Sushruta Samhita · Chapter 4.22
athāto mukharogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovaca bhagavān dhanvantariḥ//
caturvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena ca/ vātaje'bhyañjanaṃ kuryānnāḍīsvedaṃ ca buddhimān//
vidadhyādoṣṭhakope tu sālvaṇaṃ copanāhane/ mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharaṃ hitam//
śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ suradāru saguggulu/ yaṣṭīmadhukacūrṇaṃ tu vidadhyāt pratisāraṇam//
pittaraktābhighātotthaṃ jalaukobhirupācaret/ pittavidradhivaccāpi kriyāṃ kuryādaśeṣataḥ//
śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva ca/ hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhakope kaphātmake//
tryūṣaṇaṃ svarjikākṣāro yavakṣāro viḍaṃ tathā/ kṣaudrayuktaṃ vidhātavyametacca pratisāraṇam//
medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ/ priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam//
etadoṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam/ dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ karma vakṣyate//
śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān/ niṣkvāthya triphalāṃ mustaṃ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ//
priyaṅgavaśca mustaṃ ca triphalā ca pralepanam/ nasyaṃ ca triphalāsiddhaṃ madhukotpalapadmakaiḥ//
dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇam/ sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudraḥ pratisāraṇam//
hitaḥ śirovirekaśca nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam/ visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃstu pratisārayet//
rodhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇairmadhūttaraiḥ/ gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ//
kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiśca nasyataḥ/ śauṣire hṛtarakte tu rodhramustarasāñjanaiḥ//
sakṣaudraiḥ śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ/ sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ//
kṣīre daśaguṇe siddhaṃ sarpirnasye ca pūjitam/ kriyāṃ paridare kuyācchītākoktāṃ vicakṣaṇaḥ//
saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakuśe tathā/ kākodumbarikāgojīpatrairvisrāvayedasṛk//
kṣaudrayuktaiśca lavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet/ pippalīḥ sarṣapāñ śvetānnāgaraṃ naiculaṃ phalam//
sukhodakena saṃsṛjya kavalaṃ cāpi dhārayet/ ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ//
śastreṇa dantavaidarbhe dantamūlāni śodhayet/ tataḥ ksāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca śītalāḥ//
uddhṛtyādhikadantaṃ tu tato'gnimavacārayet/ kṛmidantakavaccāpi vidhiḥ kāryo vijānatā//
chittvādhimāṃsaṃ sakṣaudrairebhiścūrṇairupācaret/ vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ//
kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavalaścātra kīrtitaḥ/ paṭolatriphalānimbakaṣāyaścātra dhāvane/ hitaḥ śirovirekaśca dhūmo vairecanaśca yaḥ//
sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śṛṇu/ nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet//
yaṃ dantamabhijāyeta nāḍī taṃ dantamuddharet/ chittvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet//
śodhayitvā daheccāpi kṣāreṇa jvalanena vā/ bhinattyupekṣite dante hanukāsthi gatirdhruvam//
samūlaṃ daśanaṃ tasmāduddharedbhagnamasthiram/ uddhṛte tūttare dante samūle sthirabandhane//
raktātiyogāt pūrvektā rogā ghorā bhavanti hi/ kāṇaḥ saṃjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate//
calamapyuttaraṃ dantamato nāpaharedbhiṣak/ dhāvane jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram//
kaṣāyaṃ jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ/ yaṣṭyāhvarodhramañjiṣṭhākhadiraiścāpi yat kṛtam//
tailaṃ saṃśodhanaṃ taddhi hanyāddantagatāṃ gatim/ kīrtitā dantamūle tu kriyā danteṣu vakṣyate//
snehānāṃ kavalāḥ koṣṇāḥ sarpiṣastraivṛtasya vā/ niryūhāścānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ//
snaihikaśca hito dhūmo nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam/ raso rasayavāgvaśca kṣīraṃ santānikā ghṛtam//
śirobastirhitaścāpi kramo yaścānilāpahaḥ/ ahiṃsan dantamūlāni śarkarāmuddharedbhiṣak//
lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastāḥ pratisārayet/ dantaharṣakriyāṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ//
kapālikā kṛcchratamā tatrāpyeṣā kriyā hitā/ jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam//
tathāvapīḍairvātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ/ bhadradārvādivarṣābhūlepaiḥ snigdhaiśca bhojanaiḥ//
calamuddhṛtya ca sthānaṃ vidahet suṣirasya ca/ tato vidārīyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ//
tailaṃ daśaguṇe kṣīre siddhaṃ nasye hitaṃ bhavet/ hanomokṣe samuddiṣṭāṃ kuryāccārditavat kriyām//
phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ dantadhāvanam/ tathātikaṭhinān bhakṣyān dantarogī vivarjayet//
sādhyānāṃ dantarogāṇāṃ cikitsitamudīritam/ jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhaye//
auṣṭhaprakope'nilaje yaduktaṃ prāk cikitsitam/ kaṇṭakeṣvanilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet//
pittajeṣu vighṛṣṭeṣu niḥsṛte duṣṭaśoṇite/ pratisāraṇagaṇḍūṣaṃ nasyaṃ ca madhuraṃ hitam//
kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣvasṛjaḥ kṣaye/ pippalyādirmadhuyutaḥ kāryastu pratisāraṇe//
gṛhṇīyāt kavalāṃścāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ/ paṭolanimbavārtākukṣārayūṣaiśca bhojayet//
upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet/ śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiścainamupācaret//
jihvāgatānāṃ karmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate/ aṅguṣṭhāṅgulisaṃdaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām//
chedayenmaṇḍalāgreṇa jihvopari tu saṃsthitām/ notkṛṣṭaṃ caiva hīnaṃ ca tribhāgaṃ chedayedbhiṣak//
atyādānāt sravedraktaṃ tannimittaṃ mriyeta ca/ hīnacchedādbhavecchopho lālā nidrā bhramastamaḥ//
tasmādvaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ/ galaśuṇḍīṃ tu sañchidya kuryāt prāptamimaṃ kramam//
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ/ kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaistatastāṃ pratisārayet//
vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīm/ niṣkvāthya picumandaṃ ca kavalaṃ tatra yojayet//
iṅgudīkiṇihīdantīsaralāsuradārubhiḥ/ pañcāṅgīṃ kārayet piṣṭairvartiṃ gandhottarāṃ śubhām//
tato dhūmaṃ pibejjanturdvirahnaḥ kaphanāśanam/ kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaścāpyaśane hitaḥ//
tuṇḍikeryadhruṣe kūrme saṅghāte tālupuppuṭe/ eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi //
tālupāke tu kartavyaṃ vidhānaṃ pittanāśanam/ snehasvedau tāluśoṣe vidhiścānilanāśanaḥ//
kīrtitaṃ tālujānāṃ tu kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate/ sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam//
chardanaṃ dhūmapānaṃ ca gaṇḍūṣo nasyakarma ca/ vātikīṃ tu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet//
sukhoṣṇān snehagaṇḍūṣān dhārayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ/ pataṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikīṃ pratisārayet//
drākṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe/ agāradhūmakaṭukaiḥ ślaiṣmikīṃ pratisārayet//
śvetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavam/ nasyakarmaṇi yoktavyaṃ tathā kavaladhāraṇe//
pittavat sādhayedvaidyo rohiṇīṃ raktasaṃbhavām/ visrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat//
ekakālaṃ yavānnaṃ ca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ/ upajihvikavaccāpi sādhayedadhijihvikām//
ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ śodhanamācaret/ gilāyuścāpi yo vyādhistaṃ ca śastreṇa sādhayet//
amarmasthaṃ supakvaṃ ca bhedayedgalavidradhim/ vātāt sarvasaraṃ cūrṇairlavaṇaiḥ pratisārayet//
tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ/ tato'smai snaihikaṃ dhūmamimaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ//
śālarājādanairaṇḍasāraiṅgudamadhūkajāḥ/ majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivāḥ/ śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet//
tatsarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ/ ṭiṇḍūkavṛntaṃ sakṣaudraṃ matimāṃstena lepayet//
eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastaḥ snaihiko mataḥ/ kaphaghno mārutaghnaśca mukharogavināśanaḥ//
pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ/ sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ//
pratisāraṇagaṇḍūṣau dhūmaḥ saṃśodhanāni ca/ kaphātmake sarvasare vidhiṃ kuryāt kaphāpaham//
pibedativiṣāṃ pāṭhāṃ mustaṃ ca suradāru ca/ rohiṇīṃ kaṭukākhyāṃ ca kuṭajasya phalāni ca//
gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgairdharaṇasaṃmitaiḥ/ eṣa sarvān kaphakṛtān rogān yogo'pakarṣati//
kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ/ vidadhyāt kavalān vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtairapi//
rogāṇāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam/ asādhyā api vakṣyante rogā ye tatra kīrtitāḥ//
auṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ/ dantamūleṣu varjyau tu triliṅgagatisauṣirau//
danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ/ jihvāgateṣvalāsastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā//
svaraghno valayo vṛndo vidāryalasa eva ca/ galauṣṭho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī ca yā//
asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva ca/ teṣāṃ cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0