સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.30

અથાતો નિવૃત્તસન્તાપીયં રસાયનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

યથા નિવૃત્તસન્તાપા મોદન્તે દિવિ દેવતાઃ। તથૌષધીરિમાઃ પ્રાપ્ય મોદન્તે ભુવિ માનવાઃ॥

અથ ખલુ સપ્ત પુરુષા રસાયનં નોપયુઞ્જીરન્; તદ્યથા અનાત્મવાનલસો દરિદ્રઃ પ્રમાદી વ્યસનીપાપકૃદ્ ભેષજાપમાની ચેતિ। સપ્તભિરેવ કારણૈર્ન સંપદ્યતે; તદ્યથા અજ્ઞાનાદનારમ્ભાદસ્થિરચિત્તત્વાદ્દારિદ્વ્યાદનાયત્તત્વાદધર્માદૌષધાલાભાચ્ચેતિ॥

અથૌષધીવ્યાખ્યાસ્યામઃ તત્રાજગરી, શ્વેતકાપોતી, કૃષ્ણકાપોતી, ગોનસી, વારાહી, કન્યા, છત્રા, અતિચ્છત્રા, કરેણુઃ, અજા, ચક્રકા, આદિત્યપર્ણી, બ્રહ્મસુવર્ચલા, શ્રાવણી, મહાશ્રાવણી, ગોલોમી, અજલોમી, મહાવેગવતી, ચેત્યષ્ટાદશ સોમસમવીર્યા મહૌષધયો વ્યાખ્યાતાઃ। તાસાં સોમવત્ ક્રિયાશીઃસ્તુતયઃ શાસ્ત્રેઽભિહિતાઃ। તાસામાગારેઽભિહુતાનાં યાઃ ક્ષીરવત્યસ્તાસાં ક્ષીરકુડવં સકૃદેવોપયુઞ્જીત, યાસ્ત્વક્ષીરા મૂલવત્યસ્તાસાં પ્રદેશિનીપ્રમાણાનિ ત્રીણિ કાણ્ડાનિ પ્રમાણમુપયોગે, શ્વેતકાપોતી સમૂલપત્રા ભક્ષયિતવ્યા, ગોનસ્યજગરીકૃષ્ણકાપોતીનાં સનખમુષ્ટિં ખણ્ડશઃ કલ્પયિત્વા ક્ષીરેણ વિપાચ્ય પરિસ્રાવ્યાભિઘારિતમભિહુતં ચ સકૃદેવોપયુઞ્જીત, ચક્રકાયાઃ પયઃ સકૃદેવ, બ્રહ્મસુવર્ચલા સપ્તરાત્રમુપયોક્તવ્યા ભક્ષ્યકલ્પેન, શેષાણાં પઞ્ચ પઞ્ચ પલાનિ ક્ષીરાઢકક્વથિતાનિ પ્રસ્થેઽવશિષ્ટેઽવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય સકૃદેવોપયુઞ્જીત। સોમવદાહારવિહારૌ વ્યાખ્યાતૌ, કેવલં નવનીતમભ્યઙ્ગાર્થે, શેષં સોમવદાનિર્ગમાદિતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર યુવાનં સિંહવિક્રાન્તં કાન્તં શ્રુતનિગાદિનમ્। કુર્યુરેતાઃ ક્રમેણૈવ દ્વિસહસ્રાયુષં નરમ્॥

અઙ્ગદી કુણ્ડલી મૌલી દિવ્યસ્રક્ચન્દનામ્બરઃ। ચરત્યમોઘસઙ્કલ્પો નભસ્યમ્બુદદુર્ગમે॥

વ્રજન્તિ પક્ષિણો યેન જલલમ્બાશ્ચ તોયદાઃ। ગતિઃ સૌષધિસિદ્ધસ્ય સોમસિદ્ધે ગતિઃ પરા॥

અથ વક્ષ્યામિ વિજ્ઞાનમૌષધીનાં પૃથક્ પૃથક્। મણ્ડલૈઃ કપિલૈશ્ચિત્રૈઃ સર્પાભા પઞ્ચપર્ણિની॥

પઞ્ચારત્નિપ્રમાણા ચ વિજ્ઞેયાજગરી બુધૈઃ। નિષ્પત્રા કનકાભાસા મૂલે દ્વ્યઙ્ગુલસંમિતા॥

સર્પાકારા લોહિતાન્તા શ્વેતકાપોતિરુચ્યતે। દ્વિપર્ણિનીં મૂલભવામરુણાં કૃષ્ણમણ્ડલામ્॥

દ્વ્યરત્નિમાત્રાં જાનીયાદ્ગોનસીં ગોનસાકૃતિમ્। સક્ષીરાં રોમશાં મૃદ્વીં રસેનેક્ષુરસોપમામ્॥

એવંરૂપરસાં ચાપિ કૃષ્ણકાપોતિમાદિશેત્। કૃષ્ણસર્પસ્વરૂપેણ વારાહી કન્દસંભવા॥

એકપત્રા મહાવીર્યા ભિન્નાઞ્જનસમપ્રભા। છત્રાતિચ્છત્રકે વિદ્યાદ્રક્ષોઘ્ને કન્દસંભવે॥

જરામૃત્યુનિવારિણ્યૌ શ્વેતકાપોતિસંસ્થિતે। કાન્તૈર્દ્વાદશભિઃ પત્રૈર્મયૂરાઙ્ગરુહોપમૈઃ॥

કન્દજા કાઞ્ચનક્ષીરી કન્યા નામ મહૌષધી। કરેણુઃ સુબહુક્ષીરા કન્દેન ગજરૂપિણી॥

હસ્તિકર્ણપલાશસ્ય તુલ્યપર્ણા દ્વિપર્ણિની। અજાસ્તનાભકન્દા તુ સક્ષીરા શ્રુપરૂપિણી॥

અજા મહૌષધી જ્ઞેયા શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરા। શ્વેતાં વિચિત્રકુસુમાં કાકાદન્યા સમાં ક્ષુપામ્॥

ચક્રકામોષધીં વિદ્યાજ્જરામૃત્યુનિવારિણીમ્। મૂલિની પઞ્ચભિઃ પત્રૈઃ સુરક્તાંશુકકોમલૈઃ॥

આદિત્યપર્ણિની જ્ઞેયા સદાઆદિત્યાનુવર્તિની। કનકાભા જલાન્તેષુ સર્વતઃ પરિસર્પતિ॥

સક્ષીરા પદ્મિનીપ્રખ્યા દેવી બ્રહ્મસુવર્ચલા। અરત્નિમાત્રક્ષુપકા પત્રૈર્દ્વ્યઙ્ગુલસંમિતૈઃ॥

પુષ્પૈર્નીલોત્પલાકારૈઃ ફલૈશ્ચાઞ્જનસન્નિભૈઃ। શ્રાવણી મહતી જ્ઞેયા કનકાભા પયસ્વિની॥

શ્રાવણી પાણ્ડુરાભાસા મહાશ્રાવણિલક્ષણા। ગોલોમી ચાજલોમી ચ રોમશે કન્દસંભવે॥

હંસપાદીવ વિચ્છિન્નૈઃ પત્રૈર્મૂલસમુદ્ભવૈઃ। અથવા શઙ્ખપુષ્પ્યા ચ સમાના સર્વરૂપતઃ॥

વેતેન મહતાઆવિષ્ટા સર્પનિર્મોકસન્નિભા। એષા વેગવતી નામ જાયતે હ્યમ્બુદક્ષયે॥

સપ્તાદૌ સર્પરૂપિણ્યો હ્યૌષધ્યો યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ। તાસામુદ્ધરણં કાર્યં મન્ત્રેણાનેન સર્વદા॥

મહેન્દ્રરામકૃષ્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં ગવામપિ। તપસા તેજસા વાપિ પ્રશામ્યધ્વં શિવાય વૈ॥

નત્રેણાનેન મતિમાન્ સર્વા એવાભિમન્ત્રયેત્। અશ્રદ્દધાનૈરલસૈઃ કૃતઘ્નૈઃ પાપકર્મભિઃ॥

નૈવાસાદયિતું શક્યાઃ સોમાઃ સોમસમાસ્તથા। પીતાવશેષમમૃતં દેવૈર્બ્રહ્મપુરોગમૈઃ॥

નિહિતં સોમવીર્યાસુ સોમે ચાપ્યોષધીપતૌ। દેવસુન્દે હ્રદવરે તથા સિન્ધૌ મહાનદે॥

દૃશ્યતે ચ જલાન્તેષુ મેધ્યા બ્રહ્મસુવર્ચલા। આદિત્યપર્ણિની જ્ઞેયા તથૈવ હિમસંક્ષયે॥

દૃશ્યતેઽજગરી નિત્યં ગોનસી ચામ્બુદાગમે। કાશ્મીરેષુ સરો દિવ્યં નામ્ના ક્ષુદ્રકમાનસમ્॥

કરેણુસ્તત્ર કન્યા ચ છત્રાતિચ્છત્રકે તથા। ગોલોમી ચાજલોમી ચ મહતી શ્રાવણી તથા॥

વસન્તે કૃષ્ણસર્પાખ્યા ગોનસી ચ પ્રદૃશ્યતે। કૌશિકીં સરિતં તીર્ત્વા સઞ્જયન્ત્યાસ્તુ પૂર્વતઃ॥

ક્ષિતિપ્રદેશો વલ્મીકૈરાચિતો યોજનત્રયમ્। વિજ્ઞેયા તત્ર કાપોતી શ્વેતા વલ્મીકમૂર્ધસુ॥

મલયે નલસેતૌ ચ વેગવત્યૌષધી ધ્રુવા। કાર્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્યાં ચ ભક્ષયેત્તામુપોષિતઃ॥

સોમવચ્ચાત્ર વર્તેત ફલં તાવચ્ચ કીર્તિતમ્। સર્વા વિચેયાસ્ત્વોપધ્યઃ સોમાશ્ચાપ્યર્બુદે ગિરૌ॥

સ શૃઙ્ગૈર્દેવચરિતૈરમ્બુદાનીકભેદિભિઃ। વ્યાપ્તસ્તીર્થૈશ્ચ વિખ્યાતૈઃ સિદ્ધર્ષિસુરસેવિતૈઃ॥

ગુહાભિર્ભીમરૂપાભિઃ સિંહોન્નાદિતકુક્ષિભિઃ। વિવિધૈર્ધાતુભિશ્ચિત્રૈઃ સર્વત્રૈવોપશોભિતઃ॥

નદીષુ શૈલેષુ સરઃસુ ચાપિ પુણ્યેષ્વરણ્યેષુ તથાઆશ્રમેષુ। સર્વત્ર સર્વાઃ પરિમાર્ગિતવ્યાઃ સર્વત્ર ભૂમિર્હિ વસૂનિ ધત્તે॥