સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.24

અથાતોઽનાગતાબાધાપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ઉત્થાયોત્થાય સતતં સ્વસ્થેનારોગ્યમિચ્છતા। ધીમતા યદનુષ્ઠેયં તત્ સર્વં સંપ્રવક્ષ્યતે॥

તત્રાદૌ દન્તપવનં દ્વાદશાઙ્ગુલમાયતમ્। કનિષ્ઠિકાપરીણાહમૃજ્વગ્રન્થિતમવ્રણમ્॥

અયુગ્મગ્રન્થિ યચ્ચાપિ પ્રત્યગ્રં શસ્તભૂમિજમ્। અવેક્ષ્યર્તું ચ દોષં ચ રસં વીર્યં ચ યોજયેત્॥

કષાયં મધુરં તિક્તં કટુકં પ્રાતરુત્થિતઃ। નિમ્બશ્ચ તિક્તકે શ્રેષ્ઠઃ કષાયે ખદિરસ્તથા॥

મધૂકો મધુરે શ્રેષ્ઠઃ કરઞ્જઃ કટુકે તથા। ક્ષૌદ્રવ્યોષત્રિવર્ગાક્તં સતૈલં સૈન્ધવેન ચ॥

ચૂર્ણેન તેજોવત્યાશ્ચ દન્તાન્નિત્યં વિશોધયેત્। એકૈકં ઘ્ર્ષયેદ્દન્તં મૃદુના કૂર્ચકેન ચ॥

દન્તશોધનચૂર્ણેન દન્તમાંસાન્યબાધયન્। તદ્દૌર્ગન્ધ્યોપદેહૌ તુ શ્લેષ્માણં ચાપકર્ષતિ॥

વૈશદ્યમન્નાભિરુચિં સૌમનસ્યં કરોતિ ચ। ન ખાદેદ્ગલતાલ્વોષ્ઠજિહ્વારોગસમુદ્ભવે॥

અથાસ્યપાકે શ્વાસે ચ કાસહિક્કાવમીષુ ચ। દુર્બલોઽજીર્ણભક્તશ્ચ મૂર્ચ્છાર્તો મદપીષિતઃ॥

શિરોરુજાર્તસ્તૃષિતઃ શ્રાન્તઃ પાનક્લમાન્વિતઃ। અર્દિતી કર્ણશૂલી ચ દન્તરોગી ચ માનવઃ॥

જિહ્વાનિર્લેખનં રૌપ્યં સૌવર્ણં વાર્ક્ષમેવ ચ। તન્મલાપહરં શસ્તં મૃદુ શ્લક્ષ્ણં દશાઙ્ગુલમ્॥

મુખવૈરસ્યદૌર્ગન્ધ્યશોફજાડ્યહરં સુખમ્। દન્તદાર્ઢ્યકરં રુચ્યં સ્નેહગણ્ડૂષધારણમ્॥

ક્ષીરવૃક્ષકષાયૈર્વા ક્ષીરેણ ચ વિમિશ્રિતૈઃ। ભિલ્લોટકકષાયેણ તથૈવામલકસ્ય વા॥

પ્રક્ષાલયેન્મુખં નેન્ત્રે સ્વસ્થઃ શીતોદકેન વા। નીલિકાં મુખશોષં ચ પિડકાં વ્યઙ્ગમેવ ચ॥

રક્તપિત્તકૃતાન્ રોગાન્ સદ્ય એવ વિનાશયેત્। સુખં લઘુ નિરીક્ષેત દૃઢં પશ્યતિ ચક્ષુષા॥

મતં સ્રોતોઞ્જનં શ્રેષ્ઠં વિશુદ્ધં સિન્ધુસંભવમ્। દાહકણ્ડૂમલઘ્નં ચ દૃષ્ટિક્લેદરુજાપહમ્॥

તેજોરૂપાવહં ચૈવ સહતે મારુતાતપૌ। ન નેત્રરોગા જાયન્તે તસ્માદઞ્જનમાચરેત્॥

ભુક્તવાઞ્છિરસા સ્નાતઃ શ્રાન્તશ્છર્દનવાહનૈઃ। રાત્રૌ જાગરિતશ્ચાપિ નાઞ્જ્યાજ્જ્વરિત એવ ચ॥

કર્પૂરજાતીકક્કોલલવઙ્ગકટુકાહ્વયૈઃ। સચૂર્ણપૂગૈઃ સહિતં પત્રં તામ્બુલજં શુભમ્॥

મુખવૈશદ્યસૌગન્ધ્યકાન્તિસૌષ્ઠવકારકમ્। હનુદન્તસ્વરમલજિહ્વેન્દ્રિયવિશોધનમ્॥

પ્રસેકશમનં હૃદ્યં ગલામયવિનાશનમ્। પથ્યં સુપ્તોત્થિતે ભુક્તે સ્નાતે વાન્તે ચ માનવે॥

રક્તપિત્તક્ષતક્ષીણતૃષ્ણામૂર્ચ્છાપરીતિનામ્। રૂક્ષદુર્બલમર્ત્યાનાં ન હિતં ચાસ્યશોષિણામ્॥

શિરોગતાંસ્તથા રોગાઞ્છિરોભઙ્ગોઽપકર્ષતિ। કેશાનાં માર્દવં દૈર્ઘ્યં બહુત્વં સ્નિગ્ધકૃષ્ણતામ્॥

કરોતિ શિરસસ્તૃપ્તિં સુત્વક્કમપિ ચાનનમ્। સન્તર્પણં ચેન્દ્રિયાણાં શિરસઃ પ્રતિપૂરણમ્॥

મધુકં ક્ષીરશુક્લા ચ સરલં દેવદારુ ચ। ક્ષુદ્રકં પઞ્ચનામાનં સમભાગાનિ સંહરેત્॥

તેષાં કલ્કકષાયાભ્યાં ચક્રતેઇલં વિપાચયેત્। સદૈવ શીતલં જન્તોર્મૂર્ધ્નિ તૈલં પ્રદાપયેત્॥

કેશપ્રસાધની કેશ્યા રજોજન્તુમલાપહા। હનુમન્યાશિરઃકર્ણશૂલઘ્નં કર્ણપૂરણમ્॥

અભ્યઙ્ગો માર્દવકરઃ કફવાતનિરોધનઃ। ધાતૂનાં પુષ્ટિજનનો મૃજાવર્ણબલપ્રદઃ॥

સેકઃ શ્રમઘ્નોઽનિલહૃદ્ભગ્નસન્ધિપ્રસાધકઃ। ક્ષતાગ્નિદગ્ધાભિહતવિઘૃષ્ટાનાં રુજાપહઃ॥

જલસિક્તસ્ય વર્ધન્તે યથા મૂલેઽઙ્કુરાસ્તરોઃ। તથા ધાતુવિવૃદ્ધિર્હિ સ્નેહસિક્તસ્ય જાયતે॥

સિરામુખૈ રોમકૂપૈર્ધમનીભિશ્ચ તર્પયમ્। શરીરબલમાધત્તે યુક્તઃ સ્નેહોઽવગાહને॥

તત્ર પ્રકૃતિસાત્મ્યર્તુદેશદોષવિકારવિત્। તૈલં ઘૃતં વા મતિમાન્ યુઞ્જ્યાદભ્યઙ્ગસેકયોઃ॥

કેવલં સામદોષેષુ ન કથઞ્ચન યોજયેત્। તરુણજ્વર્યજીર્ણી ચ નાભ્યક્તવ્યૌ કથઞ્ચન॥

તથા વિરિક્તો વાન્તશ્ચ નિરૂઢો યશ્ચ માનવઃ। પૂર્વયોઃ કૃચ્છ્રતા વ્યાધેરસાધ્યત્વમથાપિ વા॥

શેષાણાં તદહઃ પ્રોક્તા અગ્નિમાન્દ્યાદયો ગદાઃ। સન્તર્પણસમુત્થાનાં રોગાણાં નૈવ કારયેત્॥

શરીરાયાસજનનં કર્મ વ્યાયામસંજ્ઞિતમ્। તત્ કૃત્વા તુ સુખં દેહં વિમૃદ્ગીયાત્ સમન્તતઃ॥

શરીરોપચયઃ કાન્તિર્ગાત્રાણાં સુવિભક્તતા। દીપ્તાગ્નિત્વમનાલસ્યં સ્થિરત્વં લાઘવં મૃજા॥

શ્રમક્લમપિપાસેષ્ણશીતાદીનાં સહિષ્ણુતા। આરોગ્યં ચાપિ પરમં વ્યાયામાદુપજાયતે॥

ન ચાસ્તિ સદૃશં તેન કિઞ્ચિત્ સ્થૌલ્યાપકર્ષણમ્। ન ચ વ્યાયામિનં મર્ત્યમર્દયન્ત્યરયો બલાત્॥

ન ચૈનં સહસાઆક્રમ્ય જરા સમધિરોહતિ। સ્થિરીભવતિ માંસં ચ વ્યાયામાભિરતસ્ય ચ॥

વ્યાયામસ્વિન્નગાત્રસ્ય પદ્ભ્યામુદ્વર્તિતસ્ય ચ। વ્યાધયો નોપસર્પન્તિ સિંહં ક્ષુદ્રમૃગા એવ॥

વયોરૂપગુણૈર્હીનમપિ કુર્યાત્ સુદર્શનમ્। વ્યાયામં કુર્વતો નિત્યં વિરુદ્ધમપિ ભોજનમ્॥

વિદગ્ધમવિદગ્ધં વા નિર્દોષં પરિપચ્યતે। વ્યાયામો હિ સદા પથ્યો બલિનાં સ્નિગ્ધભોજિનામ્॥

સ ચ શીતે વસન્તે ચ તેષાં પથ્યતમઃ સ્મૃતઃ। સર્વેષ્વૃતુષ્વહરહઃ પુમ્ભિરાત્મહિતૈષિભિઃ॥

બલસ્યાર્ધેન કર્તવ્યો વ્યાયામો હન્ત્યતોઽન્યથા। હૃદિ સ્થાનસ્થિતો વાયુર્યદા વક્ત્રં પ્રપદ્યતે॥

વ્યાયામં કુર્વતો જન્તોસ્તદ્બલાર્ધસ્ય લક્ષણમ્। વયોબલશરીરાણિ દેશકાલાશનાનિ ચ॥

સમીક્ષ્ય કુર્યાદ્વ્યાયામમન્યથા રોગમાપ્નુયાત્। ક્ષયતૃષ્ણારુચિચ્છર્દિરક્તપિત્તભ્રમક્લમાઃ॥

કાસશોષજ્વરશ્વાસા અતિવ્યાયામસંભવાઃ। રક્તપિત્તી કૃશઃ શોષી શ્વાસકાસક્ષતાતુરઃ॥

ભુક્તવાન્ સ્ત્રીષુ ચ ક્ષીણસ્તૃડ્ભ્રમાર્તશ્ચ વર્જયેત્। ઉદ્વર્તનં વાતહરં કફમેદોવિલાપનમ્॥

સ્થિરીકરણમઙ્ગાનાં ત્વક્પ્રસ્થાદકરં પરમ્। સિરામુખવિવિક્તત્વં ત્વક્સ્થસ્યાગ્નેશ્ચ તેજનમ્॥

ઉદ્ઘર્ષણોત્સાદનાભ્યાં જાયેયાતામસંશયમ્। ઉત્સાદનાદ્ભવેત્ સ્ત્રીણાં વિશેષાત્ કાન્તિમદ્વપુઃ॥

પ્રહર્ષસૌભાગ્યમૃજાલાઘવાદિગુણાન્વિતમ્। ઉદ્ઘર્ષણં તુ વિજ્ઞેયં કણ્ડૂકોષ્ઠાનિલાપહમ્॥

ઊર્વોઃ સંજનયત્યાશુ ફેનકઃ સ્થૈર્યલાઘવે। કણ્ડૂકોઠાનિલસ્તમ્ભમલરોગાપહશ્ચ સઃ॥

તેજનં ત્વગ્ગતસ્યાગ્નેઃ સિરામુખવિવેચનમ્। ઉદ્ઘર્ષણં ત્વિષ્ટિકયા કણ્ડૂકોઠવિનાશનમ્॥

નિદ્રાદાહશ્રમહરં સ્વેદકણ્ડૂતૃષાપહમ્। હૃદ્યં મલહરં શ્રેષ્ઠં સર્વેન્દ્રિયવિબોધનમ્॥

તન્દ્રાપાપ્મોપશમનં તુષ્ટિદં પુંસ્ત્વવર્ધનમ્। રક્તપ્રસાદનં ચાપિ સ્નાનમગ્નેશ્ચ દીપનમ્॥

ઉષ્ણેન શિરસઃ સ્નાનમહિતં ચક્ષુષઃ સદા। શીતેન શિરસઃ સ્નાનં ચક્ષુષ્યમિતિ નિર્દિશેત્॥

શ્લેષ્મમારુતકોપે તુ જ્ઞાત્વા વ્યાધિબલાબલમ્। કામમુષ્ણં શિરઃસ્નાનં ભૈષજ્યાર્થં સમાચરેત્॥

અતિશીતામ્બુ શીતે ચ શ્લેષ્મમારુતકોપનમ્। અત્યુષ્ણમુષ્ણકાલે ચ પિત્તશોણિતકોપનમ્॥

તચ્ચાતિસારજ્વરિતકર્ણશૂલાનિલાર્તિષુ। આધ્માનારોચકાજીર્ણભુક્તવત્સુ ચ ગર્હિતમ્॥

સૌભાગ્યદં વર્ણકરં પ્રીત્યોજોબલવર્ધનમ્। સ્વેદદૌર્ગન્ધ્યવૈવર્ણ્યશ્રમઘ્નમનુલેપનમ્॥

સ્નાનં યેષાં નિષિદ્ધં તુ તેષામપ્યનુલેપનમ્। રક્ષોઘ્નમથ ચૌજસ્યં સૌભાગ્યકરમુત્તમમ્॥

સુમનોમ્બરરત્નાનાં ધારણં પ્રીતિવર્ધનમ્। મુખાલેપાદ્દૃઢં ચક્ષુઃ પીનગણ્ડં તથાઆનનમ્॥

અવ્યઙ્ગપિડકં કાન્તં ભવત્યમ્બુજસન્નિભમ્। પક્સ્મલં વિશદં કાન્તમમલોજ્જ્વલમણ્ડલમ્॥

નેત્રમઞ્જનસંયોગાદ્ભવેચ્ચામલતારકમ્। યશસ્યં સ્વર્ગ્યમાયુષ્યં ધનધાન્યવિવર્ધનમ્॥

દેવતાતિથિવિપ્રાણાં પૂજનં ગોત્રવર્ધનમ્। આહારઃ પ્રીણનઃ સદ્યો બલકૃદ્દેહધારકઃ॥

આયુસ્તેજઃસમુત્સાહસ્મૃત્યોજોગ્નિવિવર્ધનઃ। પાદપ્રક્ષાલનં પાદમલરોગશ્રમાપહમ્॥

ચક્ષુઃપ્રસાદનં વૃષ્યં રક્ષોઘ્નં પ્રીતિવર્ધનમ્। નિદ્રાકરો દેહસુખશ્ચક્ષુષ્યઃ શ્રમસુપ્તિનુત્॥

પાદત્વઙ્મૃદુકારી ચ પાદાભ્યઙ્ગઃ સદા હિતઃ। પાદરોગહરં વૃષ્યં રક્ષોઘ્નં પ્રીતિવર્ધનમ્॥

સુખપ્રચારમોજસ્યં સદા પાદત્રધારણમ્। અનારોગ્યમનાયુષ્યં ચક્ષુષોરુપઘાતકૃત્॥

પાદાભ્યામનુપાનદ્ભ્યાં સદા ચઙ્ક્રમણં નૃણામ્। પાપ્મોપશમનં કેશનખરોમાપમાર્જનમ્॥

હર્ષલાઘવસૌભાગ્યકરમુત્સાહવર્ધનમ્। બાણવારં મૃજાવર્ણતેજોબલવિવર્ધનમ્॥

પવિત્રં કેશ્યમુષ્ણીષં વાતાતપરજોપહમ્। વર્ષાનિલરજોઘર્મહિમાદીનાં નિવારણમ્॥

વર્ણ્યં ચક્ષુષ્યમૌજસ્યં શઙ્કરં છત્રધારણમ્। શુનઃ સરીસૃપવ્યાલવિષાણિભ્યો ભયાપહમ્॥

શ્રમસ્ખલનદોષઘ્નં સ્થવિરે ચ પ્રશસ્યતે। સત્ત્વોત્સાહબલસ્થૈર્યધૈર્યવીર્યવિવર્ધનમ્॥

અવષ્ટમ્ભકરં ચાપિ ભયઘ્નં દણ્ડધારણમ્। આસ્યા વર્ણકફસ્થૌલ્યસૌકુમાર્યકરી સુખા॥

અધ્વા વર્ણકફસ્થૌલ્યસૌકુમાર્યવિનાશનઃ। અત્યધ્વા વિપરીતોસ્માજ્જરાદૌર્બલ્યકૃચ્ચ સઃ॥

યત્તુ ચઙ્ક્રમણં નાતિદેહપીડાકરં ભવેત્। તદાયુર્બલમેધાગ્નિપ્રદમિન્દ્રિયબોધનમ્॥

શ્રમાનિલહરં વૃષ્યં પુષ્ટિનિદ્રાધૃતિપ્રદમ્। સુખં શય્યાસનં દુઃખં વિપરીતગુણં મતમ્॥

બાલવ્યજનમૌજસ્યં મક્ષિકાદીનપોહતિ। શોષદાહશ્રમસ્વેદમૂર્ચ્છાઘ્નો વ્યજનાનિલઃ॥

પ્રીતિનિદ્રાકરં વૃષ્યં કફવાતશ્રમાપહમ્। સંવાહનં માંસરક્તત્વક્પ્રસાદકરં સુખમ્॥

પ્રવાતં રૌક્ષ્યવૈવર્ણ્યસ્તમ્ભકૃદ્દાહપક્તિનુત્। સ્વેદમૂર્ચ્છાપિપાસાઘ્નમપ્રવાતમતોઽન્યથા॥

સુખં વાતં પ્રસેવેત ગ્રીષ્મે શરદિ માનવઃ। નિવાતં હ્યાયુષે સેવ્યમારોગ્યાય ચ સર્વદા॥

આતપઃ પિત્તતૃષ્ણાગ્નિસ્વેદમૂર્ચ્છાભ્રમાસ્રકૃત્। દાહવૈવર્ણ્યકારી ચ છાયા ચૈતાનપોહતિ॥

અગ્નિર્વાતકફસ્તમ્ભશીતવેપથુનાશનઃ। આમાભિષ્યન્દજરશો રક્તપિત્તપ્રદૂષણઃ॥

પુષ્ટિવર્ણબલોત્સાહમગ્નિદીપ્તિમતન્દ્રિતામ્। કરોતિ ધાતુસામ્યં ચ નિદ્રા કાલે નિષેવિતા॥

તત્રાદિત એવ નીચનખરોમ્ણા શુચિના શુક્લવાસસા લઘૂષ્ણીષચ્છત્રોપાનત્કેન દણ્ડપાણિના કાલે હિતમિતમધુરપૂર્વાભિભાષિણા બન્ધુભૂતેન ભૂતાનાં ગુરુવૃદ્ધાનુમતેન સુસહાયેનાનન્યમનસા ખલૂપચરિતવ્યં, તદપિ ન રાત્રૌ, ન કેશાસ્થિકણ્ટકાશ્મતુષભસ્મોત્કરકપાલાઙ્ગારામેધ્યસ્નાનબલિભૂમિષુ, ન વિષમેન્દ્રકીલચતુષ્પથશ્વભ્રાણામુપરિષ્ટાત્॥

ન રાજદ્વિષ્ટપરુષપૈશુન્યાનૃતાનિ વદેત્, ન દેવબ્રાહ્મણપિતૃપરિવાદાંશ્ચ; ન નરેન્દ્રદ્વિષ્ટોન્મત્તપતિતક્ષુદ્રનીચાનુપાસીત॥

વૃક્ષપર્વતપ્રપાતવિષમવલ્મીકદુષ્ટવાજિકુઞ્જરાદ્યધિરોહણાનિ પરિહરેત્, પૂર્ણનદીસમુદ્રાવિદિતપલ્વલશ્વભ્રકૂપાવતરણાનિ, ભિન્નશૂન્યાગારશ્મશાનવિજનારણ્યવાસાગ્નિસંભ્રમવ્યાલભુજઙ્ગકીટસેવાશ્ચ, ગ્રામાઘાતકલહશસ્ત્રસન્નિપાતવ્યાલસરીસૃપશૃઙ્ગિસન્નિકર્ષાંશ્ચ॥

નાગ્નિગોગુરુબ્રાહ્મણપ્રેઙ્ખાદમ્પત્યન્તરેણ યાયાત્। ન શવમનુયાયાત્। દેવગોબ્રાહ્મણચૈત્યધ્વજરોગિપતિતપાપકારિણાં ચ છાયાં નાક્રમેત। નાસ્તં ગચ્છન્તમુદ્યન્તં વાઆદિત્યં વીક્ષેત। ગાં ધાપયન્તીં ધયન્તીં પરશસ્યં વા ચરન્તીં ન કસ્મૈચિદાચક્ષીત, ન ચોલ્કાપાતોત્પાતેન્દ્રધનૂંષિ। નાગ્નિં મુખેનોપધમેત્। નાપો ભૂમિં વા પાણિપાદેનાભિહન્યાત્॥

ન વેગાન્ ધારયેદ્ વાતમૂત્રપુરીષાદીનામ્। ન બહિર્વેગાન્ ગ્રામનગરદેવતાયતનશ્મશાનચતુષ્પથસલિલાશયપથિસન્નિકૃષ્ટાવુત્સૃજેન્ન પ્રકાશં ન વાય્વગ્નિસલિલસોમાર્કગોગુરુપ્રતિમુખમ્॥

ન ભૂમિં વિલિખેત્, નાસંવૃતમુખઃ સદસિ જૃમ્ભોદગારકાસશ્વાસક્ષવથૂનુત્સૃજેત્, ન પર્યઙ્કિકાવષ્ટમ્ભપાદપ્રસારણાનિ ગુરુસન્નિધૌ કુર્યાત્॥

ન બાલકર્ણનાસાસ્રોતોદશનાક્ષિવિવરાણ્યભિકુષ્ણીયાત્, ન વીજયેત્ કેશમુખનખવસ્ત્રગાત્રાણિ, ન ગાત્રનખવક્ત્રવાદિત્રં કુર્યાત્, ન કાષ્ઠલોષ્ટતૃણાદીનભિહન્યાચ્છિન્દ્યાદ્ભિન્દ્યાદ્વા॥

ન પ્રતિવાતાતપં સેવેત, ન ભુક્તમાત્રોઽગ્નિમુપાસીત, નોત્કટકાલ્પકાષ્ઠાસનમધ્યાસીત, ન ગ્રીવાં વિષમં ધારયેત્, ન વિષમકાયઃ ક્રિયાં ભજેત ભુઞ્જીત વા, ન પ્રતતમીક્ષેત વિશેષાજ્જ્યોતિર્ભાસ્કરસૂક્ષ્મચલભ્રાન્તાનિ, ન ભારં શિરસા વહેત્, ન સ્વપ્નજાગરણશયનાસનસ્થાનચઙ્ક્રમણયાનવાહનપ્રધાવનલઙ્ઘનપ્લવનપ્રતરણહાસ્યભાષ્યવ્યવાયવ્યાયામાદીનુચિતાનપ્યતિસેવેત॥

ઉચિતાદપ્યહિતાત્ ક્રમશો વિરમેત્, હિતમનુચિતમપ્યસેવેત ક્રમશઃ, ન ચૈકાન્તતઃ પાદહીનાત્॥

નાવાક્શિરાઃ શયીત, ન ભિન્નપાત્રે ભુઞ્જીત, ન વિના પાત્રેણ, નાઞ્જલિપુટેનાપઃ પિબેત્, કાલે હિતમિતસ્નિગ્ધમધુરપ્રાયમાહારં વૈદ્યપ્રત્યવેક્ષિતમશ્નીયાત્, ગ્રામગણગણિકાપણિકશત્રુસત્રશઠપતિતભોજનાનિ પરિકરેત્, શેષાણ્યપિ ચાનિષ્ટરૂપરસગન્ધસ્પર્શશબ્દમાનસાનિ, અન્યાન્યેવંગુણાન્યપિ સંભ્રમદત્તાનિ, (તાન્યપિ) મક્ષિકાબાલોપહતાનિ, નાપ્રક્ષાલિતપાદો ભુઞ્જીત ન મૂત્રોચ્ચારપીડિતો ન સન્ધ્યયોર્નાનુપાશ્રિતો નાતીતકાલં હીનમતિમાત્રં (નોદ્ધૃતસ્નેહં) ચેતિ॥

ન ભુઞ્જીતોદ્ધૃતસ્નેહં નષ્ટં પર્યુષિતં પયઃ। ન નક્તં દધિ ભુઞ્જીત ન ચાપ્યઘૃતશર્કરમ્॥

નામુદ્ગયૂષં નાક્ષૌદ્રં નોષ્ણં નામલકૈર્વિના। અન્યથા જનયેત્ કુષ્ઠવિસર્પાદીન્ ગદાન્ બહૂન્। નાત્માનમુદકે પશ્યેન્ન નગ્નઃ પ્રવિશેજ્જલમ્॥

દ્યૂતમદ્યાતિસેવાપ્રતિભુત્વસાક્ષિત્વસમાહ્વાનગોષ્ઠીવાદિત્રાણિ ન સેવેત, સ્રજં છત્રોપાનકૌ કનકમતીતવાસાંસિ ન ચાન્યૈર્ધૃતાનિ ધારયેત્, બ્રાહ્મણમગ્નિં ગાં ચ નોચ્છિષ્ટઃ સ્પૃશેત્॥

ભવન્તિ ચાત્ર યસ્મિન્ યસ્મિન્નૃતૌ યે યે દોષાઃ કુપ્યન્તિ દેહિનામ્। તેષુ તેષુ પ્રદાતવ્યા રસાસ્તે તે વિજાનતા॥

વર્ષાસુ ન પિબેત્તોયં પિબેચ્છરદિ માત્રયા। વર્ષસુ ચતુરો માસાન્ માત્રાવદુદકં પિબેત્॥

ઉષ્ણં હૈમે વસન્તે ચ કામં શ્રીષ્મે તુ શીતલમ્। હેમન્તે ચ વસન્તે ચ સીધ્વરિષ્ટૌ પિબેન્નરઃ॥

શૃતશીતં પયો ગ્રીષ્મે પ્રાવૃટ્કાલે રસં પિબેત્। યૂષં વર્ષતિ, તસ્યાન્તે પ્રપિચ્છીતલં જલમ્॥

સ્વસ્થ એવમતોઽન્યસ્તુ દોષાહારગતાનુગઃ। સ્નેહં સૈન્ધવચૂર્ણેન પિપ્પલીભિશ્ચ સંયુતમ્॥

પિબેદગ્નિવિવૃદ્ધ્યર્થં ન ચ વેગાન્ વિધારયેત્। અગ્નિદીપ્તિકરં નૄણાં રોગાણાં શમનં પ્રતિ॥

પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તેષુ સમ્યક્ સ્નેહાદિમાચરેત્। કફે પ્રચ્છર્દનં પિત્તે વિરેકો બસ્તિરીરને॥

શસ્યતે ત્રિષ્વપિ સદા વ્યાયામો દોષનાશનઃ। ભુક્તં વિરુદ્ધમપ્યન્નં વ્યાયામાન્ન પ્રદુષ્યતિ॥

ઉત્સર્ગમૈથુનહારશોધને સ્યાત્તુ તન્મનાઃ। નેચ્છેદ્દોષચયાત્ પ્રાજ્ઞઃ પીડાં વા કાયમાનસીમ્॥

અતિસ્ત્રીસંપ્રયોગાચ્ચ રક્ષેદાત્માનમાત્મવાન્। શૂલકાસજ્વરશ્વાસકાર્શ્યપાણ્ડ્વામયક્ષયાઃ॥

અતિવ્યવાજાજ્જાયન્તે રોગાશ્ચાક્ષેપકાદયઃ। આયુષ્મન્તો મન્દજરા વપુર્વર્ણબલાન્વિતાઃ॥

સ્થિરોપચિતમાંસાશ્ચ ભવન્તિ સ્ત્રીષુ સંયતાઃ। ત્રિભિસ્ત્રિભિરહોભિર્વા સમીયાત્ પ્રમદાં નરઃ॥

સર્વેષ્વૃતુષુ, ઘર્મેષુ પક્ષાત્ પક્ષાદ્વ્રજેદ્બુધઃ। રજસ્વલામકામાં ચ મલિનામપ્રિયાં તથા॥

વર્ણવૃદ્ધાં વયોવૃદ્ધાં તથા વ્યાધિપ્રપીડિતામ્। હીનાઙ્ગીં ગર્ભિણીં દ્વેષ્યાં યોનિદોષસમન્વિતામ્॥

સગોત્રાં ગુરુપત્નીં ચ તથા પ્રવ્રજિતામપિ। સન્ધ્યાપર્વસ્વગમ્યાં ચ નોપેયાત્ પ્રમદાં નરઃ॥

ગોસર્ગે ચાર્ધરાત્રે ચ તથા મધ્યન્દિનેષુ ચ। લજ્જાસમાવહે દેશે વિવૃતેઽશુદ્ધ એવ ચ॥

ક્ષુધિતો વ્યાધિતશ્ચૈવ ક્ષુબ્ધચિત્તશ્ચ માનવઃ। વાતવિણ્મૂત્રવેગી ચ પિપાસરતિદુર્બલઃ॥

તિર્યગ્યોનાવયોનૌ ચ પ્રાપ્તશુક્રવિધારણમ્। દુષ્ટયોનૌ વિસર્ગં તુ બલવાનપિ વર્જયેત્॥

રેતસશ્ચાતિમાત્રં તુ મૂર્ધાવરણમેવ ચ। સ્થિતાવુત્તાનશયને વિશેષેણૈવ ગર્હિતમ્॥

ક્રીડાયામપિ મેધાવી હિતાર્થી પરિવર્જયેત્। રજસ્વલાં પ્રાપ્તવતો નરસ્યાનિયતાત્મનઃ॥

દૃષ્ટ્યાયુસ્તેજસાં હાનિરધર્મશ્ચ તતો ભવેત્। લિઙ્ગિનીં ગુરુપત્નીં ચ સગોત્રામથ પર્વસુ॥

વૃદ્ધાં ચ સન્ધ્યયોશ્ચાપિ ગચ્છતો જીવિતક્ષયઃ। ગર્ભિણ્યા ગર્ભપીડા સ્યાદ્ વ્યાધિતાયાં બલક્ષયઃ॥

હીનાઙ્ગીં મલિનાં દ્વેષ્યાં કામં વન્ધ્યામસંવૃતે। દેશેઽશુદ્ધે ચ શુક્રસ્ય મનસશ્ચ ક્ષયો ભવેત્॥

ક્ષુધિતઃ ક્ષુબ્ધચિત્તશ્ચ મધ્યાહ્ને તૃષિતોઽબલઃ। સ્થિતશ્ચ હાનિં શુક્રસ્ય વાયોઃ કોપં ચ વિન્દતિ॥

અતિપ્રસઙ્ગાદ્ભવતિ શોષઃ શુક્રક્ષયાવહઃ। વ્યાધિતસ્ય રુજા પ્લીહ્નિ મૃત્યુર્મૂર્ચ્છા ચ જાયતે॥

પ્રયૂષસ્યર્ધરાત્રે ચ વાતપિત્તે પ્રકુપ્યતઃ। તિર્યગ્યોનાવયનૌ ચ દુષ્ટયોનૌ તથૈવ ચ॥

ઉપદંશસ્તથા વાયોઃ કોપઃ શુક્રસ્ય ચ ક્ષયઃ। ઉચ્ચારિતે મૂત્રિતે ચ રેતસશ્ચ વિધારણે॥

ઉત્તાને ચ ભવેચ્છીઘ્રં શુક્રાશ્મર્યાસ્તુ સંભવઃ। સર્વં પરિહરેત્તસ્માદેતલ્લોકદ્વયેઽહિતમ્॥

શુક્રં ચોપસ્થિતં મોહાન્ન સન્ધાર્યં કથંચન। વયોરૂપગુણોપેતાં તુલ્યશીલાં કુલાન્વિતામ્॥

અભિકામોઽભિકામાં તુ હૃષ્ટો હૃષ્ટામલઙ્કૃતામ્। સેવેત પ્રમદાં યુક્ત્યા વાજીકરણબૃંહિતઃ॥

ભક્ષ્યાઃ સશર્કરાઃ ક્ષીરં સસિતં રસ એવ ચ। સ્નાનં સવ્યજનં સ્વપ્નો વ્યવાયાન્તે હિતાનિ તુ॥

મુખમાત્રં સમાસેન સદ્વૃત્તસ્યૈતદીરિતમ્। આરોગ્યમાયુરર્થો વા ગાસદ્ભિઃ પ્રાપ્યતે નૃભિઃ॥