સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.25

અથાતો મિશ્રકચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

પાલ્યામયાસ્તુ વિસ્રાવ્યા ઇત્યુક્તં પ્રાઙ્ગિબોધ તાન્। પરિપોટસ્તથોત્પાત ઉન્મન્થો દુઃખવર્ધનઃ॥

પઞ્ચમઃ પરિલેહી ચ કર્ણપાલ્યાં ગદાઃ સ્મૃતાઃ। સૌકુમાર્યાચ્ચિરોત્સૃષ્ટે સહસાભિપ્રવર્ધિતે॥

કર્ણશોફો ભવેત્ પાલ્યાં સરુજઃ પરિપોટવાન્। કૃષ્ણારુણનિભઃ સ્તબ્ધઃ સ વાતાત્ પરિપોટકઃ॥

ગુર્વાભરણસંયોગાત્તાડનાદ્ઘર્ષણાદપિ। શોફઃ પાલ્યાં ભવેચ્છ્યાવો દાહપાકરુગન્વિતઃ॥

રક્તો વા રક્તપિત્તાભ્યામુત્પાતઃ સ ગદો મતઃ। બલાદ્વર્ધયતઃ કર્ણં પાલ્યાં વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ॥

ગૃહીત્વા સકફં કુર્યાચ્છોફં તદ્વર્ણવેદનમ્। ઉન્મન્થકઃ સકણ્ડૂકો વિકારઃ કફવાતજઃ॥

વર્ધમાને યદા કર્ણે કણ્ડૂદાહરુગન્વિતઃ। શોફો ભવતિ પાકશ્ચ ત્વક્સ્થોઽસૌ દુઃખવર્ધનઃ॥

કફાસૃક્કૃમયઃ કુર્યુઃ સર્ષપાભા વિકારિણીઃ। સ્રાવિણીઃ પિડકાઃ પાલ્યાં કણ્ડૂદાહરુગન્વિતાઃ॥

કફાસૃક્કૃમિસંભૂતઃ સ વિસર્પન્નિતસ્તતઃ। લિહ્યાત્ સશષ્કુલીં પાલીં પરિલેહીતિ સ સ્મૃતઃ॥

પાલ્યામયા હ્યમી ઘોરા નરસ્યાપ્રતિકારિણઃ। મિથ્યાહારવિહારસ્ય પાલિં હિંસ્યુરુપેક્ષિતાઃ॥

તસ્માદાશુ ભિષક્ તેષુ સ્નેહાદિક્રમમાચરેત્। તથાભ્યઙ્ગપરીષેકપ્રદેહાસૃગ્વિમોક્ષણમ્॥

સામાન્યતો વિશેષાચ્ચ વક્ષ્યામ્યભ્યઞ્જનં પ્રતિ। ખરમઞ્જરિયષ્ટ્યાહ્વસૈન્ધવામરદારુભિઃ॥

સુપિષ્ટૈઃ સાશ્વગન્ધૈશ્ચ મૂલકાવલ્ગુજૈઃ ફલૈઃ। સર્પિસ્તૈલવસામજ્જમધૂચ્છિષ્ટાનિ પાચયેત્॥

સક્ષીરાણ્યથ તૈઃ પાલિં પ્રદિહ્યાત્ પરિપોટકે। મઞ્જિષ્ઠાતિલયષ્ટ્યાહ્વસારિવોત્પલપદ્મકૈઃ॥

સરોધ્રૈઃ સકદમ્બૈશ્ચ બલાજમ્બ્વામ્રપલ્લવૈઃ। સિદ્ધં ધાન્યામ્લસંયુક્તં તૈલમુત્પાતનાશનમ્॥

તાલપત્ર્યશ્વગન્ધાર્કબાકુચીફલસૈન્ધવૈઃ। તૈલં કુલીરગોધાભ્યાં વસયા સહ પાચિતમ્॥

સરલાલાઙ્ગલીભ્યાં ચ હિતમુન્મન્થનાશનમ્। તથાશ્મન્તકજમ્બ્વામ્રપત્રક્વાથેન સેચનમ્॥

પ્રપૌણ્ડરીકમધુકમઞ્જિષ્ઠારજનીદ્વયૈઃ। ચૂર્ણૈરુદ્વર્તનૈઃ પાલીં તૈલાક્તામવચૂણયેત્॥

લાક્ષાવિડઙ્ગકલ્કેન તૈલં પક્ત્વાવચારયેત્। સ્વિન્નાં ગોમયપિણ્ડેન પ્રદિહ્યાત્ પરિલેહિકે॥

પિષ્ટૈર્વિડઙ્ગૈરથવા ત્રિવૃચ્છ્યામાર્કસંયુતૈઃ। કરઞ્જેઙ્ગુદિબીજૈર્વા કુટજારગ્વધાયુતૈઃ॥

સર્વૈર્વા સાર્ષપં તૈલં સિદ્ધં મરિચસંયુતમ્। સનિમ્બપત્રૈરભ્યઙ્ગે મધૂચ્છિષ્ટાન્વિતં હિતમ્॥

પાલીષુ વ્યાધિયુક્તાસુ તન્વીષુ કઠિનાસુ ચ। પુષ્ટ્યાર્થં માર્દવાર્થં ચ કુર્યાદભ્યઞ્જનં ત્વિદમ્॥

લોપાકાનૂપમજ્જાનં વસાં તૈલં નવં ઘૃતમ્। પચેદ્દશગુણં ક્ષીરમાવાપ્ય મધુરં ગણમ્॥

અપામાર્ગાશ્વગન્ધે ચ તથા લાક્ષારસં શુભમ્। તત્સિદ્ધં પરિપૂતં ચ સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્॥

તેનાભ્યઞ્જ્યાત્ સદા પાલીં સુસ્વિન્નામ્તિમર્દિતામ્। એતેન પાલ્યો વર્ધન્તે નિરુજો નિરુપદ્રવાઃ॥

મૃદ્વ્યઃ પુષ્ટાઃ સમાઃ સ્નિગ્ધા જાયન્તે ભૂષણક્ષમાઃ। નીલીદલં ભૃઙ્ગરજોઽર્જુનત્વક્ પિણ્ડીતકં કૃષ્ણમયોરજશ્ચ। બીજોદ્ભવં સાહચરં ચ પુષ્પં પથ્યાક્ષધાત્રીસહિતં વિચૂર્ણ્ય॥

એકીકૃતં સર્વમિદં પ્રમાય પઙ્કેન તુલ્યં નલિનીભવેન। સંયોજ્ય પક્ષં કલશે નિધાય લૌહે ઘટે સદ્મનિ સાપિધાને॥

અનેન તૈલં વિપચેદ્વિમિશ્રં રસેન ભૃઙ્ગત્રિફલાભવેન। આસન્નપાકે ચ પરીક્ષણાર્થં પત્રં બલાકાભવમાક્ષિપેચ્ચ॥

ભવેદ્યદા તદ્ભ્રમરાઙ્ગનીલં તદા વિપક્વં વિનિધાય પાત્રે। કૃષ્ણાયસે માસમવસ્થિતં તદભ્યઙ્ગયોગાત્ પલિતાનિ હન્યાત્॥

સૈરીયજમ્બ્વર્જુનકાશ્મરીજં પુષ્પં તિલાન્માર્કવચૂતબીજે। પુનર્નવે કર્દમકણ્ટકાર્યૌ કાસીસપિણ્ડીતકબીજસારમ્॥

ફલત્રયં લોહરજોઽઞ્જનં ચ યષ્ટ્યાહ્વયં નીરજસારિવે ચ। પિષ્ટ્વાથ સર્વં સહ મોદયન્ત્યા સારામ્ભસા બીજકસંભવેન॥

સારામ્ભસઃ સપ્તભિરેવ પશ્ચાત્ પ્રસ્થૈઃ સમાલોડ્ય દશાહગુપ્તમ્। લૌહે સુપાત્રે વિનિધાય તૈલમક્ષોદ્ભવં તચ્ચ પચેત્ પ્રયત્નાત્॥

પક્વં ચ લૌહેઽભિનવે નિધાય નસ્યં વિદધ્યાત્ પરિશુદ્ધકાયઃ। અભ્યઙ્ગયોગૈશ્ચ નિયુજ્યમાનં ભુઞ્જીત માષાન્ કૃશરામથો વા॥

માસોપરિષ્ટાદ્ઘનકુઞ્જિતાગ્રાઃ કેશા ભવન્તિ ભ્રમરાઞ્જનાભાઃ। કેશાસ્તથાન્યે ખલતૌ ભવેયુર્જરા ન ચૈનં સહસાભ્યુપૈતિ॥

બલં પરં સંભવતીન્દિર્યાણાં ભવેચ્ચ વક્ત્રં વલિભિર્વિમુક્તમ્। નાકામિનેઽનાર્થિનિ નાકૃતાય નૈવારયે તૈલમિદં પ્રદેયમ્॥

લાક્ષા રોધ્રં દ્વે હરિદ્રે શિલાલે કુષ્ઠં નાગં ગૈરિકા વર્ણકાશ્ચ। મઞ્જિષ્ઠોગ્રા સ્યાત્ સુરાષ્ટ્રોદ્ભવા ચ પત્તઙ્ગં વૈ રોચના ચાઞ્જનં ચ॥

હેમાઙ્ગત્વક્ પાણ્ડુપત્રં વટસ્ય કાલીયં સ્યાત્ પદ્મકં પદ્મમધ્યમ્। રક્તં શ્વેતં ચન્દનં પારદં ચ કાકોલ્યાદિઃ ક્ષીરપિષ્ટશ્ચ વર્ગઃ॥

મેદો મજ્જા સિક્થકં ગોઘૃતં ચ દુગ્ધં ક્વાથઃ ક્ષીરિણાં ચ દ્રુમાણામ્। એતત્ સર્વં પક્વમૈકધ્યતસ્તુ વક્ત્રાભ્યઙ્ગે સર્પિરુક્તં પ્રધાનમ્॥

હન્યાદ્ વ્યઙ્ગં નીલિકાં ચાતિવૃદ્ધાં વક્ત્રે જાતાઃ સ્ફોટિકાશ્ચાપિ કાશ્ચિત્। પદ્માકારં નિર્વલીકં ચ વક્ત્રં કુર્યાદેતત્ પીનગણ્ડં મનોજ્ઞમ્॥

રાજ્ઞામેતદ્યોષિતાં ચાપિ નિત્યં કુર્યાદ્વૈદ્યસ્તત્સમાનાં નૃણાં ચ। કુષ્ઠઘ્નં વૈ સર્પિરેતત્ પ્રધાનં યેષાં પાદે સન્તિ વૈપાદિકાશ્ચ॥

હરીકકીચૂર્ણમરિષ્ટપત્રં ચૂતત્વચં દાડિમપુષ્પવૃન્તમ્। પત્રં ચ દદ્યાન્મદયન્તિકાયા લેપોઽઙ્ગરાગો નરદેવયોગ્યઃ॥