સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.32

અથાતઃ સ્વેદાવચારણીયં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ચતુર્વિધઃ સ્વેદઃ તદ્યથા તાપસ્વેદ, ઊષ્મસ્વેદ, ઉપનાહસ્વેદો, દ્રવસ્વેદ ઇતિ અત્ર સર્વસ્વેદવિકલ્પાવરોધઃ॥

તત્ર તાપસ્વેદઃ પાણિકાંસ્યકન્દુકકપાલવાલુકાવસ્ત્રૈઃ પ્રયુજ્યતે, શયાનસ્ય ચાઙ્ગતાપો બહુશઃ ખાદિરાઙ્ગારૈરિતિ॥

ઊષ્મસ્વેદસ્તુ કપાલપાષાશેષ્ટકાલોહપિણ્ડાનગ્નિવર્ણાનદ્ભિરાસિઞ્ચેદમ્લદ્રવ્યૈર્વા, તૈરાર્દ્રાલક્તકપરિવેષ્ટિતૈરઙ્ગપ્રદેશં સ્વેદયેત્। માંસરસપયોદધિસ્નેહધાન્યામ્લવાતહરપત્રભઙ્ગક્વાથપૂર્ણાં વા કુમ્ભીમનુતપ્તાં પ્રાવૃત્યોષ્માણં ગૃહ્ણીયાત્। પાર્શ્વચ્છિદ્રેણ વા કુમ્ભેનાધોમુખેન તસ્યા મુખમભિસન્ધાય તસ્મિઞ્છિદ્રેહસ્તિશુણ્ડાકારાં નાડીં પ્રણિધાય તં સ્વેદયેત્॥

સુખોપવિષ્ટં સ્વભ્યક્તં ગુરુપ્રાવરણાવૃતમ્। હસ્તિશુણ્ડિકયા નાડ્યા સ્વેદયેદ્વાતરોગિણમ્। સુખા સર્વાઙ્ગગા હ્યેષા ન ચ ક્લિશ્નાતિ માનવમ્॥

વ્યામાર્ધમાત્રા ત્રિર્વક્રા હસ્તિહસ્તસમાકૃતિઃ। સ્વેદનાર્થે હિતા નાડી કૈલિઞ્જી હસ્તિશુણ્ડિકા॥

પુરુષાયામમાત્રાં ચ ભૂમિમુત્કીર્ય ખાદિરૈઃ। કાષ્ઠૈર્દગ્ધ્વા તથાભ્યુક્ષ્ય ક્ષીરધાન્યામ્લવારિભિઃ॥

પત્રભઙ્ગૈરવચ્છાદ્ય શયાનં સ્વેદયેત્તતઃ। પૂર્વવત્ સ્વેદયેદ્દગ્ધ્વા ભસ્માપોહ્યાપિ વા શિલામ્॥

પૂર્વવત્ કુટીં વા ચતુર્દ્વારાં કૃત્વા તસ્યામુપવિષ્ટસ્યાન્તશ્ચતુર્દ્વારેઽઙ્ગારાનુપસન્ધાય તં સ્વેદયેત્॥

કોશધાન્યાનિ વા સમ્યગુપસ્વેદ્યાસ્તીર્ય કિલિઞ્જેઽન્યસ્મિન્ વા તત્પ્રતિરૂપકે શયાનં પ્રાવૃત્ય સ્વેદયેત્; એવં પાંશુગોશકૃત્તુષબુસપલાલોષ્મભિઃ સ્વેદયેત્॥

ઉપનાહસ્વેદસ્તુ વાતહરમૂલકલ્કૈરમ્લપિષ્ટૈર્લવણપ્રગાઢૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ સુખોષ્ણૈઃ પ્રદિહ્ય સ્વેદયેત્। એવં કાકોલ્યાદિભિરેલાદિભિઃ સુરસાદિભિસ્તિલાતસીસર્ષપકલ્કૈઃ કૃશરાપાયસોત્કારિકાભિર્વેશવારૈઃ સાલ્વણૈર્વા તનુવસ્ત્રાવનદ્ધૈઃ સ્વેદયેત્॥

દ્રવસ્વેદસ્તુ વાતહરદ્રવ્યક્વાથપૂર્ણે કોષ્ણકટાહે દ્રોણ્યાં વાવગાહ્ય સ્વેદયેત્, એવં પયોમાંસરસયૂષતૈલધાન્યામ્લઘૃતવસામૂત્રેષ્વવગાહેત; એતૈરેવ સુખોષ્ણૈઃ કષાયૈશ્ચ પરિષિઞ્ચેદિતિ॥

તત્ર તાપોષ્મસ્વેદૌ વિશેષતઃ શ્લેષ્મઘ્નૌ, ઉપનાહસ્વેદો વાતઘ્નઃ, અન્યતરસ્મિન્ પિત્તસંસૃષ્ટે દ્રવસ્વેદ ઇતિ॥

કફમેદોન્વિતે વાયૌ નિવાતાતપગુરુપ્રાવરણનિયુદ્ધાધ્વવ્યાયામભારહરણામર્ષૈઃ સ્વેદમુત્પાદયેદિતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ચતુર્વિધો યોઽભિહિતો દ્વિધા સ્વેદઃ પ્રયુજ્યતે। સર્વસ્મિન્નેવ દેહે તુ દેહસ્યાવયવે તથા॥

યેષાં નસ્યં વિધાતવ્યં બસ્તિશ્ચૈવ હિ દેહિનામ્। શોધનીયાશ્ચ યે કેચિત્ પૂર્વં સ્વેદ્યાસ્તુ તે મતાઃ॥

પશ્ચાત્ સ્વેદ્યા હૃતે શલ્યે મૂઢગર્ભાનુપદ્રવા। સમ્યક્ પ્રજાતા કાલે યા પશ્ચાત્ સ્વેદ્યા વિજાનતા॥

સ્વેદ્યઃ પૂર્વં ચ પશ્ચાચ્ચ ભગન્દર્યર્શસસ્તથા। અશ્મર્યા ચાતુરો જન્તુઃ શેષાઞ્છાસ્ત્રે પ્રચક્ષ્મહે॥

નાનભ્યક્તે નાપિ ચાસ્નિગ્ધદેહે સ્વેદો યોજ્યઃ સ્વેદવિદ્ભિઃ કથઞ્ચિત્। દૃષ્ટં લોકે કાષ્ઠમસ્નિગ્ધમાશુ ગચ્છેદ્ભઙ્ગં સ્વેદયોગૈર્ગૃહીતમ્॥

સ્નેહક્લિન્ના ધાતુસંસ્થાશ્ચ દોષાઃ સ્વસ્થાનસ્થા યે ચ માર્ગેષુ લીનાઃ। સમ્યક્ સ્વેદૈર્યોજિતૈસ્તે દ્રવત્વં પ્રાપ્તાઃ કોષ્ઠં શોધનૈર્યાન્ત્યશેષમ્॥

અગ્નેર્દીપ્તિં માર્દવં ત્વક્પ્રસાદં ભક્તશ્રદ્ધાં સ્રોતસાં નિર્મલત્વમ્। કુર્યાત્ સ્વેદો હન્તિ નિદ્રાં સતન્દ્રાં સન્ધીન્ સ્તબ્ધાંશ્ચેષ્ટયેદાશુ યુક્તઃ॥

સ્વેદાસ્રાવો વ્યાધિહાનિર્લઘુત્વં શીતાર્થિત્વં માર્દવં ચાતુરસ્ય। સમ્યક્સ્વિન્ને લક્ષણં પ્રાહુરેતન્મિથ્યાસ્વિન્ને વ્યત્યયેનૈતદેવ॥

સ્વિન્નેઽત્યર્થં સન્ધિપીડા વિદાહઃ સ્ફોટોત્પત્તિઃ પિત્તરક્તપ્રકોપઃ। મૂર્ચ્છા ભ્રાન્તિર્દાહતૃષ્ણે ક્લમશ્ચ કુર્યાત્તૂર્ણં તત્ર શીતં વિધાનમ્॥

પાણ્ડુર્મેહી પિત્તરક્તી ક્ષયાર્તઃ ક્ષામોઽજીર્ણી ચોદરાર્તો વિષાર્તઃ। તૃડ્ચ્છર્દ્યાર્તો ગર્ભિણી પીતમદ્યો નૈતે સ્વેદ્યા યશ્ચ મર્ત્યોઅતિસારી। સ્વેદાદેષાં યાન્તિ દેહા વિનાશં નોસાધ્યત્વં યાન્તિ ચૈષાં વિકારાઃ॥

સ્વેદૈઃ સાધ્યો દુર્બલોઽજીર્ણભક્તઃ સ્યાતાં ચેદ્દ્વૌ સ્વેદનીયૌ તતસ્તૌ। એતેષાં સ્વેદસાધ્યા યે વ્યાધયસ્તેષુ બુદ્ધિમાન્। મૃદૂન્ સ્વેદાન્ પ્રયુઞ્જીત તથા હૃન્મુષ્કદૃષ્ટિષુ॥

સર્વાન્ સ્વેદાન્નિવાતે ચ જીર્ણાન્નસ્યાવચારયેત્। સ્નેહાભ્યક્તશરીરસ્ય શીતૈરાચ્છાદ્ય ચક્ષુષી॥

સ્વિદ્યમાનસ્ય ચ મુહુર્હૃદયં શીતલૈઃ સ્પૃશેત્। સમ્યક્સ્વિન્નં વિમૃદિતં સ્નાતમુષ્ણામ્બુભિઃ શનૈઃ॥

સ્વભ્યક્તં પ્રાવૃતાઙ્ગં ચ નિવાતશરણસ્થિતમ્। ભોજયેદનભિષ્યન્દિ સર્વં ચાચારમાદિશેત્॥