સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.39

અથાત આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સ્નેહપીતસ્ય વાન્તસ્ય વિરિક્તસ્ય સ્રુતાસૃજઃ। નિરૂઢસ્ય ચ કાયાગ્નિર્મન્દો ભવતિ દેહિનઃ॥

સોઽગ્નૈરત્યર્થગુરુભિરુપયુક્તૈઃ પ્રશામ્યતિ। અલ્પો મહદ્ભિર્બહુભિશ્છાદિતોઽગ્નિરિવેન્ધનૈઃ॥

સ ચાલ્પૈર્લઘુભિશ્ચાન્નૈરુપયુક્તૈર્વિવર્ધતે। કાષ્ઠૈરણુભિરલ્પૈશ્ચ સન્ધુક્ષિત ઇવાનલઃ॥

હૃતદોષપ્રમાણેન સદાઆહારવિધિઃ સ્મૃતઃ। ત્રીણિ ચાત્ર પ્રમાણાનિ પ્રસ્થોઽર્ધાઢકમાઢકમ્॥

તત્રાવરં પ્રસ્થમાત્રં દ્વે શેષે મધ્યમોત્તમે। પ્રસ્થે પરિસ્રુતે દેયા યવાગૂઃ ખલ્પતણ્ડુલા॥

દ્વે ચૈવાર્ધાઢકે દેયે તિસ્રશ્ચાપ્યાઢકે ગતે। વિલેપીમુચિતાદ્ભક્તાચ્ચતુર્થાંશકૃતાં તતઃ॥

દદ્યાદુક્તેન વિધિના ક્લિન્નસિક્થામપિચ્છિલામ્। અગ્નિગ્ધલવણં સ્વચ્છમુદ્ગયૂષયુતં તતઃ॥

અંશદ્વયપ્રમાણેન દદ્યાત્ સુસ્વિન્નમોદનમ્। તતસ્તુ કૃતસંજ્ઞેન હૃદ્યેનેન્દ્રિયબોધિના॥

ત્રીનંશાન્ વિતરેદ્ભોક્તુમાતુરાયૌદનં મૃદુ। તતો યથોચિતં ભક્તં ભોક્તુમસ્મૈ વિચક્ષણઃ॥

લાવૈણહરિણાદીનાં રસૈર્દદ્યાત્ સુસંસ્કૃતૈઃ। હીનમધ્યોત્તમેષ્વેષુ વિરેકેષુ પ્રકીર્તિતઃ॥

એકદ્વિત્રિગુણઃ સમ્યગાહારસ્ય ક્રમસ્ત્વયમ્। કફપિત્તાધિકાન્મદ્યનિત્યાન્ હીનવિશોધિતાન્॥

પેયાભિષ્યન્દયેત્તેષાં તર્પણાદિક્રમો હિતઃ। વેદનાલાભનિયમશોકવૈચિત્ત્યહેતુભિઃ॥

નરાનુપોષિતાંશ્ચાપિ વિરિક્તવદુપાચરેત્। આઢકાર્ધાઢકપ્રસ્થસંખ્યા હ્યેષા વિરેચને॥

શ્લેષ્માન્તત્વાદ્વિરેકસ્ય ન તામિચ્છતિ તદ્વિદઃ। એકો વિરેકઃ શ્લેષ્માન્તો ન દ્વિતીયોઽસ્તિ કશ્ચન॥

બલં યત્ત્રિવિધં પ્રોક્તમતસ્તત્ર ક્રમસ્ત્રિધા। તત્રાનુક્રમમેકં તુ બલસ્થઃ સકૃદાચરેત્॥

દ્વિરાચરેન્મધ્યબલસ્ત્રીન્ વારાન્ દુર્બલસ્તથા। કેચિદેવં ક્રમં પ્રાહુર્મન્દમધ્યોત્તમાગ્નિષુ॥

સંસર્ગેણ વિવૃદ્ધેઽગ્નૌ દોષકોપભયાદ્ભજેત્। પ્રાક્ સ્વાદુતિક્તૌ સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ કટુકં તતઃ॥

સ્વાદ્વમ્લલવણાન્ ભૂયઃ સ્વાદુતિક્તાવતઃ પરમ્। સ્નિગ્ધરૂક્ષાન્ રસાંશ્ચૈવ વ્યત્યાસાત્ સ્વસ્થવત્તતઃ॥

કેવલં સ્નેહપીતો વા વાન્તો યશ્ચાપિ કેવલમ્। સ સપ્તરાત્રં મનુજો ભુઞ્જીત લઘુ ભોજનમ્॥

કૃતઃ સિરાવ્યધો યસ્ય કૃતં યસ્ય ચ શોધનમ્। સ ના પરિહરેન્માસં યાવદ્વા બલવાન્ ભવેત્॥

ત્ર્યહં ત્ર્યહં પરિહરેદેકૈકં બસ્તિમાતુરઃ॥ તૃતીયે તુ પરીહારે યથાયોગં સમાચરેત્॥

તૈલપૂર્ણામૃદ્ભાણ્ડસધર્માણો વ્રણાતુરાઃ। સ્નિગ્ધશુદ્ધાક્ષિરોગાર્તા જ્વરાતીસારિણશ્ચ યે॥

ક્રુધ્યતઃ કુપિતં પિત્તં કુર્યાત્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્। આયાસ્યતઃ શોચતો વા ચિત્તં વિભ્રમમૃચ્છતિ॥

મૈથુનોપગમાદ્ઘોરાન્ વ્યાધીનાપ્નોતિ દુર્મતિઃ। આક્ષેપકં પક્ષઘાતમઙ્ગપ્રગ્રહમેવ ચ॥

ગુહ્યપ્રદેશે શ્વયથું કાસશ્વાસૌ ચ દારુણૌ। રુધિરં શુક્રવચ્ચાપિ સરજસ્કં પ્રવર્તતે॥

લભતે ચ દિવાસ્વપ્નાત્તાંસ્તાન્ વ્યાધીન્ કફાત્મકાન્। પ્લીહોદરં પ્રતિશ્યાયં પાણ્ડુતાં શ્વયથું જ્વરમ્॥

મોહં સદનમઙ્ગાનામવિપાકં તથારુચિમ્। તમસા ચાભિભૂતસ્તુ સ્વપ્નમેવાભિનન્દતિ॥

ઉચ્ચૈઃ સંભાષણાદ્વાયુઃ શિરસ્યાપાદયેદ્રુજમ્। આન્ધ્યં જાડ્યમજિઘ્રત્વં બાધિર્યં મૂકતાં તથા॥

હનુમોક્ષમધીમન્થમર્દિતં ચ સુદારુણમ્। નેત્રસ્તમ્ભં નિમેષં વા તૃષ્ણાં કાસં પ્રજાગરમ્॥

લભતે દન્તચાલં ચ તાંસ્તાંશ્ચાન્યાનુપદ્રવાન્। યાનયાનેન લભતે છર્દિમૂર્ચ્છાભ્રમક્લમાન્॥

તથૈવાઙ્ગગ્રહં ઘોરમિન્દ્રિયાણાં ચ વિભ્રમમ્। ચિરાસનાત્તથા સ્થાનાચ્છ્રોણ્યાં ભવતિ વેદના॥

અતિચઙ્ક્રમણાદ્વાયુર્જઙ્ઘયોઃ કુરુતે રુજઃ। સક્થિપ્રશોષં શોફં વા પાદહર્ષમથાપિ વા॥

શીતસંભોગતોયાનાં સેવા મારુતવૃદ્ધયે। તતોઽઙ્ગમર્દવિષ્ટમ્ભશૂલાધ્માનપ્રવેપકાઃ॥

વાતાતપાભ્યાં વૈવર્ણ્યં જ્વરં ચાપિ સમાપ્નુયાત્। વિરુદ્ધાધ્યશનાન્મૃત્યું વ્યાધિં વા ઘોરમૃચ્છતિ॥

અસાત્મ્યભોજનં હન્યાદ્બલવર્ણમસંશયમ્। અનાત્મવન્તઃ પશુવદ્ભુઞ્જતે યેઽપ્રમાણતઃ। રોગાનીકસ્ય તે મૂલમજીર્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ હિ॥

વ્યાપદાં કારણં વીક્ષ્ય વ્યાપત્સ્વેતાસુ બુદ્ધિમાન્। પ્રયતેતાતુરારોગ્યે પ્રત્યનીકેન હેતુના॥

વિરિક્તવાન્તૈર્હરિણૈણલાવકાઃ શશશ્ચ સેવ્યઃ સમયૂરતિત્તિરિઃ। સષષ્ટિકાશ્ચૈવ પુરાણશાલયસ્તથૈવ મુદ્ગા લઘુ યચ્ચ કીર્તિતમ્॥