સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.34

અથાતો વમનવિરેચનવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વૈદ્યાતુરનિમિત્તં વમનં વિરેચનં ચ પઞ્ચદશધા વ્યાપદ્યતે। તત્ર વમનસ્યાધો ગતિરૂર્ધ્વં વિરેચનસ્યેતિ પૃથક્; સામાન્યમુભયોઃ સાવશેષૌધત્વં, જીર્ણૌષધત્વં, હીનદોષાપહૃતત્વં, વાતશૂલમ્, અયોગો, અતિયોગો, જીવાદાનમ્, આધ્માનં, પરિકર્તિકા, પરિસ્રાવઃ, પ્રવાહિકા, હૃદયોપસરણં, વિબન્ધ, અઙ્ગપ્રગ્રહ ઇતિ॥

તત્ર બુભુક્ષાપીડિતસ્યાતિતીક્ષ્ણાગ્નેર્મૃદુકોષ્ઠસ્ય ચાવતિષ્ઠમાનં દુર્વમસ્ય વા ગુણસામાન્યભાવાદ્વમનમધો ગચ્છતિ, તત્રેપ્સિતાનવાપ્તિર્દોષોત્ક્લેશશ્ચ; તમાશુ સ્નેહયિત્વા ભૂયસ્તીક્ષ્ણતરૈર્વામયેત્॥

અપરિશુદ્ધામાશયસ્યોત્ક્લિષ્ટશ્લેષ્મણઃ સશેષાન્નસ્ય વાહૃદ્યમતિપ્રભૂતં વા વિરેચનં પીતમૂર્ધ્વં ગચ્છતિ, તત્રેપ્સિતાનવાપ્તિર્દોષોક્લેશશ્ચ; તત્રાશુદ્ધામાશયમુલ્બણશ્લેષ્માણમાશુ વામયિત્વા ભૂયસ્તીક્ષ્ણતરૈર્વિરેચયેત્, આમાન્વયે ત્વામવત્ સંવિધાનમ્, અહૃદ્યેઽતિપ્રભૂતે ચ હૃદ્યં પ્રમાણયુક્તં ચ; અત ઊર્ધ્વમુત્તિષ્ઠત્યૌષધે ન તૃતીયં પાયયેત્, તતસ્ત્વેનં મધુઘૃતફાણિતયુક્તૈર્લેહૈર્વિરેચયેત્॥

દોષવિગ્રથિતમલ્પમૌષધમવસ્થિતમૂર્ધ્વભાગિકમધોભાગિકં વા ન સ્રંસયતિ દોષાન્, તત્ર તૃષ્ણા પાર્શ્વશૂલં છર્દિર્મૂર્ચ્છા પર્વભેદો હૃલ્લાસોઽરતિરુદ્ગારાવિશુદ્ધિશ્ચ ભવતિ; તમુષ્ણાભિરદ્ભિરાશુ વામયેદૂર્ધ્વભાગિકે, અધોભાગિકેઽપિ ચ સાવશેષૌષધમતિપ્રધાવિતદોષમતિબલમસમ્યગ્વિરિક્તલક્ષણમપ્યેવં વામયેત્॥

ક્રૂરકોષ્ઠસ્યાતિતીક્ષ્ણાગ્નેરલ્પમૌષધમલ્પગુણં વા ભક્તવત્ પાકમુપૈતિ, તત્ર સમુદીર્ણા દોષા યથાકાલમનિર્હ્રીયમાણા વ્યાધિવિભ્રમં બલવિભ્રંશં ચાપાદયન્તિ, તમનલ્પમમન્દમૌષધં ચ પાયયેત્॥

અસ્નિગ્ધસ્વિન્નેનાલ્પગુણં વા ભેષજમુપયુક્તમલ્પાન્ દોષાન્ હન્તિ; તત્ર વમને દોષશેષો ગૌરવમુત્ક્લેશં હૃદયાવિશુદ્ધિં વ્યાધિવૃદ્ધિં ચ કરોતિ, તત્ર તં યથાયોગં પાયયિત્વા વામયેદ્દૃઢતરં; વિરેચને તુ ગુદપરિકર્તનમાધ્માનં શિરોગૌરવમનિઃસરણં વા વાયોર્વ્યાધિવૃદ્ધિં ચ કરોતિ; તમુપપાદ્ય ભૂયઃ સ્નેહસ્વેદાભ્યાં વિરેચયેદ્દૃઢતરં, દૃઢં બહુપ્રચલિતદોષં વા તૃતીયે દિવસેઽલ્પગુણં ચેતિ॥

અસ્નિગ્ધસ્વિન્નેન રૂક્ષૌષધમુપયુક્તમબ્રહ્મચારિણા વા વાયું કોપયતિ, તત્ર વાયુઃ પ્રકુપિતઃ પાર્શ્વપૃષ્ઠશ્રોણિમન્યામર્મશૂલં મૂર્ચ્છાં ભ્રમં મદં સંજ્ઞાનાશં ચ કરોતિ, તં વાતશૂલમિત્યાચક્ષતે; તમભ્યજ્ય ધાવ્યસ્વેદેન સ્વેદયિત્વા યષ્ટીમધુકવિપક્વેન તૈલેનાનુવાસયેત્॥

સ્નેહસ્વેદાભ્યામવિભાવિતશરીરેણાલ્પમૌષધમલ્પગુણં વા પીતમૂર્ધ્વમધો વા નાભ્યેતિ દોષાંશ્ચોત્ક્લેશ્ય તૈઃ સહ બલક્ષયમાપાદયતિ, તત્રાધ્માનં હૃદયગ્રહસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા દાહશ્ચ ભવતિ, તમયોગમિત્યાચક્ષતે; તમાશુ વામયેન્મદનફલલવણામ્બુભિર્વિરેચયેત્તીક્ષ્ણતરૈઃ કષાયૈશ્ચ। દુર્વાન્તસ્ય તુ સમુત્ક્લિષ્ટાદોષા વ્યાપ્ય શરીરં કણ્ડૂશ્વયથુકુષ્ઠપિડકાજ્વરાઙ્ગમર્દનિસ્તોદનાનિ કુર્વન્તિ, તતસ્તાનશેષાન્મદૌષધેનાપહરેત્। અસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દુર્વિરિક્તસ્યાધોનાભેઃ સ્તબ્ધપૂર્ણોદરતા શૂલં વાતપુરીષસઙ્ગઃ કણ્ડૂમણ્ડલપ્રાદુર્ભાવો વા ભવતિ, તમાસ્થાપ્ય પુનઃ સંસ્રેહ્ય વિરેચયેત્તીક્ષ્ણેન। નાતિપ્રવર્તમાને તિષ્ઠતિ વા દુષ્ટસંશોધને તત્સન્તેજનાર્થમુષ્ણોદકં પાયયેત્, પાણિતાપૈશ્ચ પાર્શ્વોદરમુપસ્વેદયેત્, તતઃ પ્રવર્તન્તે દોષાઃ। અનુપ્રવૃત્તે ચાલ્પદોષે જીર્ણૌષધં બહુદોષમહઃશેષં દશરાત્રાદૂર્ધ્વમુપસંસ્કૃતદેહં સ્નેહસ્વેદાભ્યાં ભૂયઃ શોધયેત્। દુર્વિરેચ્યમાસ્થાપ્ય પુનઃ સંસ્નેહ્ય વિરેચયેત્। હ્રીભયલોભૈર્વેગાઘાતશીલાઃ પ્રાયશઃ સ્ત્રિયો રાજસમીપસ્થા વણિજઃ શ્રોત્રિયાશ્ચ ભવન્તિ, તસ્માદેતે દુર્વિરેચ્યાઃ, બહુવાતત્વાત્; અત એવ તાનતિસ્નિગ્ધાન્ સ્વેદોપપન્નાઞ્ શોધયેત્॥

સ્ન્ગિધસ્વિન્નસ્યાતિમાત્રમતિમૃદુકોષ્ઠસ્ય વાતિતીક્ષ્ણમધિકં વા દત્તમૌષધમતિયોગં કુર્યાત્। તત્ર વમનાતિયોગે પિત્તાતિપ્રવૃત્તિર્બલવિસ્રંસો વાતકોપશ્ચ બલવાન્ ભવતિ, તં ઘૃતેનાભ્યજ્યાવગાહ્ય શીતાસ્વપ્સુ શર્કરામધુમિશ્રૈર્લેહૈરુપચરેદ્યથાસ્વં; વિરેચનાતિયોગે કફસ્યાતિપ્રવૃત્તિરુત્તરકાલં ચ સરક્તસ્ય, તત્રાપિ બલવિસ્રંસો વાતકોપશ્ચ બલવાન્ ભવતિ, તમતિશીતામ્બુભિઃ પરિષિચ્યાવગાહ્ય વા શીતૈસ્તણ્ડુલામ્બુભિર્મધુમિશ્રૈશ્છર્દયેત્, પિચ્છાબસ્તિં ચાસ્મૈ દદ્યાત્, ક્ષીરસર્પિષા ચૈનમનુવાસયેત્, પ્રિયઙ્ગ્વાદિં ચાસ્મૈ તણ્ડુલામ્બુના પાતું પ્રયચ્છેત્, ક્ષીરરસયોશ્ચાન્યતરેણ ભોજયેત્॥

તસિમિન્નેવ વમનાતિયોગે પ્રવૃદ્ધે શોણિતં ષ્ઠીવતિ છર્દયતિ વા, તત્ર જિહ્વાનિઃસરણમપસરણમક્ષ્ણોર્વ્યાવૃત્તિર્હનુસંહનનં તૃષ્ણા હિક્કા જ્વરો વૈસંજ્ઞ્યમિત્યૌપદ્રવા ભવન્તિ; તમજાસૃક્ચન્દનોશીરાઞ્જનલાજચૂર્ણૈઃ સશર્કરોદકૈર્મન્થં પાયયેત્, ફલરસૈર્વા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરૈઃ શુઙ્ગાભિર્વા વટાદીનાં પેયાં સિદ્ધાં સક્ષૌદ્રાં વર્ચોગ્રાહિભિર્વા, પયસા જાઙ્ગલરસેન વા ભોજયેત્, અતિસ્રુતશોણિતવિધાનેનોપચરેત્; જિહ્વામતિસર્પિતાં કટુકલવણચૂર્ણપ્રઘૃષ્ટાં તિલદ્રાક્ષાપ્રલિપ્તાં વાન્તઃ પીડયેત્, અન્તઃ પ્રવિષ્ટાયામમ્લમન્યે તસ્ય પુરસ્તાત્ ખાદયેયુઃ; વ્યાવૃત્તે ચાક્ષિણી ઘૃતાભ્યક્તે પીડયેત્, તૃષ્ણાદિષુ ચ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત, વિસંજ્ઞે વેણુવીણાગીતસ્વનં શ્રાવયેત્॥

વિરેચનાતિયોગે ચ સચન્દ્રકં સલિલમધઃ સ્રવતિ તતો માંસધાવનપ્રકાશમુત્તરકાલં જીવશોણિતં ચ, તતો ગુદનિઃસરણં વેપથુર્વમનાતિયોગોપદ્રવાશ્ચાસ્ય ભવન્તિ; તમપિ નિઃસ્રુતશોણિતવિધાનેનોપચરેત્, નિઃસર્પિતગુદસ્ય ગુદમભ્યજ્ય પરિસ્વેદ્યાન્તઃ પીડયેત્ ક્ષુદ્રરોગચિકિત્સિતં વા વીક્ષેત, વેપથૌ વાતવ્યાધિવિધાનં કુર્વીત, જિહ્વાનિઃસરણાદિષૂક્તઃ પ્રતીકારઃ, અતિપ્રવૃત્તે વા જીવશોણિતે કાશ્મરીફલબદરીદૂર્વોશીરૈઃ શૃતેન પયસા ઘૃતમણ્ડાઞ્જનયુક્તેન સુશીતેનાસ્થાપયેત્, ન્યગ્રોધાદિકષાયેક્ષુરસઘૃતશોણિતસંસૃષ્ટૈશ્ચૈનં બસ્તિભિરુપાચરેત્, શોણિતષ્ઠીવને રક્તપિત્તરક્તાતીસારક્રિયાશ્ચાસ્ય વિધધ્યાત્, ન્યગ્રોધાદિં ચાસ્ય વિદધ્યાત્ પાનભોજનેષુ॥

જીવશોણિતરક્તપિત્તયોશ્ચ જિજ્ઞાસાર્થં તસ્મિન્ પિચું પ્લોતં વા ક્ષિપેત્, યદ્યુષ્ણોદકપ્રક્ષાલિતમપિ વસ્ત્રં રઞ્જયતિ તજ્જીવશોણિતમવગન્તવ્યં; સભક્તં ચ શુને દદ્યાચ્છક્તુસંમિશ્રં વા, સ યદ્યુપભુઞ્જીત તજ્જીવશોણિતમવગન્તવ્યમ્; અન્યથા રક્તપિત્તમિતિ॥

સશેષાન્નેન બહુદોષેણ રૂક્ષેણાનિલપ્રાયકોષ્ઠેનાનુષ્ણમસ્નિગ્ધં વા પીતમૌષધમાધ્માપયતિ, તત્રાનિલમૂત્રપુરીષસઙ્ગઃ સમુન્નદ્ધોદરતા પાર્શ્વભઙ્ગો ગુદબસ્તિનિસ્તોદનં ભક્તારુચિશ્ચ ભવતિ, તં ચાધ્માનમિત્યાચક્ષતે; તમુપસ્વેદ્યાનાહવર્તિદીપનબસ્તિક્રિયાભિરુપચરેત્॥

ક્ષામેણાતિમૃદુકોષ્ઠેન મન્દાગ્નિના રૂક્ષેણ વાતિતીક્ષ્ણોષ્ણાતિલવણમતિરૂક્ષં વા પીતમૌષધં પિત્તાનિલૌ પ્રદૂષ્ય પરિકર્તિકામાપાદયતિ, તત્ર ગુદનાભિમેઢ્રેબસ્તિશિરઃસુ સદાહં પરિકર્તનમનિલસઙ્ગો વાયુવિષ્ટમ્ભો ભક્તારુચિશ્ચ ભવતિ; તત્ર પિચ્છાબસ્તિર્યષ્ટીમધુકકૃષ્ણતિલકલ્કમધુઘૃતયુક્તઃ, શીતામ્બુપરિષિક્તં ચૈનં પયસા ભુક્તવન્તં ઘૃતમણ્ડેન યષ્ટીમધુકસિદ્ધેન તૈલેન વાનુવાસયેત્॥

ક્રૂરકોષ્ઠસ્યાતિપ્રભૂતદોપસ્ય મૃદ્વૌષધમવચારિતં સમુત્ક્લિશ્ય દોષાન્ન નિઃશેષાનપહરતિ, તતસ્તે દોષાઃ પરિસ્રાવમાપાદયન્તિ, તત્ર દૌર્બલ્યોદરવિષ્ટમ્ભારુચિગાત્રસદનાનિ ભવન્તિ, સવેદનૌ ચાસ્ય પિત્તશ્લેષ્માણૌ પરિસ્રવતઃ, તં પરિસ્રાવમિત્યાચક્ષતે; તમજકર્ણધવતિનિશપલાશબલાકષાયૈર્મધુસંયુક્તૈરાસ્થાપયેત્, ઉપશાન્તદોષં સ્નિગ્ધં ચ ભૂયઃ સંશોધયેત્॥

અતિરૂક્ષેઽતિસ્નિગ્ધે વા ભેષજમવચારિતમપ્રાપ્તં વાતવર્ચ ઉદીરયતિ વેગાઘાતેન વા, તદા પ્રવાહિકા ભવતિ; તત્ર સવાતં સદાહં સશૂલં ગુરુ પિચ્છિલં શ્વેતં કૃષ્ણં સરક્તં વા ભૃશં પ્રવાહમાણઃ કફમુપવિશતિ; તાં પરિસ્રાવવિધાનેનોપચરેત્॥

યસ્તૂર્ધ્વમધો વા ભેષજવેગં પ્રવૃત્તમજ્ઞત્વાદ્વિનિહન્તિ તસ્યોપસરણં હૃદિ કુર્વન્તિ દોષાઃ, તત્ર પ્રધાનમર્મસન્તાપાદ્વેદનાભિરત્યર્થં પીડ્યમાનો દન્તાન્ કિટકિટાયતે ઉદ્ગતાક્ષો જિહ્વાં સ્વાદતિ પ્રતામ્યત્યચેતાશ્ચ ભવતિ, તં પરિવર્જયન્તિ મૂર્ખાઃ; તમભ્યજ્ય ધાન્યસ્વેદેન સ્વેદયેત્, યષ્ટિમધુકસિદ્ધેન ચ તૈલેનાનુવાસયેત્, શિરોવિરેચનં ચાસ્મૈ તીક્ષ્ણં વિદધ્યાત્, તતો યષ્ટિમધુકમિશ્રેણ તણ્ડુલામ્બુના છર્દયેત્, યથાદોષોચ્છ્રાયેણ ચૈનં બસ્તિભિરુપાચરેત્॥

યસ્તૂર્ધ્વમધો વા પ્રવૃત્તદોષઃ શીતાગારમુદકમનિલમન્યદ્વા સેવેત, તસ્ય દોષાઃ સ્રોતઃસ્વવલીયમાના ઘાનીભાવમાપન્ના વાતમૂત્રશકૃદ્ગ્રહમાપાદ્ય વિબધ્યન્તે, તસ્યાટોપો દાહો જ્વરો વેદનાશ્ચ તીવ્રા ભવન્તિ; તમાશુ વામયિત્વા પ્રાપ્તકાલાં ક્રિયાં કુર્વીત; અધોભાગે ત્વધોભાગદોષહરદ્રવ્યં સૈન્ધવામ્લમૂત્રસંસૃષ્ટં વિરેચનાય પાયયેત્, આસ્થાપનમનુવાસનં ચ યથાદોષં વિદધ્યાત્, યથાદોષમાહારક્રમં ચ; ઉભયતોભાગે તૂપદ્રવવિશેષાન્ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત॥

યા તુ વિરેચને ગુદપરિકર્તિકા તદ્વમને કણ્ઠક્ષણનં, યદધઃ પરિસ્રવણં સ ઊર્ધ્વભાગે શ્લેષ્મપ્રસેકઃ, યા ત્વધાઃ પ્રવાહિકા સા તૂર્ધ્વં શુષ્કોદ્ગારા ઇતિ॥

ભવતિ ચાત્ર યાસ્ત્વેતા વ્યાપદઃ પ્રોક્તા દશ પઞ્ચ ચ તત્ત્વતઃ। એતા વિરેકાતિયોગદુર્યોગાયોગજાઃ સ્મૃતાઃ॥