સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.4

અથાતો બાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

આમાશયગતે વાતે ચ્છર્દયિત્વા યથાક્રમમ્। દેયઃ ષડ્ધરણો યોગઃ સપ્તરાત્રં સુખામ્બુના॥

ચિત્રકેન્દ્રયવે પાઠા કટુકાતિવિષાભયા। વાતવ્યાધિપ્રશમનો યોગઃ ષડ્ધરણઃ સ્મૃતઃ॥

પક્વાશયગતે ચાપિ દેયં સ્નેહવિરેચનમ્। બસ્તયઃ શોધનીયાશ્ચ પ્રાશાશ્ચ લવણોત્તરાઃ॥

કાર્યો બસ્તિગતે ચાપિ વિધિર્બસ્તિવિશોધનઃ। શ્રોત્રાદિષુ પ્રકુપિતે કાર્યશ્ચાનિલહા ક્રમઃ॥

સ્નેહાભ્યઙ્ગોપનાહાશ્ચ મર્દનાલેપનાનિ ચ। ત્વઙ્માંસાસૃક્સિરાપ્રાપ્તે કુર્યાત્ ચાસૃગ્વિમોક્ષણમ્॥

સ્નેહોપનાહાગ્નિકર્મબન્ધનોન્મર્દનાનિ ચ। સ્નાયુસન્ધ્યસ્થિસંપ્રાપ્તે કુર્યાદ્વાયાવતન્દ્રિતઃ॥

નિરુદ્ધેઽસ્થનિ વા વાયૌ પાણિમન્થેન દારિતે। નાડીં દત્ત્વાસ્થનિ ભિષક્ ચૂષયેત્પવનં બલી॥

શુક્રપ્રાપ્તેઽનિલે કાર્યં શુક્રદોષચિકિત્સિતમ્। અવગાહકુટીકર્ષૂપ્રસ્તરાભ્યઙ્ગબસ્તિભિઃ॥

જયેત્ સર્વાઙ્ગજં વાતં સિરામોક્ષૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્। એકાઙ્ગગં ચ મતિમાઞ્છૃઙ્ગૈશ્ચાવસ્થિતં જયેત્॥

બલાસપિત્તરક્તૈસ્તુ સંસૃષ્ટમવિરોધિભિઃ। સુપ્તિવાતે ત્વસૃઙ્મોક્ષં કુર્યાત્તુ બહુશો ભિષક્॥

દિહ્યાચ્ચ લવણાગારધૂમૈસ્તૈલસમન્વિતૈઃ। પઞ્ચમૂલીશૃતં ક્ષીરં ફલામ્લો રસ એવ ચ॥

સુસ્નિગ્ધો ધન્યયૂષો વા હિતો વાતવિકારિણામ્। કાકોલ્યાદિઃ સવાતઘ્નઃ સર્વામ્લદ્રવ્યસંયુતઃ॥

સાનૂપૌદકમાંસસ્તુ સર્વસ્નેહસમન્વિતઃ। સુખોષ્ણઃ સ્પષ્ટલવણઃ સાલ્વણઃ પરિકીર્તિતઃ॥

તેનોપનાહં કુર્વીત સર્વદા વાતરોગિણામ્। કુઞ્ચ્યમાનં રુજાર્તં વા ગાત્રં સ્તબ્ધમથાપિ વા॥

ગાઢં પટ્ટૈર્નિબધ્નીયાત્ ક્ષૌમકાર્પાસિકૌર્ણિકૈઃ। બિડાલનકુલોન્દ્રાણાં ચર્મગોણ્યાં મૃગસ્ય વા॥

પ્રવેશયેદ્વા સ્વભ્યક્તં સાલ્વણેનોપનાહિતમ્। સ્કન્ધવક્ષસ્ત્રિકપ્રાપ્તં વાયું મન્યાગતં તથા॥

વમનં હન્તિ નસ્યં ચ કુશલેન પ્રયોજિતમ્। શિરોગતં શિરોબસ્તિર્હન્તિ વાસૃગ્વિમોક્ષણમ્॥

સ્નેહં માત્રાસહસ્રં તુ ધારયેત્તત્ર યોગતઃ। સર્વાઙ્ગતમેકાઙ્ગસ્થિતં વાપિ સમીરણમ્॥

રુણદ્ધિ કેવલો બસ્તિર્વાયુવેગમિવાચલઃ। સ્નેહસ્વેદસ્તથાભ્યઙ્ગો બસ્તિઃ સ્નેહવિરેચનમ્॥

શિરોબસ્તિઃ શિરઃસ્નેહો ધૂમઃ સ્નૈહિક એવ ચ। સુખોષ્ણઃ સ્નેહગણ્ડૂષો નસ્યં સ્નૈહિકમેવ ચ॥

રસાઃ ક્ષીરાણિ માંસાનિ સ્નેહાઃ સ્નેહાન્વિતં ચ યત્। ભોજનાનિ ફલામ્લાનિ સ્નિગ્ધાનિ લવણાનિ ચ॥

સુખોષ્ણાશ્ચ પરીષેકાસ્તથા સંવાહનાનિ ચ। કુઙ્કુમાગુરુપત્રાણિ કુષ્ઠૈલાતગરાણિ ચ॥

કૌશેયૌર્ણિકરૌમાણિ કાર્પાસાનિ ગુરૂણિ ચ। નિવાતાતપયુક્તાનિ તથા ગર્ભગૃહાણિ ચ॥

મૃદ્વી શય્યાગ્નિસંતાપો બ્રહ્મચર્યં તથૈવ ચ। સમાસેનૈવમાદીનિ યોજ્યાન્યનિલરોગિષુ॥

ત્રિવૃદ્દન્તીસુવર્ણક્ષીરીસપ્તલાશઙ્ખિનીત્રિફલાવિડઙ્ગાનામક્ષસમાઃ ભાગાઃ, બિલ્વમાત્રઃ કલ્કસ્તિલ્વકમૂલકમ્પિલ્લકયોઃ, ત્રિફલારસદધિપાત્રે દ્વે દ્વે, ઘૃતપાત્રમેકં, તદૈકધ્યં સંસૃજ્ય વિપચેત્; તિલ્વકસર્પિરેતત્ સ્નેહવિરેચનમુપદિશન્તિ વાતરોગિષુ। તિલ્વકવિધિરેવાશોકરમ્યકયોર્દ્રષ્ટવ્યઃ॥

તિલપરિપીડનોપકરણકાષ્ઠાન્યાહૃત્યાનલ્પકાલં તૈલપરિપીતાન્યણૂનિ ખણ્ડશઃ કલ્પયિત્વાવક્ષુદ્ય મહતિ કટાહે પાનીયેનાભિપ્લાવ્ય ક્વાથયેત્, તતઃ સ્નેહમમ્બુપૃષ્ઠાદ્યદુદેતિ તત્ સરકપાણ્યોરન્યતરેણાદાય વાતઘ્નૌષધપ્રતીવાપં સ્નેહપાકકલ્પેન વિપચેત્, એતદણુતૈલમુપદિશન્તિ વાતરોગિષુ; અણુભ્યસ્તૈલદ્રવ્યેભ્યો નિષ્પાદ્યત ઇત્યણુતૈલમ્॥

અથ મહાપઞ્ચમૂલકાષ્ઠૈર્બહુભિરવદહ્યાવનિપ્રદેશમસિતમુષિતમેકરાત્રમુપશાન્તેઽગ્નાવપોહ્ય ભસ્મ નિવૃત્તાં ભૂમિં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન તૈલઘટશતેન તુલ્યપયસાભિષિચ્યૈકરાત્રમવસ્થાપ્ય તતો યાવતી મૃત્તિકા સ્નિગ્ધા સ્યાત્તામાદાયોષ્ણોદકેન મહતિ કટાહેઽભ્યાસિઞ્ચેત્, તત્ર યત્તૈલમુત્તિષ્ઠેત્તત્ પાણિભ્યાં પર્યાદાય સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્; તતસ્તૈલં વાતહરૌષધક્વાથમાંસરસક્ષીરામ્લભાગસહસ્રેણ સહસ્રપાકં વિપચેદ્યાવતા કાલેન શક્નુયાત્ પક્તું, પ્રતિવાપશ્ચાત્ર હૈમવતા દક્ષિણાપથગાશ્ચ ગન્ધા વાતઘ્નાનિ ચ, તસ્મિન્ સિધ્યતિ શઙ્ખાનાધ્માપયેદ્દુન્દુભીનાઘાતયેચ્છત્રં ધારયેદ્બાલવ્યજનૈશ્ચ વીજયેદ્બ્રાહ્મણસહસ્રં ભોજયેત્, તત્ સાધુ સિદ્ધમવતાર્ય સૌવર્ણે રાજતે મૃન્મયે વા પાત્રે સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તદેતત્ સહસ્રપાકમપ્રતિવારવીર્યં રાજાર્હં તૈલમ્; એવં ભાગશતવિપક્વં શતપાકમ્॥

ગન્ધર્વહસ્તમુષ્કકનક્તમાલાટરૂષકપૂતીકારગ્વધચિત્રકાદીનાં પત્રાણ્યાર્દ્રાણિ લવણેન સહોદૂખલેઽવક્ષુદ્ય સ્નેહઘટે પ્રક્ષિપ્યાવલિપ્ય ગોશકૃદ્ભિર્દાહયેત્; એતત્પત્રલવણમુપદિશન્તિ વાતરોગેષુ॥

એવં સ્નુહીકાણ્ડવાર્તાકુશિગ્રુલવણાનિ સંક્ષુદ્ય ઘટં પૂરયિત્વા સર્પિસ્તૈલવસામજ્જભિઃ પ્રક્ષિપ્યાવલિપ્ય ગોશકૃદ્ભિર્દાહયેત્; એતત્ સ્નેહલવણમુપદિશન્તિ વાતરોગેષુ।(ઇતિ કાણ્ડલવણમ્)॥

ગણ્ડીરપલાશકુટજબિલ્વાર્કસ્નુહ્યપામાર્ગપાટલાપારિભદ્રકનાદેયીકૃષ્ણગન્ધાનીપનિમ્બનિર્દહન્યટરૂષકનક્તમાલકપૂતિકબૃહતીકણ્ટકારિકાભલ્લાતકેઙ્ગુદીવૈજયન્તીકદલીબાષ્પદ્વયેક્ષુરકેન્દ્રવારુણીશ્વેતમોક્ષકાશોકા ઇત્યેવં વર્ગં સમૂલપત્રશાખમાર્દ્રમાહૃત્ય લવણેન સહ સંસૃજ્ય પૂર્વવદ્દગ્ધ્વા ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્ય વિપચેત્, પ્રતિવાપશ્ચાત્ર હિઙ્ગ્વાદિભિઃ પિપ્પલ્યાદિભિર્વા। ઇત્યેતત્ કલ્યાણકલવણં વાતરોગગુલ્મપ્લીહાગ્નિષઙ્ગાજીર્ણાર્શોઽરોચકાર્તાનાં કાસાદિભિઃ કૃમિભિરુપદ્રુતાનાં ચોપદિશન્તિ પાનભોજનેષ્વપીતિ॥

ભવતિ ચાત્ર વિષ્યન્દનાદુષ્ણભાવાદ્દોષાણાં ચ વિપાચનાત્। સંસ્કારપાચનાચ્ચેદં વાતરોગેષુ શસ્યતે॥