સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.22

અથાતો મુખરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ચતુર્વિધેન સ્નેહેન મધૂચ્છિષ્ટયુતેન ચ। વાતજેઽભ્યઞ્જનં કુર્યાન્નાડીસ્વેદં ચ બુદ્ધિમાન્॥

વિદધ્યાદોષ્ઠકોપે તુ સાલ્વણં ચોપનાહને। મસ્તિષ્કે ચૈવ નસ્યે ચ તૈલં વાતહરં હિતમ્॥

શ્રીવેષ્ટકં સર્જરસં સુરદારુ સગુગ્ગુલુ। યષ્ટીમધુકચૂર્ણં તુ વિદધ્યાત્ પ્રતિસારણમ્॥

પિત્તરક્તાભિઘાતોત્થં જલૌકોભિરુપાચરેત્। પિત્તવિદ્રધિવચ્ચાપિ ક્રિયાં કુર્યાદશેષતઃ॥

શિરોવિરેચનં ધૂમઃ સ્વેદઃ કવલ એવ ચ। હૃતે રક્તે પ્રયોક્તવ્યમોષ્ઠકોપે કફાત્મકે॥

ત્ર્યૂષણં સ્વર્જિકાક્ષારો યવક્ષારો વિડં તથા। ક્ષૌદ્રયુક્તં વિધાતવ્યમેતચ્ચ પ્રતિસારણમ્॥

મેદોજે સ્વેદિતે ભિન્ને શોધિતે જ્વલનો હિતઃ। પ્રિયઙ્ગુત્રિફલાલોધ્રં સક્ષૌદ્રં પ્રતિસારણમ્॥

એતદોષ્ઠપ્રકોપાનાં સાધ્યાનાં કર્મ કીર્તિતમ્। દન્તમૂલગતાનાં તુ રોગાણાં કર્મ વક્ષ્યતે॥

શીતાદે હૃતરક્તે તુ તોયે નાગરસર્ષપાન્। નિષ્ક્વાથ્ય ત્રિફલાં મુસ્તં ગણ્ડૂષઃ સરસાઞ્જનઃ॥

પ્રિયઙ્ગવશ્ચ મુસ્તં ચ ત્રિફલા ચ પ્રલેપનમ્। નસ્યં ચ ત્રિફલાસિદ્ધં મધુકોત્પલપદ્મકૈઃ॥

દન્તપુપ્પુટકે કાર્યં તરુણે રક્તમોક્ષણમ્। સપઞ્ચલવણઃ ક્ષારઃ સક્ષૌદ્રઃ પ્રતિસારણમ્॥

હિતઃ શિરોવિરેકશ્ચ નસ્યં સ્નિગ્ધં ચ ભોજનમ્। વિસ્રાવિતે દન્તવેષ્ટે વ્રણાંસ્તુ પ્રતિસારયેત્॥

રોધ્રપત્તઙ્ગયષ્ટ્યાહ્વલાક્ષાચૂર્ણૈર્મધૂત્તરૈઃ। ગણ્ડૂષે ક્ષીરિણો યોજ્યાઃ સક્ષૌદ્રઘૃતશર્કરાઃ॥

કાકોલ્યાદૌ દશક્ષીરસિદ્ધં સર્પિશ્ચ નસ્યતઃ। શૌષિરે હૃતરક્તે તુ રોધ્રમુસ્તરસાઞ્જનૈઃ॥

સક્ષૌદ્રૈઃ શસ્યતે લેપો ગણ્ડૂષે ક્ષીરિણો હિતાઃ। સારિવોત્પલયષ્ટ્યાહ્વસાવરાગુરુચન્દનૈઃ॥

ક્ષીરે દશગુણે સિદ્ધં સર્પિર્નસ્યે ચ પૂજિતમ્। ક્રિયાં પરિદરે કુયાચ્છીતાકોક્તાં વિચક્ષણઃ॥

સંશોધ્યોભયતઃ કાર્યં શિરશ્ચોપકુશે તથા। કાકોદુમ્બરિકાગોજીપત્રૈર્વિસ્રાવયેદસૃક્॥

ક્ષૌદ્રયુક્તૈશ્ચ લવણૈઃ સવ્યોષૈઃ પ્રતિસારયેત્। પિપ્પલીઃ સર્ષપાઞ્ શ્વેતાન્નાગરં નૈચુલં ફલમ્॥

સુખોદકેન સંસૃજ્ય કવલં ચાપિ ધારયેત્। ઘૃતં મધુરકૈઃ સિદ્ધં હિતં કવલનસ્યયોઃ॥

શસ્ત્રેણ દન્તવૈદર્ભે દન્તમૂલાનિ શોધયેત્। તતઃ ક્સારં પ્રયુઞ્જીત ક્રિયાઃ સર્વાશ્ચ શીતલાઃ॥

ઉદ્ધૃત્યાધિકદન્તં તુ તતોઽગ્નિમવચારયેત્। કૃમિદન્તકવચ્ચાપિ વિધિઃ કાર્યો વિજાનતા॥

છિત્ત્વાધિમાંસં સક્ષૌદ્રૈરેભિશ્ચૂર્ણૈરુપાચરેત્। વચાતેજોવતીપાઠાસ્વર્જિકાયાવશૂકજૈઃ॥

ક્ષૌદ્રદ્વિતીયાઃ પિપ્પલ્યઃ કવલશ્ચાત્ર કીર્તિતઃ। પટોલત્રિફલાનિમ્બકષાયશ્ચાત્ર ધાવને। હિતઃ શિરોવિરેકશ્ચ ધૂમો વૈરેચનશ્ચ યઃ॥

સામાન્યં કર્મ નાડીનાં વિશેષં ચાત્ર મે શૃણુ। નાડીવ્રણહરં કર્મ દન્તનાડીષુ કારયેત્॥

યં દન્તમભિજાયેત નાડી તં દન્તમુદ્ધરેત્। છિત્ત્વા માંસાનિ શસ્ત્રેણ યદિ નોપરિજો ભવેત્॥

શોધયિત્વા દહેચ્ચાપિ ક્ષારેણ જ્વલનેન વા। ભિનત્ત્યુપેક્ષિતે દન્તે હનુકાસ્થિ ગતિર્ધ્રુવમ્॥

સમૂલં દશનં તસ્માદુદ્ધરેદ્ભગ્નમસ્થિરમ્। ઉદ્ધૃતે તૂત્તરે દન્તે સમૂલે સ્થિરબન્ધને॥

રક્તાતિયોગાત્ પૂર્વેક્તા રોગા ઘોરા ભવન્તિ હિ। કાણઃ સંજાયતે જન્તુરર્દિતં ચાસ્ય જાયતે॥

ચલમપ્યુત્તરં દન્તમતો નાપહરેદ્ભિષક્। ધાવને જાતિમદનસ્વાદુકણ્ટકખાદિરમ્॥

કષાયં જાતિમદનકટુકસ્વાદુકણ્ટકૈઃ। યષ્ટ્યાહ્વરોધ્રમઞ્જિષ્ઠાખદિરૈશ્ચાપિ યત્ કૃતમ્॥

તૈલં સંશોધનં તદ્ધિ હન્યાદ્દન્તગતાં ગતિમ્। કીર્તિતા દન્તમૂલે તુ ક્રિયા દન્તેષુ વક્ષ્યતે॥

સ્નેહાનાં કવલાઃ કોષ્ણાઃ સર્પિષસ્ત્રૈવૃતસ્ય વા। નિર્યૂહાશ્ચાનિલઘ્નાનાં દન્તહર્ષપ્રમર્દનાઃ॥

સ્નૈહિકશ્ચ હિતો ધૂમો નસ્યં સ્નિગ્ધં ચ ભોજનમ્। રસો રસયવાગ્વશ્ચ ક્ષીરં સન્તાનિકા ઘૃતમ્॥

શિરોબસ્તિર્હિતશ્ચાપિ ક્રમો યશ્ચાનિલાપહઃ। અહિંસન્ દન્તમૂલાનિ શર્કરામુદ્ધરેદ્ભિષક્॥

લાક્ષાચૂર્ણૈર્મધુયુતૈસ્તતસ્તાઃ પ્રતિસારયેત્। દન્તહર્ષક્રિયાં ચાપિ કુર્યાન્નિરવશેષતઃ॥

કપાલિકા કૃચ્છ્રતમા તત્રાપ્યેષા ક્રિયા હિતા। જયેદ્વિસ્રાવણૈઃ સ્વિન્નમચલં કૃમિદન્તકમ્॥

તથાવપીડૈર્વાતઘ્નૈઃ સ્નેહગણ્ડૂષધારણૈઃ। ભદ્રદાર્વાદિવર્ષાભૂલેપૈઃ સ્નિગ્ધૈશ્ચ ભોજનૈઃ॥

ચલમુદ્ધૃત્ય ચ સ્થાનં વિદહેત્ સુષિરસ્ય ચ। તતો વિદારીયષ્ટ્યાહ્વશૃઙ્ગાટકકસેરુકૈઃ॥

તૈલં દશગુણે ક્ષીરે સિદ્ધં નસ્યે હિતં ભવેત્। હનોમોક્ષે સમુદ્દિષ્ટાં કુર્યાચ્ચાર્દિતવત્ ક્રિયામ્॥

ફલાન્યમ્લાનિ શીતામ્બુ રૂક્ષાન્નં દન્તધાવનમ્। તથાતિકઠિનાન્ ભક્ષ્યાન્ દન્તરોગી વિવર્જયેત્॥

સાધ્યાનાં દન્તરોગાણાં ચિકિત્સિતમુદીરિતમ્। જિહ્વાગતાનાં સાધ્યાનાં કર્મ વક્ષ્યામિ સિદ્ધયે॥

ઔષ્ઠપ્રકોપેઽનિલજે યદુક્તં પ્રાક્ ચિકિત્સિતમ્। કણ્ટકેષ્વનિલોત્થેષુ તત્ કાર્યં ભિષજા ભવેત્॥

પિત્તજેષુ વિઘૃષ્ટેષુ નિઃસૃતે દુષ્ટશોણિતે। પ્રતિસારણગણ્ડૂષં નસ્યં ચ મધુરં હિતમ્॥

કણ્ટકેષુ કફોત્થેષુ લિખિતેષ્વસૃજઃ ક્ષયે। પિપ્પલ્યાદિર્મધુયુતઃ કાર્યસ્તુ પ્રતિસારણે॥

ગૃહ્ણીયાત્ કવલાંશ્ચાપિ ગૌરસર્ષપસૈન્ધવૈઃ। પટોલનિમ્બવાર્તાકુક્ષારયૂષૈશ્ચ ભોજયેત્॥

ઉપજિહ્વાં તુ સંલિખ્ય ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્। શિરોવિરેકગણ્ડૂષધૂમૈશ્ચૈનમુપાચરેત્॥

જિહ્વાગતાનાં કર્મોક્તં તાલવ્યાનાં પ્રવક્ષ્યતે। અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિસંદંશેનાકૃષ્ય ગલશુણ્ડિકામ્॥

છેદયેન્મણ્ડલાગ્રેણ જિહ્વોપરિ તુ સંસ્થિતામ્। નોત્કૃષ્ટં ચૈવ હીનં ચ ત્રિભાગં છેદયેદ્ભિષક્॥

અત્યાદાનાત્ સ્રવેદ્રક્તં તન્નિમિત્તં મ્રિયેત ચ। હીનચ્છેદાદ્ભવેચ્છોફો લાલા નિદ્રા ભ્રમસ્તમઃ॥

તસ્માદ્વૈદ્યઃ પ્રયત્નેન દૃષ્ટકર્મા વિશારદઃ। ગલશુણ્ડીં તુ સઞ્છિદ્ય કુર્યાત્ પ્રાપ્તમિમં ક્રમમ્॥

મરિચાતિવિષાપાઠાવચાકુષ્ઠકુટન્નટૈઃ। ક્ષૌદ્રયુક્તૈઃ સલવણૈસ્તતસ્તાં પ્રતિસારયેત્॥

વચામતિવિષાં પાઠાં રાસ્નાં કટુકરોહિણીમ્। નિષ્ક્વાથ્ય પિચુમન્દં ચ કવલં તત્ર યોજયેત્॥

ઇઙ્ગુદીકિણિહીદન્તીસરલાસુરદારુભિઃ। પઞ્ચાઙ્ગીં કારયેત્ પિષ્ટૈર્વર્તિં ગન્ધોત્તરાં શુભામ્॥

તતો ધૂમં પિબેજ્જન્તુર્દ્વિરહ્નઃ કફનાશનમ્। ક્ષારસિદ્ધેષુ મુદ્ગેષુ યૂષશ્ચાપ્યશને હિતઃ॥

તુણ્ડિકેર્યધ્રુષે કૂર્મે સઙ્ઘાતે તાલુપુપ્પુટે। એષ એવ વિધિઃ કાર્યો વિશેષઃ શસ્ત્રકર્મણિ ॥

તાલુપાકે તુ કર્તવ્યં વિધાનં પિત્તનાશનમ્। સ્નેહસ્વેદૌ તાલુશોષે વિધિશ્ચાનિલનાશનઃ॥

કીર્તિતં તાલુજાનાં તુ કણ્ઠ્યાનાં કર્મ વક્ષ્યતે। સાધ્યાનાં રોહિણીનાં તુ હિતં શોણિતમોક્ષણમ્॥

છર્દનં ધૂમપાનં ચ ગણ્ડૂષો નસ્યકર્મ ચ। વાતિકીં તુ હૃતે રક્તે લવણૈઃ પ્રતિસારયેત્॥

સુખોષ્ણાન્ સ્નેહગણ્ડૂષાન્ ધારયેચ્ચાપ્યભીક્ષ્ણશઃ। પતઙ્ગશર્કરાક્ષૌદ્રૈઃ પૈત્તિકીં પ્રતિસારયેત્॥

દ્રાક્ષાપરૂષકક્વાથો હિતશ્ચ કવલગ્રહે। અગારધૂમકટુકૈઃ શ્લૈષ્મિકીં પ્રતિસારયેત્॥

શ્વેતાવિડઙ્ગદન્તીષુ તૈલં સિદ્ધં સસૈન્ધવમ્। નસ્યકર્મણિ યોક્તવ્યં તથા કવલધારણે॥

પિત્તવત્ સાધયેદ્વૈદ્યો રોહિણીં રક્તસંભવામ્। વિસ્રાવ્ય કણ્ઠશાલૂકં સાધયેત્તુણ્ડિકેરિવત્॥

એકકાલં યવાન્નં ચ ભુઞ્જીત સ્નિગ્ધમલ્પશઃ। ઉપજિહ્વિકવચ્ચાપિ સાધયેદધિજિહ્વિકામ્॥

એકવૃન્દં તુ વિસ્રાવ્ય વિધિં શોધનમાચરેત્। ગિલાયુશ્ચાપિ યો વ્યાધિસ્તં ચ શસ્ત્રેણ સાધયેત્॥

અમર્મસ્થં સુપક્વં ચ ભેદયેદ્ગલવિદ્રધિમ્। વાતાત્ સર્વસરં ચૂર્ણૈર્લવણૈઃ પ્રતિસારયેત્॥

તૈલં વાતહરૈઃ સિદ્ધં હિતં કવલનસ્યયોઃ। તતોઽસ્મૈ સ્નૈહિકં ધૂમમિમં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ॥

શાલરાજાદનૈરણ્ડસારૈઙ્ગુદમધૂકજાઃ। મજ્જાનો ગુગ્ગુલુધ્યામમાંસીકાલાનુસારિવાઃ। શ્રીસર્જરસશૈલેયમધૂચ્છિષ્ટાનિ ચાહરેત્॥

તત્સર્વં સુકૃતં ચૂર્ણં સ્નેહેનાલોડ્ય યુક્તિતઃ। ટિણ્ડૂકવૃન્તં સક્ષૌદ્રં મતિમાંસ્તેન લેપયેત્॥

એષ સર્વસરે ધૂમઃ પ્રશસ્તઃ સ્નૈહિકો મતઃ। કફઘ્નો મારુતઘ્નશ્ચ મુખરોગવિનાશનઃ॥

પિત્તાત્મકે સર્વસરે શુદ્ધકાયસ્ય દેહિનઃ। સર્વઃ પિત્તહરઃ કાર્યો વિધિર્મધુરશીતલઃ॥

પ્રતિસારણગણ્ડૂષૌ ધૂમઃ સંશોધનાનિ ચ। કફાત્મકે સર્વસરે વિધિં કુર્યાત્ કફાપહમ્॥

પિબેદતિવિષાં પાઠાં મુસ્તં ચ સુરદારુ ચ। રોહિણીં કટુકાખ્યાં ચ કુટજસ્ય ફલાનિ ચ॥

ગવાં મૂત્રેણ મનુજો ભાગૈર્ધરણસંમિતૈઃ। એષ સર્વાન્ કફકૃતાન્ રોગાન્ યોગોઽપકર્ષતિ॥

ક્ષીરેક્ષુરસગોમૂત્રદધિમસ્ત્વમ્લકાઞ્જિકૈઃ। વિદધ્યાત્ કવલાન્ વીક્ષ્ય દોષં તૈલઘૃતૈરપિ॥

રોગાણાં મુખજાતાનાં સાધ્યાનાં કર્મ કીર્તિતમ્। અસાધ્યા અપિ વક્ષ્યન્તે રોગા યે તત્ર કીર્તિતાઃ॥

ઔષ્ઠપ્રકોપે વર્જ્યાઃ સ્યુર્માંસરક્તત્રિદોષજાઃ। દન્તમૂલેષુ વર્જ્યૌ તુ ત્રિલિઙ્ગગતિસૌષિરૌ॥

દન્તેષુ ચ ન સિધ્યન્તિ શ્યાવદાલનભઞ્જનાઃ। જિહ્વાગતેષ્વલાસસ્તુ તાલવ્યેષ્વર્બુદં તથા॥

સ્વરઘ્નો વલયો વૃન્દો વિદાર્યલસ એવ ચ। ગલૌષ્ઠો માંસતાનશ્ચ શતઘ્ની રોહિણી ચ યા॥

અસાધ્યાઃ કીર્તિતા હ્યેતે રોગા નવ દશૈવ ચ। તેષાં ચાપિ ક્રિયાં વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય સમાચરેત્॥