Sushruta Samhita · Chapter 4.5

athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

dvividhaṃ vātaśoṇitamuttānamavagāḍhaṃ cetyeke bhāṣante; tattu na samyak, taddhi kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati, tasmānna dvividham//

tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyorgurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śoṇitaṃ mārgamāvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ yugapadvātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti vātaraktam/ tattu pūrvaṃ hastapādayoravasthānaṃ kṛtvā paścāddehaṃ vyāpnoti/ tasya pūrvarūpāṇitodadāhakaṇḍūśophastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiścākasmāt pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu, tatrāpratikāriṇo'pacāriṇaśca rogo vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇamuktaṃ; tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati//

bhavati cātra prayaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām/ sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati//

tatra prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇasaṃkocanairanupadrutaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet//

tatra ādāveva bahuvātarūkṣamlānāṅgādṛte mārgāvaraṇādduṣṭaśoṇitamasakṛdalpālpamavasiñcedvātakopabhayāt/ tato vamanādibhirupakramairupapādya pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet/ ajākṣīraṃ vārdhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ, śṛgālavinnāsiddhaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ, śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā, śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā/ dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta, śatāvarīmayūrakakiṇihyajamodāmadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddhaṃ vā kākolyādiprativāpaṃ, balātailaṃ śatapākaṃ veti/ vātaharamūlasiddhena ca payasā pariṣecanamamlairvā kurvīta/ yavamadhukairaṇḍatilavarṣābhūbhirvā pradehaḥ kāryaḥ/ tatra cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalābisamṛṇālaśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpriyālaśarkarākaśerukasurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ, snaihikaphalasārotkārikā vā, cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu matsyapiśitaveśavāro vā, balvapeśikātagaradevadārusaralārāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta upanāhaḥ, mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraṃ madhuśigrumūlamālepastilakalko veti vātaprabale//

pittaprabale drākṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet, śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ, guḍūcīkaṣāyaṃ vā, pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ, madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ; bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ, kṣīrekṣurasairmadhukaśarkarātaṇḍulodakairvā drākṣekṣukaṣāyamiśrairvā mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhena vā sarpiṣābhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtena vā, kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā sarpiṣā; śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgairikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhirdhānyāmlapiṣṭaiḥ pradeho ghṛtamiśraḥ, vātaprabale'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ//

raktaprabale'pyevaṃ, bahuśaśca śoṇitamavasecayet, śītatamāśca pradehāḥ kāryā iti//

śleṣmaprabale tvāmalakaharidrākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ pāyayet, triphalākaṣāyaṃ vā; madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā sakṣaudraṃ, mūtratoyayoranyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet; tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiśca pariṣekaḥ, āragvadhādikaṣāyairvoṣṇaiḥ; mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā ghṛtamabhyaṅgaḥ; tilasarṣapātasīyavacūrṇāni śleṣmātakakapitthamudhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ; śvetasarṣapakalkaḥ, tilāśvagandhākalkaḥ, priyālaselukapitthakalkaḥ, madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka ityeteṣāṃ pañca pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ, śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ//

saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryāt//

sarveṣu ca guḍaharītakīmāseveta; pippalīrvā kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet kṣīraudanāhāro daśarātraṃ, bhūyaścāpakarṣayet, evaṃ yāvat pañca daśa veti; tadetat pippalīvardhamānakaṃ vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇyapahanti; jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvābhyajyāt; sahāsahadevācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśerupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ, saireyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ, gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā; madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ; sarveṣu ca purāṇaghṛtamāmalakarasavipakvaṃ vā pānārthe; jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe, kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā, kāravellakakvathamātrasiddhaṃ vā; balātailaṃ vā pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu; śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamanavaṃ bhuñjīta payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vānamlena; śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ kurvīta; ucchitadoṣe ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam//

(/ paṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam/ kvāthaṃ pītvā jayatyāśu vātaśoṇitajāṃ rujam//)

bhavanti cātra evamādyaiḥ kriyāyogairacirotpatitaṃ sukham/ vātāsṛk sādhyate vaidyairyāpyate tu cirotthitam//

upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca/ śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca//

mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca/ vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca//

vyāyāmaṃ maithunaṃ kopamuṣṇāmlalavaṇāśanam/ divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet//

apatānakinamasrastākṣamavakrabhruvamastabdhameḍhramasvedanamavepanamapralāpinamakhaṭvāpātinamabahirāyāminaṃ copakramet/ tatra prāgeva snehābhyaktaṃ svinnaśarīramavapīḍanena tīkṣṇenopakrameta śiraḥśuddhyarthaṃ; anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ sarpiracchaṃ pāyayet, tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati; tato bhadradārvādivātaghnagaṇamāhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamekataḥ prakvāthya tamādāya kaṣāyamamlakṣīraiḥ sahonmiśraca sarpistailavasāmajjabhiḥ saha vipacenmadhurakapratīvāpaṃ, tadetattraivṛtamapatānakināṃ pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt; yathoktaiśca svedavidhānaiḥ svedayet, balīyasi vāte sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyādāmukhāt, taptāyāṃ vā rathakāracullyāṃ taptāyāṃ vā śilāyāṃ surāpariṣiktāyāṃ palāśadalacchannāyāṃ śāyayet, kṛśarāveśavārapāyasairvā svedayet/ mūlakorubūsphūrjārjakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ tailamapatānakināṃ pariṣekādiṣūpayojyam/ abhuktavatā pītamamlaṃ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṃ hanti; tailasarpirvasākṣaudrāṇi vā/ etacchuddhāvātāpatānakavidhānamuktaṃ, saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ kartavyam/ vegāntareṣu cāvapīḍaṃ dadyāt; tāmracūḍakarkaṭakṛṣṇamatsyaśiśumāravarāhavasāścāseveta, kṣīrāṇi vā vātaharasiddhāni, yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhā vā yavāgūḥ; snehavirecanāsthāpanānuvāsanaiścainaṃ daśarātrāhṛtavegamupakrameta; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta; rakṣākarma ca kuryāditi//

pakṣāghātopadrutamamlānagātraṃ sarujamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet/ tatra prāgeva snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālamākṣepakavidhānenopacaret; vaiśeṣikaścātra mastiṣkyaḥ śirobastiḥ, aṇutailamabhyaṅgārthe, sālvaṇamupanāhārthe, balātialamanuvāsanārthe; evamatandritastrīṃścaturo vā māsān kriyāpathamupaseveta//

manyāstambhe'pyetadeva vidhānaṃ, viśeṣato vātaśleṣmaharairnasyai rūkṣasvedaiścopacaret//

apatantrakāturaṃ nāpatarpayet, vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta, vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanairmokṣayet, tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ prayacchet, pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥprasthaṃ siddhaṃ; vātaśleṣmāpanucca karma kuryāt//

arditāturaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret, vaiśeṣikaiśca mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ; tataḥ satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ tathaivaudakakandāṃścāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niḥkvāthya kṣīrāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punaragnāvadhiśraget, tatastailaṃ kṣīrānugatamavatārya śītībhūtamabhimathnīyāt, tatra yaḥ sneha uttiṣṭhettamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet, etat kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ; tailahīnaṃ vā kṣīrasarpirakṣitarpaṇamiti//

ghṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭākapādadāhapādaharṣavabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt, anyatrāvabāhukāt; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta//

karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamdhusaṃsṛṣṭaṃ saidhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā, mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ, śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā; nāḍīsvedaiśdca svedayet, vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta; bhūyaścottare vakṣyāmaḥ//

tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇamuṣṇodakena pāyayet, pippalyādicūrṇaṃ vā, hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ, bastibhiścainamupakramet//

ādhmāne tvaparpaṇapāṇitāpa(dīpanacūrṇa)phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhirupācaret; laṅghanānantaraṃ cānnakāle dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni/ pratyādhmāne chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt//

aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayorgulmābhyantaravidradhivat kriyāvibhāga iti//

hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacalasvarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāścūrṇayitvā mātuluṅgālena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayet; tataḥ prātarekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet, eṣa yogaḥ kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśastūnīpratūnīrapahanti//

bhavanti cātra kevalo doṣayukto vā dhātubhirvāāvṛto'nilaḥ/ vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaścāvirodhataḥ//

rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto'nilaḥ/ karoti yasya taṃ vaidyaḥ śothavat samupācaret//

kaphamedovṛto vāyuryadorū pratipadyate/ tadāṅgamardastaimityaromaharṣarujājvaraiḥ//

nidrayā cārditau stabdhau śītalāvapracetanau/ gurukāvasthirāvūrū na svāviva ca manyate//

tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare/ snehavarjaṃ pibettatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ//

hitamuṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kṛtam/ lihyādvā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukānvitam//

mūtrairvā guggulaṃ śreṣṭhaṃ pibedvāpi śilājatu/ tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam//

hṛdrogamaruciṃ gulmaṃ tathābhyantaravidradhim/ sakṣāramūtrasvedāṃśca rūkṣāṇyutsādanāni ca//

kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ/ bhojyāḥ purāṇaśyāmākakodravohālaśālayaḥ//

śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā/ jāṅgalairaghṛtairmāṃsaiḥ śākaiścālavaṇairhitaiḥ//

yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī/ tadā snehādikaṃ karma punaratrāvacārayet//

sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko rase/ kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ//

sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ/ taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut//

saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ/ taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ//

pibedāvāpya vā mūtraiḥ kṣārairuṣṇodakena vā/ jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrairbhuñjāno hanti māsataḥ//

gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ sabhagandaram/ kṛmikṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthimeva ca//

nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃśca saḥ/ koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā//