલત્રિફલાકટુરોહિણીકષાયં, ગુડૂચીકષાયં વા, પિત્તજ્વરહરં વા ચન્દનાદિકષાયં શર્કરામધુમધુરં, મધુરતિક્તકષાયસિદ્ધં વા સર્પિઃ; બિસમૃણાલભદ્રશ્રિયપદ્મકકષાયેણાર્ધક્ષીરેણ પરિષેકઃ, ક્ષીરેક્ષુરસૈર્મધુકશર્કરાતણ્ડુલોદકૈર્વા દ્રાક્ષેક્ષુકષાયમિશ્રૈર્વા મસ્તુમદ્યધાન્યામ્લૈઃ; જીવનીયસિદ્ધેન વા સર્પિષાભ્યઙ્ગઃ, શતધૌતઘૃતેન વા, કાકોલ્યાદિકલ્કકષાયવિપક્વેન વા સર્પિષા; શાલિષષ્ટિકનલવઞ્જુલતાલીસશૃઙ્ગાટકગલોડ્યગૌરીગૈરિકશૈવલપદ્મકપદ્મપત્રપ્રભૃતિભિર્ધાન્યામ્લપિષ્ટૈઃ પ્રદેહો ઘૃતમિશ્રઃ, વાતપ્રબલેઽપ્યેષ સુખોષ્ણઃ પ્રદેહઃ કાર્યઃ॥

રક્તપ્રબલેઽપ્યેવં, બહુશશ્ચ શોણિતમવસેચયેત્, શીતતમાશ્ચ પ્રદેહાઃ કાર્યા ઇતિ॥

શ્લેષ્મપ્રબલે ત્વામલકહરિદ્રાકષાયં મધુમધુરં પાયયેત્, ત્રિફલાકષાયં વા; મધુકશૃઙ્ગવેરહરીતકીતિક્તરોહિણીકલ્કં વા સક્ષૌદ્રં, મૂત્રતોયયોરન્યતરેણ ગુડહરીતકીં વા ભક્ષયેત્; તૈલમૂત્રક્ષારોદકસુરાશુક્તકફઘ્નૌષધનિઃક્વાથૈશ્ચ પરિષેકઃ, આરગ્વધાદિકષાયૈર્વોષ્ણૈઃ; મસ્તુમૂત્રસુરાશુક્તમધુકસારિવાપદ્મકસિદ્ધં વા ઘૃતમભ્યઙ્ગઃ; તિલસર્ષપાતસીયવચૂર્ણાનિ શ્લેષ્માતકકપિત્થમુધુશિગ્રુમિશ્રાણિ ક્ષારમૂત્રપિષ્ટાનિ પ્રદેહઃ; શ્વેતસર્ષપકલ્કઃ, તિલાશ્વગન્ધાકલ્કઃ, પ્રિયાલસેલુકપિત્થકલ્કઃ, મધુશિગ્રુપુનર્નવાકલ્કઃ, વ્યોષતિક્તાપૃથક્પર્ણીબૃહતીકલ્ક ઇત્યેતેષાં પઞ્ચ પ્રદેહાઃ સુખોષ્ણાઃ ક્ષારોદકપિષ્ટાઃ, શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી બૃહત્યૌ વા ક્ષીરપિષ્ટાસ્તર્પણમિશ્રાઃ॥

સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ ક્રિયાપથમુક્તં મિશ્રં કુર્યાત્॥

સર્વેષુ ચ ગુડહરીતકીમાસેવેત; પિપ્પલીર્વા ક્ષીરપિષ્ટા વારિપિષ્ટા વા પઞ્ચાભિવૃદ્ધ્યા દશાભિવૃદ્ધ્યા વા પિબેત્ ક્ષીરૌદનાહારો દશરાત્રં, ભૂયશ્ચાપકર્ષયેત્, એવં યાવત્ પઞ્ચ દશ વેતિ; તદેતત્ પિપ્પલીવર્ધમાનકં વાતશોણિતવિષમજ્વરારોચકપાણ્ડુરોગપ્લીહોદરાર્શઃકાસશ્વાસશોફશોષાગ્નિસાદહૃદ્રોગોદરાણ્યપહન્તિ; જીવનીયપ્રતીવાપં સર્પિઃ પયસા પાચયિત્વાભ્યજ્યાત્; સહાસહદેવાચન્દનમૂર્વામુસ્તાપ્રિયાલશતાવરીકશેરુપદ્મકમધુકશતપુષ્પાવિદારીકુષ્ઠાનિ ક્ષીરપિષ્ટઃ પ્રદેહો ઘૃતમણ્ડયુક્તઃ, સૈરેયકાટરૂષકબલાતિબલાજીવન્તીસુષવીકલ્કો વા ચ્છાગક્ષીરપિષ્ટઃ, ગોક્ષીરપિષ્ટઃ કાશ્મર્યમધુકતર્પણકલ્કો વા; મધૂચ્છિષ્ટમઞ્જિષ્ઠાસર્જરસસારિવાક્ષીરસિદ્ધં પિણ્ડતૈલમભ્યઙ્ગઃ; સર્વેષુ ચ પુરાણઘૃતમામલકરસવિપક્વં વા પાનાર્થે; જીવનીયસિદ્ધં પરિષેકાર્થે, કાકોલ્યાદિક્વાથકલ્કસિદ્ધં વા; સુષવીક્વાથકલ્કસિદ્ધં વા, કારવેલ્લકક્વથમાત્રસિદ્ધં વા; બલાતૈલં વા પરિષેકાવગાહબસ્તિભોજનેષુ; શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાન્નમનવં ભુઞ્જીત પયસા જાઙ્ગલરસેન વા મુદ્ગયૂષેણ વાનમ્લેન; શોણિતમોક્ષં ચાભીક્ષ્ણં કુર્વીત; ઉચ્છિતદોષે ચ વમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનકર્મ કર્તવ્યમ્॥

(। પટોલત્રિફલાભીરુગુડૂચીકટુકાકૃતમ્। ક્વાથં પીત્વા જયત્યાશુ વાતશોણિતજાં રુજમ્॥)

ભવન્તિ ચાત્ર એવમાદ્યૈઃ ક્રિયાયોગૈરચિરોત્પતિતં સુખમ્। વાતાસૃક્ સાધ્યતે વૈદ્યૈર્યાપ્યતે તુ ચિરોત્થિતમ્॥

ઉપનાહપરીષેકપ્રદેહાભ્યઞ્જનાનિ ચ। શરણાન્યપ્રવાતાનિ મનોજ્ઞાનિ મહાન્તિ ચ॥

મૃદુગણ્ડોપધાનાનિ શયનાનિ સુખાનિ ચ। વાતરક્તે પ્રશસ્યન્તે મૃદુસંવાહનાનિ ચ॥

વ્યાયામં મૈથુનં કોપમુષ્ણામ્લલવણાશનમ્। દિવાસ્વપ્નમભિષ્યન્દિ ગુરુ ચાન્નં વિવર્જયેત્॥

અપતાનકિનમસ્રસ્તાક્ષમવક્રભ્રુવમસ્તબ્ધમેઢ્રમસ્વેદનમવેપનમપ્રલાપિનમખટ્વાપાતિનમબહિરાયામિનં ચોપક્રમેત્। તત્ર પ્રાગેવ સ્નેહાભ્યક્તં સ્વિન્નશરીરમવપીડનેન તીક્ષ્ણેનોપક્રમેત શિરઃશુદ્ધ્યર્થં; અનન્તરં વિદારિગન્ધાદિક્વાથમાંસરસક્ષીરદધિપક્વં સર્પિરચ્છં પાયયેત્, તથા હિ નાતિમાત્રં વાયુઃ પ્રસરતિ; તતો ભદ્રદાર્વાદિવાતઘ્નગણમાહૃત્ય સયવકોલકુલત્થં સાનૂપૌદકમાંસં પઞ્ચવર્ગમેકતઃ પ્રક્વાથ્ય તમાદાય કષાયમમ્લક્ષીરૈઃ સહોન્મિશ્રચ સર્પિસ્તૈલવસામજ્જભિઃ સહ વિપચેન્મધુરકપ્રતીવાપં, તદેતત્ત્રૈવૃતમપતાનકિનાં પરિષેકાવગાહાભ્યઙ્ગપાનભોજનાનુવાસનનસ્યેષુ વિદધ્યાત્; યથોક્તૈશ્ચ સ્વેદવિધાનૈઃ સ્વેદયેત્, બલીયસિ વાતે સુખોષ્ણતુષબુસકરીષપૂર્ણે કૂપે નિદધ્યાદામુખાત્, તપ્તાયાં વા રથકારચુલ્લ્યાં તપ્તાયાં વા શિલાયાં સુરાપરિષિક્તાયાં પલાશદલચ્છન્નાયાં શાયયેત્, કૃશરાવેશવારપાયસૈર્વા સ્વેદયેત્। મૂલકોરુબૂસ્ફૂર્જાર્જકાર્કસપ્તલાશઙ્ખિનીસ્વરસસિદ્ધં તૈલમપતાનકિનાં પરિષેકાદિષૂપયોજ્યમ્। અભુક્તવતા પીતમમ્લં દધિ મરિચવચાયુક્તમપતાનકં હન્તિ; તૈલસર્પિર્વસાક્ષૌદ્રાણિ વા। એતચ્છુદ્ધાવાતાપતાનકવિધાનમુક્તં, સંસૃષ્ટે સંસૃષ્ટં કર્તવ્યમ્। વેગાન્તરેષુ ચાવપીડં દદ્યાત્; તામ્રચૂડકર્કટકૃષ્ણમત્સ્યશિશુમારવરાહવસાશ્ચાસેવેત, ક્ષીરાણિ વા વાતહરસિદ્ધાનિ, યવકોલકુલત્થમૂલકદધિઘૃતતૈલસિદ્ધા વા યવાગૂઃ; સ્નેહવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનૈશ્ચૈનં દશરાત્રાહૃતવેગમુપક્રમેત; વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં ચાવેક્ષેત; રક્ષાકર્મ ચ કુર્યાદિતિ॥

પક્ષાઘાતોપદ્રુતમમ્લાનગાત્રં સરુજમાત્મવન્તમુપકરણવન્તં ચોપક્રમેત્। તત્ર પ્રાગેવ સ્નેહસ્વેદોપપન્નં મૃદુના શોધનેન સંશોધ્યાનુવાસ્યાસ્થાપ્ય ચ યથાકાલમાક્ષેપકવિધાનેનોપચરેત્; વૈશેષિકશ્ચાત્ર મસ્તિષ્ક્યઃ શિરોબસ્તિઃ, અણુતૈલમભ્યઙ્ગાર્થે, સાલ્વણમુપનાહાર્થે, બલાતિઅલમનુવાસનાર્થે; એવમતન્દ્રિતસ્ત્રીંશ્ચતુરો વા માસાન્ ક્રિયાપથમુપસેવેત॥

મન્યાસ્તમ્ભેઽપ્યેતદેવ વિધાનં, વિશેષતો વાતશ્લેષ્મહરૈર્નસ્યૈ રૂક્ષસ્વેદૈશ્ચોપચરેત્॥

અપતન્ત્રકાતુરં નાપતર્પયેત્, વમનાનુવાસનાસ્થાપનાનિ ન નિષેવેત, વાતશ્લેષ્મોપરુદ્ધોચ્છ્વાસં તીક્ષ્ણૈઃ પ્રધ્માપનૈર્મોક્ષયેત્, તુમ્બુરુપુષ્કરાહ્વહિઙ્ગ્વમ્લવેતસપથ્યાલવણત્રયં યવક્વાથેન પાતું પ્રયચ્છેત્, પથ્યાશતાર્ધે સૌવર્ચલદ્વિપલે ચતુર્ગુણે પયસિ સર્પિઃપ્રસ્થં સિદ્ધં; વાતશ્લેષ્માપનુચ્ચ કર્મ કુર્યાત્॥

અર્દિતાતુરં બલવન્તમાત્મવન્તમુપકરણવન્તં ચ વાતવ્યાધિવિધાનેનોપચરેત્, વૈશેષિકૈશ્ચ મસ્તિષ્ક્યશિરોબસ્તિનસ્યધૂમોપનાહસ્નેહનાડીસ્વેદાદિભિઃ; તતઃ સતૃણં મહાપઞ્ચમૂલં કાકોલ્યાદિં વિદારિગન્ધાદિમૌદકાનૂપમાંસં તથૈવૌદકકન્દાંશ્ચાહૃત્ય દ્વિગુણોદકે ક્ષીરદ્રોણે નિઃક્વાથ્ય ક્ષીરાવશિષ્ટમવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય તૈલપ્રસ્થેનોન્મિશ્ર્ય પુનરગ્નાવધિશ્રગેત્, તતસ્તૈલં ક્ષીરાનુગતમવતાર્ય શીતીભૂતમભિમથ્નીયાત્, તત્ર યઃ સ્નેહ ઉત્તિષ્ઠેત્તમાદાય મધુરૌષધસહાક્ષીરયુક્તં વિપચેત્, એતત્ ક્ષીરતૈલમર્દિતાતુરાણાં પાનાભ્યઙ્ગાદિષૂપયોજ્યં; તૈલહીનં વા ક્ષીરસર્પિરક્ષિતર્પણમિતિ॥

ઘૃધ્રસીવિશ્વાચીક્રોષ્ટુકશિરઃખઞ્જપઙ્ગુલવાતકણ્ટાકપાદદાહપાદહર્ષવબાહુકબાધિર્યધમનીગતવાતરોગેષુ યથોક્તં યથોદ્દેશં ચ સિરાવ્યધં કુર્યાત્, અન્યત્રાવબાહુકાત્; વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં ચાવેક્ષેત॥

કર્ણશૂલે તુ શૃઙ્ગવેરરસં તૈલમ્ધુસંસૃષ્ટં સૈધવોપહિતં સુખોષ્ણં કર્ણે દદ્યાત્, અજામૂત્રમધુતૈલાનિ વા, માતુલુઙ્ગદાડિમતિન્તિડીકસ્વરસમૂત્રસિદ્ધં તૈલં, શુક્તસુરાતક્રમૂત્રલવણસિદ્ધં વા; નાડીસ્વેદૈશ્દ્ચ સ્વેદયેત્, વાતવ્યાધિચિકિત્સાં ચાવેક્ષેત; ભૂયશ્ચોત્તરે વક્ષ્યામઃ॥

તૂનીપ્રતૂન્યોઃ સ્નેહલવણમુષ્ણોદકેન પાયયેત્, પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણં વા, હિઙ્ગુયવક્ષારપ્રગાઢં વા સર્પિઃ, બસ્તિભિશ્ચૈનમુપક્રમેત્॥

આધ્માને ત્વપર્પણપાણિતાપ(દીપનચૂર્ણ)ફલવર્તિક્રિયાપાચનીયદીપનીયબસ્તિભિરુપાચરેત્; લઙ્ઘનાનન્તરં ચાન્નકાલે ધાન્યકજીરકાદિદીપનસિદ્ધાન્યન્નાનિ। પ્રત્યાધ્માને છર્દનાપતર્પણદીપનાનિ કુર્યાત્॥

અષ્ઠીલાપ્રત્યષ્ઠીલયોર્ગુલ્માભ્યન્તરવિદ્રધિવત્ ક્રિયાવિભાગ ઇતિ॥

હિઙ્ગુત્રિકટુવચાજમોદાધાન્યાજગન્ધાદાડિમતિન્તિડીકપાઠાચિત્રકયવક્ષારસૈન્ધવવિડસૌર્વચલસ્વર્જિકાપિપ્પલીમૂલામ્લવેતસશટીપુષ્કરમૂલહપુષાચવ્યાજાજીપથ્યાશ્ચૂર્ણયિત્વા માતુલુઙ્ગાલેન બહુશઃ પરિભાવ્યાક્ષમાત્રા ગુટિકાઃ કારયેત્; તતઃ પ્રાતરેકૈકાં વાતવિકારી ભક્ષયેત્, એષ યોગઃ કાસશ્વાસગુલ્મોદરારોચકહૃદ્રોગાધ્માનપાર્શ્વોદરબસ્તિશૂલાનાહમૂત્રકૃચ્છ્રપ્લીહાર્શસ્તૂનીપ્રતૂનીરપહન્તિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર કેવલો દોષયુક્તો વા ધાતુભિર્વાઆવૃતોઽનિલઃ। વિજ્ઞેયો લક્ષણોહાભ્યાં ચિકિત્સ્યશ્ચાવિરોધતઃ॥

રુજાવન્તં ઘનં શીતં શોફં મેદોયુતોઽનિલઃ। કરોતિ યસ્ય તં વૈદ્યઃ શોથવત્ સમુપાચરેત્॥

કફમેદોવૃતો વાયુર્યદોરૂ પ્રતિપદ્યતે। તદાઙ્ગમર્દસ્તૈમિત્યરોમહર્ષરુજાજ્વરૈઃ॥

નિદ્રયા ચાર્દિતૌ સ્તબ્ધૌ શીતલાવપ્રચેતનૌ। ગુરુકાવસ્થિરાવૂરૂ ન સ્વાવિવ ચ મન્યતે॥

તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહુરાઢ્યવાતમથાપરે। સ્નેહવર્જં પિબેત્તત્ર ચૂર્ણં ષડ્ધરણં નરઃ॥

હિતમુષ્ણામ્બુના તદ્વત્ પિપ્પલ્યાદિગણૈઃ કૃતમ્। લિહ્યાદ્વા ત્રૈફલં ચૂર્ણં ક્ષૌદ્રેણ કટુકાન્વિતમ્॥

મૂત્રૈર્વા ગુગ્ગુલં શ્રેષ્ઠં પિબેદ્વાપિ શિલાજતુ। તતો હન્તિ કફાક્રાન્તં સમેદસ્કં પ્રભઞ્જનમ્॥

હૃદ્રોગમરુચિં ગુલ્મં તથાભ્યન્તરવિદ્રધિમ્। સક્ષારમૂત્રસ્વેદાંશ્ચ રૂક્ષાણ્યુત્સાદનાનિ ચ॥

કુર્યાદ્દિહ્યાચ્ચ મૂત્રાઢ્યૈઃ કરઞ્જફલસર્ષપૈઃ। ભોજ્યાઃ પુરાણશ્યામાકકોદ્રવોહાલશાલયઃ॥

શુષ્કમૂલકયૂષેણ પટોલસ્ય રસેન વા। જાઙ્ગલૈરઘૃતૈર્માંસૈઃ શાકૈશ્ચાલવણૈર્હિતૈઃ॥

યદા સ્યાતાં પરિક્ષીણે ભૂયિષ્ઠે કફમેદસી। તદા સ્નેહાદિકં કર્મ પુનરત્રાવચારયેત્॥

સુગન્ધિઃ સુલઘુઃ સૂક્ષ્મસ્તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કટુકો રસે। કટુપાકઃ સરો હૃદ્યો ગુગ્ગુલુઃ સ્નિગ્ધપિચ્છિલઃ॥

સ નવો બૃંહણો વૃષ્યઃ પુરાણસ્ત્વપકર્ષણઃ। તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યાત્કફવાતઘ્નઃ સરત્વાન્મલપિત્તનુત્॥

સૌગન્ધ્યાત્ પૂતિકોષ્ઠઘ્નઃ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચાનલદીપનઃ। તં પ્રાતસ્ત્રિફલાદાર્વીપટોલકુશવારિભિઃ॥

પિબેદાવાપ્ય વા મૂત્રૈઃ ક્ષારૈરુષ્ણોદકેન વા। જીર્ણે યૂષરસૈઃ ક્ષીરૈર્ભુઞ્જાનો હન્તિ માસતઃ॥

ગુલ્મં મેહમુદાવર્તમુદરં સભગન્દરમ્। કૃમિક્ણ્ડ્વરુચિશ્વિત્રાણ્યર્બુદં ગ્રન્થિમેવ ચ॥

નાડ્યાઢ્યવાતશ્વયથૂન્ કુષ્ઠદુષ્ટવ્રણાંશ્ચ સઃ। કોષ્ઠસન્ધ્યસ્થિગં વાયું વૃક્ષમિન્દ્રાશનિર્યથા॥