સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.26

અથાતઃ ક્ષીણબલીયં વાજીકરણચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

કલ્યસ્યોદગ્રવયસો વાજીકરણસેવિનઃ। સર્વેષ્વૃતુષ્વહરહર્વ્યવાયો ન નિવારિતઃ॥

સ્થવિરાણાં રિરંસૂનાં સ્ત્રીણાં વાલ્લભ્યમિચ્છતામ્। યોષિત્પ્રસઙ્ગાત્ ક્ષીણાનાં ક્લીબાનામલ્પરેતસામ્॥

વિલાસિનામર્થવતાં રૂપયૌવનશાલિનામ્। નૃણાં ચ બહુભાર્યાણાં યોગા વાજીકરા હિતાઃ॥

સેવમાનો યદૌચિત્યાદ્વાજીવાત્યર્હ્તવેગવાન્। નારીસ્તર્પયતે તેન વાજીકરણમુચ્યતે॥

ભોજનાનિ વિચિત્રાણિ પાનાનિ વિવિધાનિ ચ। વાચઃ શ્રોત્રાનુગામિન્યસ્ત્વચઃ સ્પર્શસુખાસ્તથા॥

યામિની સેન્દુતિલકા કામિની નવયૌવના। ગીતં શ્રોત્રમનોહારિ તામ્બૂલં મદિરાઃ સ્રજઃ॥

ગન્ધા મનોજ્ઞા રૂપાણિ ચિત્રાણ્યુપવનાનિ ચ। મનસશ્ચાપ્રતીઘાતો વાજીકુર્વન્તિ માનવમ્। તૈસ્તૈર્ભાવૈરહૃદ્યૈસ્તુ રિરંસોર્મનસિ ક્ષતે॥

દ્વેષ્યસ્ત્રીસંપ્રયોગાચ્ચ ક્લૈબ્યં તન્માનસં સ્મૃતમ્। કટુકામ્લોષ્ણલવણૈરતિમાત્રોપસેવિતૈઃ॥

સૌમ્યધાતુક્ષયો દૃષ્ટઃ ક્લૈબ્યં તદપરં સ્મૃતમ્। અતિવ્યવાયશીલો યો ન ચ વાજીક્રિયારતઃ॥

ધ્વજભઙ્ગમવાપ્નોતિ તચ્છુક્રક્ષયહેતુકમ્। મહતા મેઢ્રરોગેણ મર્મચ્છેદેન વા પુનઃ॥

ક્લૈબ્યમેતચ્ચતુર્થં સ્યાન્નૄણાં પુંસ્ત્વોપઘાતજમ્। જન્મપ્રભૃતિ યઃ ક્લીબઃ ક્લૈબ્યં તત્ સહજં સ્મૃતમ્॥

બલિનઃ ક્ષુબ્ધમનસો નિરોધાદ્ બ્રહ્મચર્યતઃ। ષષ્ઠં ક્લૈબ્યં મતં તત્તુ ખરશુક્રનિમિત્તજમ્॥

અસાધ્યં સહજં ક્લૈબ્યં મર્મચ્છેદાચ્ચ યદ્ભવેત્। સાધ્યાનામિતરેષાં તુ કાર્યો હેતુવિપર્યયઃ॥

વિધિર્વાજીકરો યસ્તુ તં પ્રવક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્। તિલમાષવિદારીણાં શાલીનાં ચૂર્ણમેવ વા॥

પૌણ્ડ્રકેક્ષુરસૈરાર્દ્રં મર્દિતં સૈન્ધવાન્વિતમ્। વરાહમેદસા યુક્તાં ઘૃતેનોત્કારિકાં પચેત્॥

તાં ભક્ષયિત્વા પુરુષો ગચ્છેત્તુ પ્રમદાશતમ્। બસ્તાણ્ડસિદ્ધે પયસિ ભાવિતાનસકૃત્તિલાન્॥

શિશુમારવસાપક્વાઃ શષ્કુલ્યસ્તિસ્તૈલૈઃ કૃતાઃ। યઃ સ્વાદેત્ સ પુમાન્ ગચ્છેત્ સ્ત્રીણાં શતમપૂર્વવત્॥

પિપ્પલીલવણોપેતે બસ્તાણ્ડે ક્ષીરસર્પિષિ। સાધિતે ભક્ષયેદ્યસ્તુ સ ગચ્છેત્ પ્રમદાશતમ્॥

પિપ્પલીમાષશાલીનાં યવગોધૂમયોસ્તથા। ચૂર્ણભાગૈઃ સમૈસ્તૈસ્તુ ઘૃતે પૂપલિકાં પચેત્॥

તાં ભક્ષયિત્વા પીત્વા તુ શર્કરામધુરં પયઃ। નરશ્ચટકવદ્ગચ્છેદ્દશવારાન્નિરન્તરમ્॥

વિદાર્યાઃ સુકૃતં ચૂર્ણં સ્વરસેનૈવ ભાવિતમ્। સર્પિર્મધુયુતં લીઢ્વા દશ સ્ત્રીરધિગચ્છતિ॥

એવમામલકં ચૂર્ણં સ્વરસેનૈવ ભાવિતમ્। શર્કરામધુસર્પિભિર્યુક્તં લીઢ્વા પયઃ પિબેત્॥

એતેનાશીતિવર્ષોઽપિ યુવેવ પરિહૃષ્યતિ। પિપ્પલીલવણોપેતે બસ્તાણ્ડે ઘૃતસાધિતે॥

શિશુમારસ્ય વા ખાદેત્તે તુ વાજીકરે ભૃશમ્। કુલીરકૂર્મનક્રાણામણ્ડાન્યેવં તુ ભક્ષયેત્॥

મહિષર્ષભબસ્તાનાં પિબેચ્છુક્રાણિ વા નરઃ। અશ્વત્થફલમૂલત્વક્શુઙ્ગાસિદ્ધં પયો નરઃ॥

પીત્વા સશર્કરાક્ષૌદ્રં કુલિઙ્ગ ઇવ હૃષ્યતિ। વિદારિમૂલકલ્કં તુ શૃતેન પયસા નરઃ॥

ઉડુમ્બરસમં પીત્વા વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે। માષાણાં પલમેકં તુ સંયુક્તં ક્ષૌદ્રસર્પિષા॥

અવલિહ્ય પયઃ પીત્વા તેન વાજી ભવેન્નરઃ। ક્ષીરપક્વાંસ્તુ ગોધૂમાનાત્મગુપ્તાફલૈઃ સહ॥

શીતાન્ ઘૃતયુતાન્ ખાદેત્તતઃ પશ્ચાત્ પયઃ પિબેત્। નક્રમૂષિકમણ્ડૂકચટકાણ્ડકૃતં ઘૃતમ્॥

પાદાભ્યઙ્ગેન કુરુતે બલં ભૂમિં તુ ન સ્પૃશેત્। યાવત્ સ્પૃશતિ નો ભૂમિં તાવદ્ગચ્છેન્નિરન્તરમ્॥

સ્વય્ંગુપ્તેક્ષુરકયોઃ ફલચૂર્ણં સશર્કરમ્। ધારોષ્ણેન નરઃ પીત્વા પયસા ન ક્ષયં વ્રજેત્॥

ઉચ્ચટાચૂર્ણં પેયમેવં બલાર્થિના। સ્વયંગુપ્તાફલૈર્યુક્તં માષસૂપં પિબેન્નરઃ॥

ગુપ્તાફલં ગોક્ષુરકાચ્ચ બીજં તથોચ્ચટાં ગોપયસા વિપાચ્ય। ખજાહતં શર્કરયા ચ યુક્તં પીત્વા નરો હૃષ્યતિ સર્વરાત્રમ્॥

માષાન્ વિદારીમપિ સોચ્ચટાં ચ ક્ષીરે ગવાં ક્ષૌદ્રઘૃતોપપન્નામ્। પીત્વા નરઃ શર્કરયા સુયુક્તાં કુલિઙ્ગવદ્ધૃષ્યતિ સર્વરાત્રમ્॥

ગૃષ્ટીનાં વૃદ્ધવત્સાનાં માષપર્ણભૃતાં ગવામ્। યત્ ક્ષીરં તત્ પ્રશંસન્તિ બલકામેષુ જન્તુષુ॥

ક્ષીરમાંસગણાઃ સર્વે કાકોલ્યાદિશ્ચ પૂજિતઃ। વાજીકરણહેતોર્હિ તસ્માત્તુત્તુ પ્રયોજયેત્॥

એતે વાજીકરા યોગાઃ પ્રીત્યપત્યબલપ્રદાઃ। સેવ્યા વિશુદ્ધોપચિતદેહૈઃ કાલાદ્યપેક્ષયા॥