સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.20

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

તત્રાજગલ્લિકામામાં જલૌકોભિરુપાચરેત્। શુક્તિશ્રુઘ્નીયવક્ષારકલ્કૈશ્ચાલેપયેદ્ભિષક્॥

શ્યામાલાઙ્ગલકિપાઠાકલ્કૈર્વાપિ વિચક્ષણઃ। પક્વાં વ્રણવિધાનેન યથોક્તેન પ્રસાધયેત્॥

અન્ધાલજીં યવપ્રખ્યાં પનસીં કચ્છપીં તથા। પાષાણગર્દભં ચૈવ પૂર્વં સ્વેદેન યોજયેત્॥

મનઃશિલાતાલકુષ્ઠદારુકલ્કૈઃ પ્રલેપયેત્। પરિપાકગતાન્ ભિત્ત્વા વ્રણવત્ સમુપાચરેત્॥

વિવૃતામિન્દ્રવૃદ્ધાં ચ ગર્દભીં જાલગર્દભમ્। ઇરિવેલ્લીં ગન્ધનામ્નીં કક્ષાં વિસ્ફોટકાંસ્તથા॥

પિત્તજસ્ય વિસર્પસ્ય ક્રિયયા સાધયેદ્ભિષક્। રોપયેત્ સર્પિષા પક્વાન્ સિદ્ધેન મધુરૌષધૈઃ॥

ચિપ્ય(પ્પ)મુષ્ણામ્બુના સિક્તમુત્કૃત્ય સ્રાવયેદ્ભિષક્। ચક્રતૈલેન ચાભ્યજ્ય સર્જચૂર્ણેન ચૂર્ણયેત્॥

બન્ધેનોપચરેચ્ચૈનમશક્યં ચાગ્નિના દહેત્। મધુરૌષધસિદ્ધેન તતસ્તૈલેન રોપયેત્॥

કુનખે વિધિરપ્યેષ કાર્યો હિ ભિષજા ભવેત્। ઉપાચરેદનુશયીં શ્લેષ્મવિદ્રધિવદ્ભિષક્॥

વિદારિકાં સમભ્યજ્ય સ્વિન્નાં વિમ્લાપ્ય લેપયેત્। નગવૃત્તિકવર્ષાભૂબિલ્વમૂલૈઃ સુપેષિતૈઃ॥

વ્રણભાવગતાયાં વા કૃત્વા સંશોધનક્રિયામ્। રોપણાર્થં હિતં તૈલં કષાયમધુરૈઃ શૃતમ્॥

પ્રચ્છાનૈર્વા જલૌકોભિઃ સ્રાવ્યાપક્વા વિદારિકા। અજકર્ણૈઃ સપાલાશમૂલકલ્કૈઃ પ્રલેપયેત્॥

પક્વાં વિદાર્ય શસ્ત્રેણ પટોલપિચુમર્દયોઃ। કલ્કેન તિલયુક્તેન સર્પિર્મિશ્રેણ લેપયેત્॥

વદ્ધ્વા ચ ક્ષીરવૃક્ષસ્ય કષાયૈઃ ખદિરસ્ય ચ। વ્રણં પ્રક્ષાલયેચ્છુદ્ધાં તતસ્તાં રોપયેત્ પુનઃ॥

મેદોઽર્બુદવિધાનેન સાધયેચ્છર્કરાર્બુદમ્। કચ્છૂં વિચર્ચિકાં પામાં કુષ્ઠવત્ સમુપાચરેત્॥

લેપશ્ચ શસ્યતે સિક્થશતાહ્વાગૌરસર્ષપૈઃ। વચાદાર્વીસર્ષપૈર્વા તૈલં વા નક્તમાલજમ્॥

સારતૈલમથાભ્યઙ્ગે કુર્વીત કટુકૈઃ શૃતમ્। પાદદાર્યાં સિરાં વિદ્ધ્વા સ્વેદાભ્યઙ્ગૌ પ્રયોજયેત્॥

મધૂચ્છિષ્ટવસામજ્જસર્જચૂર્ણઘૃતૈઃ કૃતઃ। યવાહ્વગૈરિકોન્મિશ્રૈઃ પાદલેપઃ પ્રશસ્યતે॥

પાદૌ સિક્ત્વાઆરનાલેન લેપનં હ્યલસે હિતમ્। કલ્કીકૃતૈર્નિમ્બતિલકાસીસાલૈઃ સસૈન્ધવૈઃ॥

લાક્ષારસોઽભયા વાપિ કાર્યં સ્યાદ્રક્તમોક્ષણમ્। સિદ્ધં રસે કણ્ટકાર્યાસ્તૈલં વા સાર્ષપં હિતમ્॥

કાસીસરોચનશિલાચૂર્ણૈર્વા પ્રતિસારણમ્। ઉત્કૃત્ય દગ્ધ્વા સ્નેહેન જયેત્ કદરસંજ્ઞકમ્॥

ઇન્દ્રલુપ્તે સિરાં મૂર્ધ્નિ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય મોક્ષયેત્। કલ્કૈઃ સમરિચૈર્દિહ્યાચ્છિલાકાસીસતુત્થકૈઃ॥

કટન્નટદારુકલ્કૈર્લેપનં વા પ્રશસ્યતે। પ્રચ્છયિત્વાવગાઢં વા ગુઞ્જાકલ્કૈર્મુહુર્મુહુઃ॥

લેપયેદુપશાન્ત્યર્થં કુર્યાદ્વાપિ રસાયનમ્। માલતીકરવીરાગ્નિનક્તમાલવિપાચિતમ્॥

તૈલમભ્યઞ્જને શસ્તમિન્દ્રલુપ્તાપહં પરમ્। અરૂંષિકાં હૃતે રક્તે સેચયેન્નિમ્બવારિણા॥

દિહ્યાત્ સૈન્ધવયુક્તેન વાજિવિષ્ઠારસેન તુ। હરિતાલનિશાનિમ્બકલ્કૈર્વા સપટોલજૈઃ॥

યષ્ટીનીલોત્પલૈરણ્ડમાર્કવૈર્વા પ્રલેપયેત્। ઇન્દ્રલુપ્તાપહં તૈલમભ્યઙ્ગે ચ પ્રશસ્યતે। સિરાં દારુણકે વિદ્ધ્વા સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય મૂર્ધનિ॥

અવપીડં શિરોબસ્તિમભ્યઙ્ગં ચ પ્રયોજયેત્। ક્ષાલને કોદ્રવતૃણક્ષારતોયં પ્રશસ્યતે॥

ઉપરિષ્ટાત્ ર્પવક્ષ્યામિ વિધિં પલિતનાશનમ્। મસૂરિકાયાં કુષ્ઠઘ્નલેપનાદિક્રિયા હિતા॥

પિત્તશ્લેષ્મવિસર્પોક્તા ક્રિયા વા સંપ્રશસ્યતે। જતુમણિં સમુત્કૃત્ય મષકં તિલકાલકમ્॥

ક્ષારેણ પ્રદહેદ્યુક્ત્યા વહ્નિના વા શનૈઃ શનૈઃ। ન્યચ્છે વ્યઙ્ગે સિરામોક્ષો નીલિકાયાં ચ શસ્યતે॥

યથાન્યાયં યથાભ્યાસં લાલાટ્યાદિસિરાવ્યધઃ। ઘૃષ્ટ્વા દિહ્યાત્ત્વચં પિષ્ટ્વા ક્ષીરિણાં ક્ષીરસંયુતામ્॥

બલતિબલયષ્ટ્યાહ્વરજનીર્વા પ્રલેપનમ્। પયસ્યાગુરુકાલીયલેપનં વા સગૈરિકમ્॥

ક્ષૌદ્રાજ્યયુક્તયા લિમ્પેદ્દંષ્ટ્રયા શૂકરસ્ય ચ। કપિત્થરાજાદનયોઃ કલ્કં વા હિતમુચ્યતે॥

યૌવને પિડકાસ્વેષ વિશેષાચ્છર્દનં હિતમ્। લેપનં ચ વચારોધ્રસૈન્ધવૈઃ સર્ષપાન્વિતૈઃ॥

કુસ્તુમ્બુરુવચાલોધ્રકુષ્ઠર્વા લેપનં હિતમ્। પદ્મિનીકણ્ટકે રોગે છર્દયેન્નિમ્બવારિણા॥

તેનૈવ સિદ્ધં સક્ષૌદ્રં સર્પિઃપાનં પ્રદાપયેત્। નિમ્બારગ્વધયોઃ કલ્કો હિત ઉત્સાદને ભવેત્॥

પરિવૃત્તિં ઘૃતાભ્યક્તાં સુસ્વિન્નામુપનાહયેત્। તતોઽભ્યજ્ય શનૈશ્ચર્મ ચાનયેત્ પીડયેન્મણિમ્॥

પ્રવિષ્ટે ચ મણૌ ચર્મ સ્વેદયેદુપનાહનૈઃ। ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા વાતઘ્નૈઃ સાલ્વણાદિભિઃ॥

દદ્યાદ્વાતહરાન્ બસ્તીન્ સ્નિગ્ધાન્યન્નાનિ ભોજયેત્। વપાટિકાં જયેદેવં યથાદોષં ચિકિત્સકઃ॥

નિરુદ્ધપ્રકશે નાડીં લૌહીમુભયતોમુખીમ્। દારવીં વા જતુકૃતાં ઘૃતાભ્યક્તાં પ્રવેશયેત્॥

પરિષેકે વસામજ્જશિશુમારવરાહયોઃ। ચક્રતૈલં તથા યોજ્યં વાતઘ્નદ્રવ્યસંયુતમ્॥

ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાત્ સ્થૂલતરાં સમ્યઙ્નાડીં પ્રવેશયેત્। સ્રોતો વિવર્ધયેદેવં સ્નિગ્ધમન્નં ચ ભોજયેત્॥

ભિત્ત્વા વા સેવનીં મુક્ત્વા સદ્યઃક્ષતવદાચરેત્। સન્નિરુદ્ધગુદં રોગં વલ્મીકં વહ્નિરોહિણીમ્॥

પ્રત્યાખ્યાય યથાયોગં ચિકિત્સિતમથાચરેત્। વિસર્પોક્તેન વિધિના સાધયેદગ્નિરોહિણીમ્॥

સન્નિરુદ્ધગુદે યોજ્યા નિરુદ્ધપ્રકશક્રિયા। શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય વલ્મીકં ક્ષારાગ્નિભ્યાં પ્રસાધયેત્॥

વિધાનેનાર્બુદોક્તેન શોધયિત્વા ચ રોપયેત્। વલ્મીકં તુ ભવેદ્યસ્ય નાતિવૃદ્ધમમર્મજમ્॥

તત્ર સંશોધનં કૃત્વા શોણિતં મોક્ષયેદ્ભિષક્। કુલત્થિકાયા મૂલૈશ્ચ ગુડૂચ્યા લવણેન ચ॥

આરેવતસ્ય મૂલૈશ્ચ દન્તીમૂલૈસ્તથૈવ ચ। શ્યામામૂલૈઃ સપલલૈઃ શક્તુમિશ્રૈઃ પ્રલેપયેત્॥

સુસ્નિગ્ધૈશ્ચ સુખોષ્ણૈશ્ચ ભિષક્ તમુપનાહયેત્। પક્વં વા તદ્વિજાનીયાદ્ગતીઃ સર્વા યથાક્રમમ્॥

અભિજ્ઞાય તતશ્છિત્ત્વા પ્રદહેન્મતિમાન્ ભિષક્। સંશોધ્ય દુષ્ટમાંસાનિ ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્॥

વ્રણં વિશુદ્ધં વિજ્ઞાય રોપયેન્મતિમાન્ ભિષક્। સુમના ગ્રન્થયશ્ચૈવ ભલ્લાતકમનઃશિલે॥

કાલાનુસારી સૂક્ષ્મૈલા ચન્દનાગુરુણી તથા। એતૈઃ સિદ્ધં નિમ્બતૈલં વલ્મીકે રોપણં હિતમ્॥

પાણિપાદોપરિષ્ટાત્તુ છિદ્રૈર્બહુભિરાવૃતમ્। વલ્મીકં યત્ સશોફં સ્યાદ્વર્જ્યં તત્તુ વિજાનતા॥

ધાત્ર્યાઃ સ્તન્યં શોધયિત્વા બાલે સાધ્યાહિપૂતના। પટોલપત્રત્રિફલારસાઞ્જનવિપાચિતમ્॥

પીતં ઘૃતં નાશયતિ કૃચ્છ્રામપ્યહિપૂતનામ્। ત્રિફલાકોલખદિરકષાયં વ્રણરોપણમ્॥

કાસીસરોચનાતુત્થહરિતાલરસાઞ્જનૈઃ। લેપોઽમ્લપિષ્ટો બદરીત્વગ્વા સૈન્ધવસંયુતા॥

કપાલતુત્થજં ચૂર્ણં ચૂર્ણકાલે પ્રયોજયેત્। ચિકિત્સેન્મુષ્કકચ્છૂં ચાપ્યહિપૂતનપામવત્॥

ગુદભ્રંશે ગુદં સ્વિન્નં સ્નેહાભ્યક્તં પ્રવેશયેત્। કારયેદ્ગોફણાબન્ધં મધ્યચ્છિદ્રેણ ચર્મણા॥

વિનિર્ગમાર્થં વાયોશ્ચ સ્વેદયેચ્ચ મુહુર્મુહુઃ। ક્ષીરે મહત્પઞ્ચમૂલં મૂષિકાં ચાન્ત્રવર્જિતામ્॥

પક્ત્વા તસ્મિન્ પચેતૈલં વાતઘ્નૌષધસંયુતમ્। ગુદભ્રંશમિદં કૃચ્છ્રં પાનાભ્યઙ્ગાત્ પ્રસાધયેત્॥