સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.23

અથાતઃ શોફાનાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ષડ્વિધોઽવયવસમુત્થઃ શોફોઽભિહિતો લક્ષણતઃ પ્રતીકારતશ્ચ; સર્વસરસ્તુ પઞ્ચવિધઃ, તદ્યથા વાતપિત્તશ્લેષ્મસન્નિપાતવિષનિમિત્તઃ॥

તત્રાપતર્પિતસ્યાધ્વગમનાદતિમાત્રમભ્યવહરતો વા પિષ્ટાન્નહરિતકશાકલવણાનિ ક્ષીણસ્ય વાતિમાત્રમમ્લમુપસેવમાનસ્ય મૃત્પક્વલોષ્ટકટશર્કરાનૂપૌદકમાંસસેવનાદજીર્ણિનો વા ગ્રામ્યધર્મસેવનાદ્વિરુદ્ધાહારસેવનાત્ વા હસ્ત્યશ્વોષ્ટ્રરથપદાતિસઙ્ક્ષોભણાદયો સિતસ્ય દોષા ધાતૂન્ પ્રદૂષ્ય શ્વયથુમાપાદયન્ત્યખિલે શરીરે॥

તત્ર વાતશ્વયથુરરુણઃ કૃષ્ણો વા મૃદુરનવસ્થિતાસ્તોદાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષાઃ; પિત્તશ્વયથુઃ પીતઃ સરક્તો વા મૃદુઃ શીઘ્રાનુસાર્યૂષાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષાઃ; શ્લેષ્મશ્વયથુઃ પાણ્ડુઃ શુક્લો વા સ્નિગ્ધઃ કઠિનઃ શીતો મન્દાનુસારી, કણ્ડ્વાદયશ્ચાત્ર વેદનાવિશેષાઃ; સન્નિપાતશ્વયથુઃ સર્વવર્ણવેદનઃ; વિષનિમિત્તસ્તુ ગરોપયોગાદ્દુષ્ટતોયસેવનાત્ પ્રકુથિતોદકાવગાહનાત્ સવિષસત્ત્વદિગ્ધચૂર્ણાવચૂર્ણનાદ્વા સવિષમૂત્રપુરીષશુક્રસ્પૃષ્ટાનાં વા તૃણકાષ્ઠાદીનાં સંસ્પર્શનાત્, સ તુ મૃદુઃ ક્સિપ્રોત્થાનોઽવલમ્બી ચલોઽચલો વા દાહપાકરાગપ્રાયશ્ચ ભવતિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર દોષાઃ શ્વયથુમૂર્ધ્વં હિ કુર્વન્ત્યામાશયસ્થિતાઃ। પક્વાશયસ્થા મધ્યે ચ વર્ચઃસ્થાનગતાસ્ત્વધઃ॥

કૃત્સ્નં દેહમનુપ્રાપ્તાઃ કુર્યુઃ સર્વસરં તથા। શ્વયથુર્મધ્યદેશે યઃ સ કષ્ટઃ સર્વગશ્ચ યઃ॥

અર્ધાઙ્ગેઽરિષ્ટભૂતશ્ચ યશ્ચોર્ધ્વં પરિસર્પતિ। શ્વાસઃ પિપાસા દૌર્બલ્યં જ્વરશ્ચ્છર્દિરરોચકઃ॥

હિક્કાતીસારકાસાશ્ચ શૂનં સઙ્ક્ષપયન્તિ હિ। સામાન્યતો વિશેષાચ્ચ તેષાં વક્ષ્યામિ ભેષજમ્॥

શોફિનઃ સર્વ એવ પરિહરેયુરમ્લલવણદધિગુડવસાપયસ્તૈલઘૃતપિષ્ટમયગુરૂણિ॥

તત્ર વાતશ્વયથૌ ત્રૈવૃતમેરણ્ડતૈલં વા માસમર્ધમાસં વા પાયયેત્, ન્યગ્રોધાદિકકષાયસિદ્ધં સર્પિઃ પિત્તશ્વયથૌ, આરગ્વધાદિસિદ્ધં સર્પિઃ શ્લેષ્મશ્વયથૌ, સન્નિપાતશ્વયથૌ સ્નુહીક્ષીરપાત્રં દ્વાદશભિરમ્લપાત્રૈઃ પ્રતિસંસૃજ્ય દન્તીદ્રવન્તીપ્રતીવાપં સર્પિઃ પાચયિત્વા પાયયેત્, વિષનિમિત્તેષુ કલ્પેષુ પ્રતીકારઃ॥

અત ઊર્ધ્વં સામાન્યચિકિત્સિતમુપદેક્ષ્યામઃ તિલ્વકઘૃતચતુર્થાનિ યાન્યુક્તાન્યુદરેષુ તતોઽન્યતમનુપયુજ્યમાનં શ્વયથુમપહન્તિ, મૂત્રવર્તિક્રિયાં વા સેવેત, નવાયસં વાહરહર્મધુના, વિડઙ્ગાતિવિષાકુટજફલભદ્રદારુનાગરમરિચચૂર્ણં વા ધરણમુષ્ણામ્બુના, ત્રિકટુક્ષારાયશ્ચૂર્ણાનિ વા ત્રિફલાકષાયેણ, મૂત્રં વા તુલ્યક્ષીરં, હરીતકીં વા તુલ્યગુડામુપયુઞ્જીત, દેવદારુશુણ્ઠીં વા, ગુગ્ગુલું વા મૂત્રેણ વર્ષભૂકષાયાનુપાનં વા, તુલ્યગુડં વા મૂત્રેણ વર્ષભૂકષાયાનુપાનં વા, તુલ્યગુડં શૃઙ્ગવેરં વા, વર્ષાભૂકષાયં મૂલકલ્કં વા સશૃઙ્ગવેરં પયોઽનુપાનમહરહર્માસં, વ્યોષવર્ષાભૂકષાયસિદ્ધેન વા સર્પિષા મુદ્ગોલુમ્બાન્ ભક્ષયેત્, પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકમયૂરકવર્ષાભૂસિદ્ધં વા ક્ષીરં પિબેત્, સહૌષધમુરઙ્ગીમૂલસિદ્ધં વા, ત્રિકટુકૈરણ્ડશ્યામામૂલસિદ્ધં વા, વર્ષાભૂશૃઙ્ગવેરસહાદેવદારુસિદ્ધં વા, તથાલાબુબિભીતકફલકલ્કં વા તણ્ડુલામ્બુના; ક્ષીરપિપ્પલીમરિચશૃઙ્ગવેરાનુસિદ્ધેન ચ મુદ્ગયૂષેણાલવણેનાલ્પસ્નેહેન ભોજયેદ્યવાન્નં ગોધૂમાન્નં વા; વૃક્ષકાર્કનક્તમાલનિમ્બવર્ષાભૂક્વાથૈશ્ચ પરિષેકઃ; સર્ષપસુવર્ચલાસૈન્ધવશાર્ઙ્ગેષ્ટાભિશ્ચ પ્રદેહઃ કાર્યઃ; યથાદોષં ચ વમનવિરેચનાસ્થાપનાનિ તીક્ષ્ણાન્યજસ્રમુપસેવેત, સ્નેહસ્વેદોપનાહાંશ્ચ; સિરાભિશ્ચાભીક્ષ્ણં શોણિતમવસેચયેદન્યત્રોપદ્રવશોફાદિતિ॥

ભવતિ ચાત્ર પિષ્ટાન્નમમ્લં લવણાનિ મદ્યં મૃદં દિવાસ્વપ્નમજાઙ્ગલં ચ। સ્ત્રિયો ઘૃતં તૈલપયોગુરૂણિ શોફં જિઘાંસુઃ પરિવર્જયેત્તુ॥