સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.27

અથાતઃ સર્વોપઘાતશમનીયં રસાયનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

પૂર્વે વયસિ મધ્યે વા મનુષ્યસ્ય રસાયનમ્। પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ પ્રાજ્ઞઃ સ્નિગ્ધશુદ્ધતનોઃ સદા॥

નાવિશુદ્ધશરીરસ્ય યુક્તો રાસાયનો વિધિઃ। ન ભાતિ વાસસિ ક્લિષ્ટે રઙ્ગયોગ ઇવાહિતઃ॥

શરીરસ્યોપઘાતા યે દોષજા માનસાસ્તથા। ઉપદિષ્ટાઃ પ્રદેશેષુ તેષાં વક્ષ્યામિ વારણમ્॥

શીતોદકં પયઃ ક્ષૌદ્રં સર્પિરિત્યેકશો દ્વિશઃ। ત્રિશઃ સમસ્તમથવા પ્રાક્ પીતં સ્થાપયેદ્વયઃ॥

તત્ર વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણમાહૃત્ય યષ્ટીમધુકમધુયુક્તં યથાબલં શીતતોયેનોપયુઞ્જીત શીતતોયં ચાનુપિબેદેવમહરહર્માસં, તદેવ મધુયુક્તં ભલ્લાતકક્વાથેન વા, મધુદ્રાક્ષાક્વાથયુક્તં વા, મધ્વામલકરસાભ્યાં વા, ગુડૂચીક્વાથેન વા, એવમેતે પઞ્ચ પ્રયોગા ભવન્તિ; જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેનાલ્પસ્નેહેન ઘૃતવન્તમોદનમશ્નીયાત્; એતે સ્વલ્વર્શાંસિ ક્ષપયન્તિ, કૃમીનુપઘ્નન્તિ, ગ્રહણધારણશક્તિં જનયન્તિ, માસે માસે ચ પ્રયોગે વર્ષશતં વર્ષશતમાયુષોઽભિવૃદ્ધિર્ભવતિ॥

વિડઙ્ગતણ્ડુલાનાં દ્રોણં પિષ્ટપચને પિષ્ટવદુપસ્વેદ્ય વિગતકષાયં સ્વિન્નમવતાર્ય દૃષદિ પિષ્ટમાયસે દૃઢે કુમ્ભે મધૂદકોત્તરં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશાવન્તર્ગૃહે ચતુરો માસાન્નિદધ્યાત્, વર્ષાવિગમે ચોદ્ધૃત્યોપસંસ્કૃતશરીરઃ સહસ્રસંપાતાભિહુતં કૃત્વા પ્રાતઃપ્રાતર્યથાબલમુપયુઞ્જીત, જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેન ઘૃતવન્તમોદનમશ્નીયાત્, પાંશુશય્યાયાં શયીત, તસ્ય માસાદૂર્ધ્વં સર્વાઙ્ગેભ્યઃ કૃમયો નિષ્ક્રામન્તિ, તાનણુતૈલેનાભ્યક્તસ્ય વંશવિદલેનાપહરેત્, દ્વિતીયે પિપીલિકાસ્તૃતીયે યૂકાસ્તથૈવાપહરેત્, ચતુર્થે દન્તનખરોમાણ્યવશીર્યન્તે; પઞ્ચમે પ્રશસ્તગુણલક્ષણાનિ જાયન્તે, અમાનુષં ચાદિત્યપ્રકાશં વપુરધિગચ્છતિ, દૂરાચ્છ્રવણાનિ દર્શના નિચાસ્ય ભવન્તિ, રજસ્તમસી ચાપોહ્ય સત્ત્વમધિતિષ્ઠતિ, શ્રુતનિગાદ્યપૂર્વોત્પાદી ગજબલોઽશ્વજવઃ પુનર્યુવાષ્ટૌ વર્ષશતાન્યાયુરવાપ્નોતિ; તસ્યાણુતૈલમભ્યઙ્ગાર્થે, ચન્દનમુપલેપનાર્થે, ભલ્લાતકવિધાનવદાહારઃ પરિહારશ્ચ॥

કાશ્મર્યાણાં નિષ્કુલીકૃતાનામેષ એવ કલ્પઃ પાંશુશય્યાભોજનવર્જં; અત્ર હિ પયસા શૃતેન ભોક્તવ્યં, સમાનમન્યત્ પૂર્વેણાશિષશ્ચ। શોણિતપિત્તનિમિત્તેષુ વિકારેષ્વેતેષામુપયોગઃ॥

યથોક્તમાગારં પ્રવિશ્ય બલામૂલાર્ધપલં પલં વા પયસાઆલોડ્ય પિબેત્, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, એવં દ્વાદશરાત્રમુપયુજ્ય દ્વાદશ વર્ષાણિ વયસ્તિષ્ઠતિ; એવં દિવસશતમુપયુજ્ય વર્ષશતં વયસ્તિષ્ઠતિ। એવમેવાતિબલાનાગબલાવિદારીશતાવરીણામુપયોગઃ। વિશેષતસ્ત્વતિબલામુદકેન, નાગબલાચૂર્ણં મધુના, વિદારીચૂર્ણં ક્ષીરેણ, શતાવરીમપ્યેવં, પૂર્વેણાન્યત્ સમાનમાશિષશ્ચ સમાઃ। એતાસ્ત્વૌષધયો બલકામાનાં શોષિણાં રક્તપિત્તોપસૃષ્ટાનાં શોણિતં છર્દયતાં વિરિચ્યમાનાનાં ચોપદિશ્યન્તે॥

વારાહીમૂલતુલાચૂર્ણં કૃત્વા તતો માત્રાં મધુયુક્તાં પયસાઆલોડ્ય પિબેત્, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, પ્રતિબેધોઽત્ર પૂર્વવત્; પ્રયોગમિમમુપસેવમાનો વર્ષશતમાયુરવાપ્નોતિ સ્ત્રીષુ ચાક્ષયતામ્, એતેનૈવ ચૂર્ણેન પયોઽવચૂર્ણ્ય શૃતશીતમભિમથ્યાજ્યમુત્પાદ્ય મધુયુતમુપયુઞ્જીત સાયંપ્રાતરેકકાલં વા, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, એવં માસમુપયુજ્ય વર્ષશતાયુર્ભવતિ॥

ચક્ષુઃકામઃ પ્રાણકામો વા બીજકસારાગ્નિમન્થમૂલં નિષ્ક્વાથ્ય માષપ્રસ્થં સાધયેત્, તસ્મિન્ સિધ્યતિ ચિત્રકમૂલાનામક્ષમાત્રં કલ્કં દદ્યાદામલકરસચતુર્થભાગં, તતઃ સ્વિન્નમવતાર્ય સહસ્રસ્ંપાતાભિહુતં કૃત્વા શીતીભૂતં મધુસર્પિર્ભ્યાં સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત યથાબલં, યથાસાત્મ્યં ચ લવણં પરિહરન્ ભક્ષયેત્। જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેન ઘૃતવન્તમોદનમશ્નીયાત્ પયસા વા માસત્રયમ્; એવમાભ્યાં પ્રયોગાભ્યાં ચક્ષુઃ સૌપર્ણં ભવત્યનલ્પબલઃ સ્ત્રીષુ ચાક્ષયો વર્ષશતાયુર્ભવતીતિ॥

ભવતિ ચાત્ર પયસા સહ સિદ્ધાનિ નરઃ શણફલાનિ યઃ। ભક્ષયેત્ પયસા સાર્ધં વયસ્તસ્ય ન શીર્યતે॥